Кіріспе

1933 жылы құрылған Жаңа келісім агенттігі Ұлттық қалпына келтіру басқармасы (NRA) – 1933 жылы АҚШ президенті Франклин Д. Рузвельт (FDR) құрған маңызды агенттік. Басқарманың мақсаты – өнеркәсіп, еңбек және үкімет бірігіп «әділетті тәжірибе» кодекстерін жасау және бағаларды белгілеу арқылы «қатал бәсекелестікті» жою болды. NRA Ұлттық өнеркәсіптік қалпына келтіру заңымен (NIRA) құрылды және өнеркәсіптерге бірлесіп «әділ бәсекелестік кодекстерін» жазуға мүмкіндік берді. Кодекстер жұмысшыларға ең төменгі жалақыны және апталық жұмыс уақытының лимитін, сондай-ақ өнімдерді сатудың ең төменгі бағасын белгілеуге көмектесуді көздеді. NRA-ның екі жылдық жаңару мерзімі болды және жаңартылмаса, 1935 жылдың маусым айында тоқтауы тиіс еді. «Көк бүркіт» символымен танылған NRA жұмысшылар арасында кең танымал болды. NRA-ны қолдаған кәсіпорындар осы белгіні дүкендерінің терезелеріне және таңдаулы тауарларына орналастырды, бірақ олардың барлығы да ережелерге сәйкес келмеді. NRA-ға мүшелік ерікті болғанымен, «көк бүркіт» символын көрсетпеген кәсіпорындар көбінесе бойкотқа ұшырады, көптегендер үшін бұл өмір сүру үшін қажетті шарт сияқты көрінді. 1935 жылы АҚШ Жоғарғы Соты бірауыздан NRA заңының конституцияға қайшы екенін жариялады, себебі ол АҚШ Конституциясындағы биліктердің бөліну принципін бұзады. NRA дереу қызметін тоқтатты, бірақ оның көптеген еңбек ережелері сол жылдың соңында қабылданған Ұлттық еңбек қатынастары заңында (Вагнер заңы) қайта пайда болды. Ұзақ мерзімді нәтиже – кәсіподақтардың өсуі мен күшеюі болды, олар келесі үш онжылдық бойы ұлттық саясатта үстемдік құрған Жаңа келісім коалициясының ядросына айналды.

Көмір

Битумдық көмір өнеркәсібі үшін кодекс әзірлеу жөніндегі келіссөздер Джон Л. Льюис басқарған Біріккен шахтерлер одағының қарқынды өсуі мен Пенсильвания көмір кендеріндегі тұрақсыз бітімге қарсы аяда өтті. NRA директорларды орталықтандырылмаған өнеркәсіп үшін ұлттық кодекске келісімге келтіруге тырысты, онда көптеген компаниялар кәсіподаққа қарсы болды, жалақы айырмашылықтарын сақтап қалуға және 7А-тармақтың ұжымдық келіссөздер шарттарынан қашуға ұмтылды. Тараптар арасындағы келісімге тек NRA кодекс енгізілетіні туралы ескерту жасағаннан кейін ғана қол жеткізілді. Кодекс бағаны тұрақтандырмады, сондай-ақ өнеркәсіптік өзін-өзі басқару мен мемлекеттік бақылау, немесе орталықтандыру мен жергілікті тәуелсіздік мәселелерін шешпеді, бірақ бала еңбегін тоқтату, міндетті түрде жалақы төлеу және компаниялық дүкендерді жою, сондай-ақ адал сауда қағидаларын орнату бойынша маңызды өзгерістер жасады. Бұл маңызды жалақы келісіміне жол ашты.

