Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Беринг бұғазының жанында тұратын юпиктер тілі.
Yupik who live near the Bering Strait
the language
Сібірлік юпиктер, немесе юиттер (Юиты) – Ресей Федерациясының қасқыр тұяқтығының солтүстік-шығысындағы Чукчи түбегінің жағалауында және Аляскадағы Сент-Лоуренс аралында қоныстанған юпик халқы. Олар Орталық Сібірлік юпик тілінде (сонымен қатар юит тілі деп те аталады) сөйлейді, ол эскимо-алеут тілдер отбасының юпик тіліне жатады. Оларды сібірлік немесе эскимостар (эскимосы) деп те атайды. Юит (юит, көпше түрі: юиттер) деген ат 1931 жылы, Кеңес Одағындағы халықтардың мәдениетін қолдау науқаны кезінде ресми түрде берілді. Олардың өзін-өзі атауы – юпигыт (йупигыт), ол "нағыз адамдар" деген мағынаны білдіреді. Осы аймақта сиреник эскимостары да тұрады, бірақ олардың жойылған тілі – сиреник эскимо тілі, эскимо тілдерінің арасында көптеген ерекшеліктерге ие және көршілес сібірлік юпик тілдерімен өзара түсінісу қиын.
Siberian Yupiks, or Yuits (Юиты), are a Yupik people who reside along the coast of the Chukchi Peninsula in the far northeast of the Russian Federation and on St. Lawrence Island in Alaska. They speak Central Siberian Yupik (also known as Yuit), a Yupik language of the Eskimo–Aleut family of languages. They are also known as Siberian or Eskimo (эскимосы). The name Yuit (юит, plural: юиты) was officially assigned to them in 1931, at the brief time of the campaign of support of Indigenous cultures in the Soviet Union. Their self designation is Yupighyt (йупигыт) meaning "true people". Sirenik Eskimos also live in that area, but their extinct language, Sireniki Eskimo, shows many peculiarities among Eskimo languages and is mutually unintelligible with the neighboring Siberian Yupik languages.
Дәстүрлі қолөнер
Сент-Лоуренс аралындағы Сібір юпиктері Савонга және Гамбелл ауылдарында тұрады. Олар морж піл сүйегі мен кит сүйегінен, сондай-ақ боухед китінің қаңқасынан жасалған шеберлікпен ойылған бұйымдарымен кеңінен танымал. Олардың арасында күрделі шүмектермен жабдықталған, морж аулау немесе дәстүрлі билер сияқты көріністерді қоздыратын «қозғалмалы мүсіндер» де кездеседі.
The Siberian Yupik on St. Lawrence Island live in the villages of Savoonga and Gambell, and are widely known for their skillful carvings of walrus ivory and whale bone, as well as the baleen of bowhead whales. These even include some "moving sculptures" with complicated pulleys animating scenes such as walrus hunting or traditional dances.
Тұрғын үй
Чаплино эскимостарының (Унгазигмит) қысқы үйі дөңгелек, күмбез пішіндес болатын. Әдебиетте ол яранга деп аталады, осы сөз Чукчилердің де ұқсас құрылысына қатысты қолданылады. Чаплино эскимосы тілінде оның аты болмаған. Оның артқы жағында ұйықтау мен тұруға арналған кішкентай бөлмесі болды. Бұл бөлме яранганың сыртқы, суық бөліктерінен шашты бұғы терісі мен шөппен бөлінген, ал оларды тор тәрізді қаңқамен ұстап тұрды. Бірақ шаруашылық жұмыстары осы ішкі бөлменің алдындағы яранга бөлмесінде жасалатын, сондай-ақ көптеген шаруашылық құралдары да сол жерде сақталды. Қысқы дауылда және түнде иттер де сол жерде болатын. Шаруашылыққа арналған бұл бөлме деп аталды. Чаплино эскимостарының арасында басқа да үйлердің түрлері бар, олардың бірі – модернизацияланған типті, ал екіншісі жазға пайдаланылды.
The winter building of Chaplino Eskimos (Ungazighmiit) was a round, dome shaped building. It is called yaranga in the literature, the same word referring also to the similar building of the Chukchi. In the language of Chaplino Eskimos, its name was There was a smaller cabin inside it at its back part, the , used for sleeping and living. It was separated from the outer, cooler parts of the yaranga with haired reindeer skins and grass, supported by a cage like framework. But the household works were done in the room of the yaranga in front of this inner building, and also many household utensils were kept there. In winter storms, and at night also the dogs were there. This room for economical purposes was called
Other types of buildings among Chaplino Eskimos include a modernized type, and that was used for summer.
