Кіріспе

Көлеңкелі адам (көлеңкелі тұлға немесе қара масса деп те аталады) – көлеңкені тірі, адам кейпіндегі жаратылыс ретінде қабылдау. Паранормальді құбылыстарға немесе табиғаттан тыс күштерге сенетіндер бұл көлеңкені рухтың немесе басқа бір жандардың бар екендігінің белгісі деп түсіндіреді.

Тарих және фольклор

Бірқатар діндер, аңыздар және сенім жүйелері әлемнен тыс құбылыстарды, яғни жер асты әлемінің көлеңкелерін сипаттайды, ал түрлі көлеңкелі жаратылыстар ислам джиндері мен чоктау Налуса Чито сияқты фольклор мен арбалы әңгімелерде ұзақ уақыттан бері кездеседі. Coast to Coast AM түнгі радио бағдарламасы көлеңкедегі адамдарға қатысты заманауи сенімдерді танымал етуге көмектесті. Сол жылдың қазан айында Хайди Холлис осы тақырыпта алғашқы кітабын жариялады және кейіннен Coast to Coast бағдарламасының тұрақты қонағы атанды. Холлис көлеңкедегі адамдарды қараңғы силуэттер ретінде сипаттайды, олардың пішіні адамға ұқсас және перифериялық көру қабілетінен жылдам пайда болып, жоғалады. Сондай-ақ, адамдардың олардың "көкірекке секіріп, тұншықтыруға" тырысқаны туралы хабарлар бар. Ол бұл жаратылыстарды жағымсыз шетелдіктер деп санайды, оларды түрлі тәсілдермен, соның ішінде "Исаның атын" айту арқылы ығыстыруға болады. Паранормальды және табиғаттан тыс құбылыстарға арналған онлайн-форумдарда олар қауіпті деп сипатталғанмен, басқа сенушілер мен паранормальды авторлар көлеңкедегі адамдар зұлым, пайдалы немесе бейтарап екендігі туралы келіспейді, ал кейбіреулері тіпті олардың басқа ғаламның қосымша өлшемді тұрғындары болуы мүмкін деп болжайды. Кейбір паранормальды зерттеушілер мен авторлар, мысалы Чад Стамбо, көлеңкедегі адамдардың суретін бейнеге түсіргендерін мәлімдейді. Көлеңкедегі адамдар ITV телеарнасының паранормальды деректік сериалының "Экстремалды арбалы оқиғалар" атты екі эпизодында көрсетілген, онда бұл құбылыс "қара масса" ретінде сипатталған.

"Шапақшы"

Көлеңкелі адамның бір мысалы – "Шапақ киген адам", ол жалпы көлеңкелі адамдардың қасиеттерін бөліседі, бірақ басындағы федора немесе қалқаншалы бас киімі үшін осылай аталады. Шапақ киген адам туралы айғақтар 2000 жылдардың соңына дейін жетеді. Шапақ киген адам көбінесе ұйқы парализімен және антигистаминдік дәрі дифенгидраминнің дұрыс емес қолданылуымен байланысты, ол көбінесе Бенадрил таңбасымен сатылады. Мысалы, қараңғы түнгі уақытта жалғыз жүргенде, адам көлеңкені шабуылшы деп жаңылыстырып қалуы мүмкін. Метамфетаминге тәуелді көптеген адамдар ұзақ уақыт ұйықтамағаннан кейін "көлеңкелі адамдарды" көретінін хабарлайды. Психиатр Джек Поттс метамфетамин қолдану ұйқысыздықтан туындаған галлюцинацияларға "конспирологиялық элемент" қосады деп санайды. Бұл галлюцинациялар халық ауыз әңгімелерінде сипатталған паранормальды құбылыстармен тікелей салыстырылады. Көлеңкелі адамдар туралы көбінесе датура, дифенгидрамин және бензидамин сияқты сананы өзгертетін заттардың әсерінен зардап шеккен адамдар айтады. Сонымен қатар, шизофрения және екі полюсті бұзылыс сияқты жағдайлардың салдарынан туындаған көру галлюцинациялары, көздің шетіндегі көлеңкелі бейнелер сияқты көрінуі мүмкін.

Танымал мәдениетте

"Қорқыныш" – 2015 жылғы деректі фильм, онда қатысушылармен жасалған терең сұхбаттар арқылы ұйқы парализінің себептері талқыланады, ал оқиғалар кәсіби актерлердің ойнауымен қайта жандандырылады. Фильмде шетелдік ұрлау, өлімге жақын тәжірибе және көлеңкелі адамдар сияқты мәдени құбылыстардың көп жағдайда ұйқы парализімен байланысты болуы мүмкін екені айтылады. Бұл "шынайы өмірдегі" қорқынышты фильм 26 қаңтарда Санданс кинофестивалінде тұсаукесер өткізіп, 5 маусымда кинотеатрларда көрсетілді. 2007 жылғы "Джон соңында өледі" романында "көлеңкелі адамдар" деп сипатталатын "көлбеу адамдар" маңызды рөлде бейнеленген. Олар адамды өлтірген кезде, ол адам тірі болғандығының барлық іздері жойылып, тарих оның туған екендігін еске салмайтындай өзгереді. 2013 жылғы "Көлеңкелі адамдар" атты қорқынышты фильмде 1970-ші жылдардағы ойдан шығарылған ұйқы зерттеуі көрсетіледі, онда пациенттер ұйқыда өлер алдында көлеңкелі бейнелер көргендерін айтады. Фильмде радио жүргізушісі мен CDC тергеушісі оқиғаны зерттейді, ал оқиғаның нақты оқиғаға негізделгені мәлімделеді. 2012 жылғы A&E телеарнасының "Мүдделілік" бағдарламасының бір бөлімінде Skyler атты адам "көлеңкелі адамдар" (кейде "фазалық адамдар" деп те аталады) көріп, оларды ашу үшін тұманды шашыратады. Ол сондай-ақ олармен күресу үшін қару жасайды және олардың белгілі бір адамдармен телепатиялық байланыс орнату үшін ұрланған технологияны пайдаланатынын айтады. "Deep Sleep" онлайн ойынында және оның жалғауларында көлеңкелі адамдар адамзат тарихының басынан бері бар және нақты түстерде тығылып жүреді. Ойыншылар ұйықтап жатқандарын түсініп, сал болуы және олардың кейіпкерінің армандық бейнесі көлеңкелі адамға айналуы мүмкін. 1985 жылғы "Түйсік аймағы" телесериалының "Көлеңкелі адам" атты эпизодында жасөспірім баланың төсегінің астында көлеңкелі адам тұратыны туралы айтылады. Эпизодта көлеңкелі адам көлеңкелі адамдарға тән "қалпақ киген адам" бейнесімен суреттелген, сонымен қатар көлеңкелі адамдар адамдарды өлтіре алады, бірақ төсегінің астында тұратындарға зиян келтірмейді деген мифологияға толықтыру жасалды. 1998 жылғы "LSD: Dream Emulator" видео ойынында кейбір түстерде "Сұр адам" деп белгілі бір гуманоид фигура пайда болуы мүмкін, оған тиіскен жағдайда барлық армандық прогресс жойылып, сақталған естеліктер өшіріледі. Бұл кейіпкердің сыртқы келбеті мен түсіндегі рөлі "Қалпақ киген адам" құбылысына ұқсас.