Бағаны бақылау

1935 жылдың басында жаңа төраға Сэмюэл Клей Уильямс NRA баға белгілеуді тоқтататынын мәлімдеді, бірақ кәсіпкерлер наразылық білдірді. Төраға Уильямс оларға, егер олар бұл бизнеске зиян келтіретінін дәлелдей алмаса, NRA бағаны реттеуді тоқтататынын айтты. Уильямс: «Баға икемділігіне қол жеткізсе, өнімділік пен жұмыспен қамту артады» деді. Кәсіпкерлердің ұстанымын мақта-текстиль кодексі органының басшысы Джордж А. Слоан былай түйіндеді:

Ең төменгі жалақы мен ең жоғары жұмыс уақыты нормалары, өзіндік құндылығы мен қажеттілігі бар болғасын, бағаның құлдырауына кедергі келтірмейді. Еңбек құны тұрғысынан өнеркәсіп бірліктерін әділ бәсекелестікке жеткізсе де, олар өндірілген тауарлардың сатылымындағы құнның түсуін тоқтата алмайды, материалдың немесе өзге де шығындардың белгілі бір бағасы да осыған жол бермейді. Қызметкерлер есебінен болатын зиянды бәсекелестік азайтылғанмен, ол кәсіпкердің өзіне де, оның кәсіпорнының экономикалық тұрақтылығына да қауіпті болып қалады. Бірақ егер Президенттің шақыруымен құрылған өнеркәсіп пен үкімет арасындағы серіктестік тоқтатылса (біздің ойымызша, бұл болмайды), онда NRA-ның ең құнды нәтижелерінің бірі – ынтымақтастық рухы сақталмайды.

Өмірбаян

Көк бүркіт – Америка Құрама Штаттарында компаниялар Ұлттық өнеркәсіптік жаңғырту заңына (National Industrial Recovery Act) сәйкестігін және қолдауын көрсету үшін пайдаланған символ. NRA-ға саяси қолдау ұйымдастыру мақсатында Джонсон «NRA Blue Eagle» атты жарнамалық науқанын бастады, бұл оның бизнес пен еңбек ұйымдарымен келісімдер жасау кезіндегі саудалық позициясын күшейтуге бағытталған шара болды. Кәсіпорындар NIRA-ның еңбек стандарттарына, соның ішінде жалақы мөлшерін арттыруға және жұмыс уақытын шектеуге бағынған жағдайда ғана логотипті пайдалануға құқылы болды. Осы арқылы Рузвельт NRA саясатына мойын бұрмаған дүкендер өз ұстанымдарын өзгертеді немесе «экономикалық құлдырау» қаупіне тап болады деп үміттенеді. NRA символын жасау үшін біреуді іздеген кезде, Филадельфиядағы N. W. Ayer жарнама агенттігімен жасалған мемлекеттік келісімшарт оларды 1924 жылы, NRA құрылғанға дейін 9 жыл бұрын Ayer-де жұмыс істеген Coiner-ге жеткізді. Алайда, кейбір дереккөздерде бұл эскиз Джонсон жасаған, ол Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Соғыс өнеркәсібі кеңесі қолданған идеяға негізделгендігі айтылады. NRA-ның «Біз өз үлесімізді қосамыз» деген ұраны көбінесе бүркіттің астында пайда болып, тұтынушыларды осы бірлескен іске қатысуға шақыратын.

Азаматтарға арналған символика

Президент Франклин Д. Рузвельттің қайта жұмысқа орналасу туралы келісімін немесе әділ бәсекелестік кодексін қабылдаған барлық компанияларға «NRA мүшесі. Біз өз үлесімізді қосамыз» деген жарнамамен бірге көк бүркіт суретін ілуге рұқсат берілді. Көк бүркіт алғаш рет таныстырылғанда, Ұлы депрессияның салдарынан қиындыққа тап болған бизнес пен жеке тұлғалар үшін үміт сыйлады. NRA ережелері қабылданғаннан кейін көп ұзамай, 10 000-нан астам бизнес өз дүкендерінің терезелерінде көк бүркіт белгісін ілу үшін, бағдарламаға қолдау көрсетуге уәде берді. Джонсон қозғалысқа қолдау табу үшін көк бүркіт науқанын ұйымдастыруға шешім қабылдады; бастапқыда бұл тиімді болғанымен, уақыт өте келе қолдау азайды. NRA мен онымен бірге келген көк бүркіт символына бастапқыда жаппай қолдау білдірілгені, кейіннен, осы белгіні ілуден бас тартқандықтары үшін бойкотталған бизнес өкілдері тарапынан наразылық пен мақұлсыздыққа айналды. Халықтан шыққан тігіншілер бір үлгіге сүйенбей, өздерінің жеке үлгілерін жасап, символды бейнелейтін тігін жұмыстарын жасады және көрсетті. Олардың кейбіреулері көк бүркіт тігін жұмыстарын Рузвельттерге сыйлық ретінде жіберді. Кез келген өнер туындысы сияқты, бұл тігін жұмыстарының мәні тек тігіннен ғана тұрмайды; NRA және көк бүркіт суретшілердің өз жұмыстарына енгізуі үшін жеткілікті әсер етті. Көк бүркіт символын қолданған басқа да заттарға түймелер, сурет жақтаулары, тәтті қораптары және таспа қаптамалары кіреді. Көк бүркіт атауының ең танымал қолданылуы, әдетте, Филадельфиядан шыққан NFL командасының «Бүркіттер» деп аталуы болар. Берт Белл мен Люд Рэй 1933 жылы команданы сатып алып, NRA құрметіне команданың атын өзгертті.

Сыншылар

Көптеген бизнес өкілдері NRA-ны наразылықсыз қабылдады, бірақ Генри Форд оған қосылуға тартынды. Белгілі қылмыстық адвокат Кларенс Дарроу басқарған Ұлттық қалпына келтіруді қарау жөніндегі кеңес 1934 жылдың наурыз айында президент Рузвельт тарапынан құрылып, сол жылдың маусым айында таратылды. Кеңес шағын бизнес өкілдерінің көзқарасынан NRA-ны қатты сынға алған үш есеп жариялады, NRA-ны картельдерді қолдаумен айыптады. Дароу кеңесі, судья Луис Д. Брандейстің ықпалымен, бәсекелестік капитализмін дамытуды көздеді. Ірі бизнестің өкілі болған Америкалық Бостандық Лигасы (1934–1940 жж.) Жаңа кезеңнің либерализміне қарсы болған жетекші өнеркәсіпшілермен басқарылды. Лига NRA-ға қатысты бейтарап позицияда болды. Лига президенті Джоуетт Шоуз "NRA қабылдаған реттеуге қатысты негізсіз асыра сілтеулерге жол берді" деді; бірақ, ол "көп жағдайларда [NRA] пайдалы мақсаттарға қызмет етті" деп қосты. Шоуз NRA-ның мақсаттарына "шынайы жанашырлықпен" қарастыратынын айтып, былай түсіндірді: "Бала еңбегін тоқтату, ең төменгі жалақыны сақтау және жұмыс уақытын шектеу біздің мемлекеттік құрылымымызда әртүрлі штаттардың қарауына жататынын жақсы түсінемін, алайда, егер ауқымды ұлттық төтенше жағдай туындаса, Федералдық үкіметтің белгілі бір мерзімге осы мәселелерді өз юрисдикциясына алуына келісуге дайынмын".

Ұлттық реттеу агенттігінің іс жүзіндегі қызметі

Ұлттық әрекеттер басқармасы (NRA) елдің ірі өнеркәсіптерінің басшыларымен нақты кодекстер жиынтығын келісті; ең маңызды шаралар – баға мен жалақыны ешбір компания төмендетпеу үшін дефляцияға қарсы ең төменгі шегі және жұмыспен қамту мен өндірісті сақтау туралы келісімдер болды. Ұлттық әрекеттер басқармасы (NRA) өте қысқа мерзім ішінде елдің дерлік барлық ірі өнеркәсіптерімен келісімге келді. Кейбір консервативті экономистердің пікірінше, NRA бизнес жүргізу құнын қырық пайызға арттырды. Жақын арада Джонсонның орнын басып, Ұлттық әрекеттер басқармасының (NRA) басшысы болған Дональд Ричберг былай деді:

Америка бизнесі үшін интеллектуалды жоспарланған және бақыланбайтын өндірістік операциялардың арасында таңдау жоқ, сондай-ақ "еркін кәсіпкерлік" маскасымен жасырылған алтынмен қапталған анархияға қайта оралудың арасында таңдау жоқ. Егер өнеркәсіп жеке меншік иелері мен басқарушыларының күшімен жеткілікті деңгейде әлеуметтендірілмесе, яғни маңызды өнеркәсіптер оларға қатысты қоғамдық мүддеге сай мемлекеттік міндеттемелермен жұмыс істемесе, жеке өнеркәсіпке саяси бақылаудың күшеюі сөзсіз. 1935 жылдың мамыр айында тоқтатылған кезде өнеркәсіптік өндіріс 1933 жылдың мамыр айымен салыстырғанда 22%-ға артты.

Ерекше салалар

Пеннок (1997) көрсеткендей, резеңке шиналар өндірісі саланың бөлшек сауда құрылымындағы өзгерістерден туындаған және Ұлы дағдарыс кезінде күшейген қиындықтарға тап болды. Саланың бір бөлігі осы жаңа мәселелерді шешу және шина нарығын тұрақтандыру үшін NRA кодекстерін пайдалануға тырысты, бірақ шина өндіру және шина сату кодекстері толық сәтсіздікке ұшырады. NRA кодекстері картельдеуге және бағаның өсуіне алып келеді деп көптеген ғалымдар болжағанмен, шина индустриясының кодекстері одан да көп фрагментацияға және бағаның төмендеуіне әкелді. Александр (1997) макарон өндірісін зерттейді және 1933 жылғы Ұлттық өнеркәсіпті жаңғырту заңы бойынша өнеркәсіптер келісіп, үкімет бекітуіне ұсынған «әділ бәсекелестік кодекстеріне» қатысты туындаған «құқықтық дағдарыстың» негізгі себебі өндіріс шығындарының әртүрлілігі болды деген қорытындыға келді. Бұл аргумент НҚА-дағы прогрессивтік саясаткерлердің шағын, жоғары өндіріс шығындары бар фирмалардың көпшілік коалициясына әртүрлі салаларда кодекстерді қабылдауға рұқсат бергенін, ал осы кодекстерді жоғары өндіріс шығындары бар фирмалар НҚА оларды орындайды деген жаңылыс сеніммен әзірлегенін көрсетеді. Сторрз (2000) 1899 жылдан бері көптеген штаттарда еңбек заңнамасын қабылдау және заңдық қорғау ісінде Ұлттық тұтынушылар лигасының (NCL) маңызды рөл атқарғанын айтады. Әйелдер-белсенділер «Жаңа мәміле» мүмкіндігін пайдаланып, ұлттық платформаға қол жеткізді. Бас хатшы Люси Рэндольф Мейсон және оның лигасы НҚА-ны барлық жұмысшылар үшін әділ және теңдікті қамтамасыз ету үшін, сондай-ақ жыныс, нәсіл немесе кәсіподаққа қатысты жасырын және ашық дискриминацияны жою үшін реттеуші кодекстерін өзгертуге үздіксіз үгіт жүргізді. NRA таратылғаннан кейін де лига ұжымдық келісімдерге құқықтар мен әділ еңбек стандарттарын федералды және штаттық деңгейде жақсарту бойынша күшін жалғастырды.

Атқару

NRA кодекстері бойынша шамамен 23 миллион адам жұмыс істеді. Дегенмен, кодекстерді бұзу кең таралды және NRA-ны күшіне енгізу үшін соттарға жүгінуге тырысты. NRA-да барлық тауарлар мен қызметтерге бағалар мен өндіріс стандарттарын белгілейтін көптеген ережелер болды. Осы кодекстерді сақтамаған адамдар қамауға алынды. Мысалы, бір шағын кәсіпкер «Тігінші кодексін» бұзғаны үшін айыпталды, себебі ол костюмді 40 центке тігіп берді, ал NRA талабы бойынша 35 цент болу керек еді. Рузвельттің сыншысы Джон Т. Флинн «Рузвельт мифы» (1944) кітабында былай деп жазды:

NRA өз ережелерін орындай алмайтынын түсінді. Қара нарықтар өркендеді. Ережелерді сақтау үшін тек қана қатал полиция әдістері қолданылды. Сидни Хиллманның киім өнеркәсібінде кодекс органы полиция қызметкерлерін жұмысқа алды. Олар киім-кешек ауданында шабуыл жасағандай болып жүріп, адамдардың фабрикаларына кіріп, оларды жұмыстан шығарып, қызметкерлерін тізімдеп, оларды мұқият тексеруге алып, бірден есептерін қарап шығатын. Түнгі жұмысқа тыйым салынды. Бұл жеке пальто және костюм полициясының ұшақ тобы түнде ауданды аралап, балтамен есіктерді бұзып, түнде шалбар тігуге батыл болғандарды іздеді. Бірақ осындай қатал шараларсыз көптеген кодекс органдарының пікірінше, ережелерді орындау мүмкін емес еді, себебі халық бұған қолдау көрсетпеді. NRA бюрократиясымен әйгілі болды. Журналист Реймонд Клэппердің хабарлауынша, NRA бұйрықтарымен 4000-нан 5000-ға дейін бизнес-практикаларға тыйым салынды, олар заң күшіне ие болды және 10 миллионнан астам беттен тұратын 3000 әкімшілік бұйрықта қамтылған, сонымен қатар Клэппердің айтуынша, «ұлттық, аймақтық және кодекстік кеңестердің актінің ережелерін түсіндіру және орындау бойынша көптеген пікірлері мен нұсқаулары» болды. Сондай-ақ, «кодекс органдарының өздерінің ережелері де болды, олардың әрқайсысы заң күшіне ие және миллиондаған адамдардың өміріне және мінез-құлқына әсер етеді». Клэппер былай деп қорытындылады: «Бұл кодекстер, қосымша кодекстер, кодекске енгізілген түзетулер, басқару бұйрықтары, әкімшілік бұйрықтар, кеңсе бұйрықтары, түсіндірмелер, ережелер, регламенттер және obiter dicta туралы білудегі кәсіпкердің қиындықтарын түсіну үшін қиял керек емес».

Соттың бақылауы

1935 жылғы 27 мамырда Schechter Poultry Corp. v. United States сот ісі бойынша Жоғарғы Сот NIRA-ның міндетті кодекстер бөлігін конституцияға қайшы деп шешті. Бас судья Чарльз Эванс Хьюз NIRA президентке беруге мүмкіндік берген өнеркәсіптік «әділ бәсекелестік кодекстерін» жарамсыз деп тану үшін бірауыздан сотқа жазды. Сот кодекстердің АҚШ Конституциясының билік бөліну принципін бұзатынын, заң шығарушы билікті атқарушы билікке рұқсат етілмейтін делегация ретінде тапты. Сот сондай-ақ NIRA ережелерінің коммерциялық тармақ бойынша Конгресс өкілеттігінен асып түсетінін мәлімдеді, себебі олар мемлекетаралық сипаты жоқ коммерцияны реттеді. Сот Конгрестің заңды түрде реттей алатын мемлекетаралық саудаға тікелей әсер ететін және мемлекеттік құқық мәселесі болып табылатын жанама әсер ететін жағдайларды ажыратты. Құс өсіру және сату мемлекетаралық өнеркәсіп болғанымен, Сот бұл жағдайда «мемлекетаралық сауда ағыны» тоқтағанын анықтады: Schechter-дің қасапханалары тек штат ішіндегі көтерме саудагерлерден ғана тауық сатып алып, штат ішіндегі сатып алушыларға сатты. Schechter-дің мемлекетаралық әсері жанама болды, демек федералдық биліктің құзырына кірмейді. Атап айтқанда, Сот 1933 жылғы Ұлттық өнеркәсіптік жаңғырту заңының негізінде қабылданған құс өнеркәсібінің ережелерін, соның ішінде баға мен жалақыны бекітуді, сондай-ақ тауықтардың, тіпті дені сау еместердің толық партиясына қатысты талаптарды күштен шығарды, осы іс «ауру тауық ісі» деп белгілі болды. Бұл шешім 1935 жылдың қаңтары мен 1936 жылдың қаңтары аралығында «Жаңа саясат» заңнамасының бір бөлігін жоққа шығарған бірнеше шешімнің бірі болды. Бұл шешімнен кейін, Конгрестің бірлескен қаулысымен (49 Stat. 375), 1935 жылғы 14 маусымда, I тараудың қалған бөлігі 1936 жылғы 1 сәуірге дейін ұзартылды, ал NRA 1935 жылғы 15 маусымдағы E.O. 7075 арқылы өнеркәсіптік ынтымақтастықты ынталандыру және экономикалық зерттеулер сериясын жүргізу үшін қайта ұйымдастырылды. Еңбек ережелерінің көп бөлігі 1935 жылғы Вагнер заңында қайтадан пайда болды.

Мұра

ҰҚА мыңдаған кәсіпорындарды сауда қауымдастықтары мен салалар жасаған ережелер бойынша ұйымдастыру арқылы Ұлы депрессияны тоқтатуға тырысты. Хью Джонсон жаңа ҰҚА-ны мақтан тұтатын жарнаманы ұйымдастыруда өте тартымды болды. Джонсонның еңбегі мойындалды, тіпті "Time" журналы оны 1933 жылдың адамы деп атады – Ф.Д. Рузвельтке қарағанда оны жоғары бағалады. 1934 жылға қарай Джонсонның сәтті құрған құлшынысы мүлдем басылды. Тарихшылардың пікірінше, Джонсонның нашарлауы ҰҚА саясатындағы терең қайшылықтарға байланысты болды, және оның жұмыста ішімдік ішуі жағдайды ушықтырды. Ірі бизнес пен еңбек одақтары екеуі де қарсылық танытты. 1

Биограф Джон Ольдің (рецензент Лестер В. Чандлердің қорытындысы бойынша) айтуынша, Джонсонның басымдықтары бірден анық болды. "Мемлекеттік бақылаудағы өнеркәсіптің өзін-өзі реттеуі" қағидасында бизнестің мемлекеттік бақылауды ең аз деңгейде ұстап, өз ережелерін жасауға барынша еркіндік беруге баса назар аударылды. Тұтынушыларды қорғау және еңбек мүдделері бұған қарағанда кем маңызды болды. Бизнесті әділ бәсекелестік ережелерін жасауға және орындауға ынталандыру үшін Джонсон баға белгілеудің, өндірісті шектеудің, өндірістік қуатты шектеудің және басқа да бәсекеге қарсы практикалардың кез келген түрін көтеруге дайын болды. Тіпті тиімді басқару мен толерантты Жоғарғы сот болған жағдайда да, ҰҚА көп ұзамай құлап қалуы мүмкін еді. Оның ішкі қайшылықтары мен тұрақсыздықтары тым күшті болды. 1963 жылы тарихшы Уильям Е. Лейхтенбург былай деді: ҰҚА айтарлықтай жетістіктерге қол жеткізді: ол шамамен екі миллион адамға жұмыс берді; елді құртуға жақын болған дефляциялық спиральдің қайта жандануын тоқтатуға көмектесті; ол іскерлік этиканы жақсартуға және бәсекелестікті азаматтандыруға көмектесті; ол ең көп жұмыс уақыты мен ең төменгі жалақының ұлттық стандартын орнатты; және балалар еңбегі мен шектен шыққан еңбектің барлық түрлерін дерлік жойды. Бірақ ол осымен шектелді. Ол жағдайдың нашарлауын болдырмады, бірақ қалпына келтіруді жылдамдатуға көмектеспеді, және тіпті шектеушілік пен баға көтеруді қолдау арқылы оны тежеді. Ұлттық қалпына келтіру басқармасы ұлттық дағдарыс рухы сақталғанша ғана жеке мүдделерге қарсы ұлттық мүдделерді қорғай алды. Бұл рух жойылған кезде, шектеуші көзқарастағы бизнесмендер билікке ие болды. Баға мен өндіріс туралы билікті сауда қауымдастықтарына беру арқылы ҰҚА жеке экономикалық үкіметтер желісін құрды. 1976 жылы тарихшы Эллис Хоули былай деді: 1933-1935 жылдардағы Ұлттық қалпына келтіру басқармасы тарихшылар тарапынан сынға ұшырады. Ол сол кезде қарғысқа ұшырады және қазірге дейін саяси қателіктердің ең жарқын мысалы болып қалып отыр, "жоспарлаудың" қаупін көрсетеді және қалпына келтіруді тежеуі және нағыз реформаны кешіктіруі үшін айыпталады.