Шамандық
Көптеген Сібірдің жергілікті мәдениеттерінде делдалдық қызмет атқаратын адамдар болған (мысалы, адам мен сенімдер әлемінің арасында). Әдебиетте олар көбінесе "шаман" деп аталады. Эскимос мәдениеттері біртекті болмаған (бірақ кейбір ортақ белгілері болса да), сондықтан эскимос халықтары арасындағы шаманизмнің де көптеген түрлері кездесетін. Сібір юпиктерінде де шамандар болған. Америка эскимостарының арасындағы түрлерімен салыстырғанда, Сібір юпиктерінің шаманизмі теңіз жануарларымен жақсы қарым-қатынас орнатуға көбірек мән берген. (Оларға арналған көптеген сыйлық түрлері мен оларды атауға қолданылатын сөздер мәдениетпен байланысты болды: мерекелер, үйлену және т.б.).
Many Indigenous Siberian cultures had persons working as mediator (between human and beings of the belief system, among others) — usually termed as "shamans" in the literature. As Eskimo cultures were far from homogeneous (although had some similarities), thus also shamanism among Eskimo peoples had many variants. Siberian Yupiks had shamans as well. Compared to the variants found among Eskimo groups of America, shamanism among Siberian Yupiks stressed more the importance of maintaining good relationship with sea animals. (The many kinds of presents and the words designating them were related to the culture: fests, marriage etc. ;).
Ауырудың рухына қарсы күрес
Ресейдің қашық шығыс бөлігінде өмір сүрген эвен тайпасы, шешек ауруының рухын қызыл шашы бар орыс әйелі түрінде көруге болатынына сенген. Жергілікті шаман көшіп келе жатқан бұғы шаруаларын (кейде олар осы ауруды өздерімен бірге әкеліп жататын) қарсы алушы болар еді. Егер шаман керуенде аурудың рухын көрсе, бірнеше шаман бірлесіп, сеанс арқылы оған қарсы күресер еді. Бұл рәсімге тайпаның басқа да мүшелері көмектесер еді. Дәстүр бойынша, шешек рухы шабуылға ұшырағанда әйелден қызыл бұқаға айналып кеткен. Шешек рухының өте күшті екені айтылады, егер шаманның рәсімі сәтсіз аяқталса, жергілікті халықтың бәрі қайтыс болар еді. Рух тек екі адамды қалдырып, қалғандарын жерлеуге рұқсат берер еді. Бірақ егер рәсім сәтті аяқталса, рухты кетуге мәжбүрлейтін еді.
The Even people, a tribe that lived on the far eastern side of Russia, believed that the spirit of smallpox could be seen as a Russian woman with red hair. A local shaman would be there to greet migrating reindeer herders (who sometimes brought the disease with them). If the shaman saw the spirit of the disease in the caravan, several shaman worked together to fight it off with a seance. Others in the tribe helped with this ritual. Tradition says that the smallpox spirit changed from a woman to a red bull when she was attacked. The spirit of smallpox was supposed to be very powerful, and if the shaman's ritual failed, all the local people would die. The spirit would only spare two people to bury all the rest. But if the ritual worked, the spirit would be forced to leave.
Атауы
Басқа бірнеше ежелгі мәдениеттердегідей, сібірлік юпиктерде де жаңа туған сәбиге есім қою – қайтыс болған адамға тигізетін әсер ретінде қарастырылып, қайта тууға сенім білдірілді. Мұндай сенімге ие болу үшін, бала дүниеге келмес бұрын армандар мен оқиғалар мұқият зерделенді. Бала туғаннан кейін оның дене ерекшеліктері қайтыс болған адамның сыртқы келбетімен салыстырылып тексерілді. Есімнің маңызы зор болды: бала қайтыс болса, оған дұрыс есім қойылмаған деп есептелді. Ал ауырған жағдайда, қосымша есімдер беру арқылы емделуге үміттенді.
Similarly to several other Indigenous cultures, the name giving of a newborn baby among Siberian Yupik meant that a deceased person was affected, a certain rebirth was believed. Even before the birth of the baby, careful investigations took place: dreams, events were analyzed. After the birth, the baby's physical traits were compared to those of the deceased person. The name was important: if the baby died, it was thought that he/she has not given the "right" name. In case of sickness, it was hoped that giving additional names could result in healing.
Қасқыр мен қасқыр
Бұл халықтың аңыздары мен сенімдерінде қасқыр мен косатка бірдей саналады: косатка қасқырға айналуы немесе керісінше мүмкін. Қыста олар қасқыр түрінде, жазда косатка түрінде көрінеді. Косатканың, тіпті қасқыр кейпінде болса да, аңшыларға көмектесетініне сенді. Осы қасқыр бұғыларды аңшылардың қолынан өлтіруге рұқсат беруге мәжбүрлейді деп есептелді.
In the tales and beliefs of this people, wolf and orca are thought to be identical: orca can become a wolf or vice versa. In winter, they appear in the form of wolf, in summer, in the form of orca. It was believed that the orca was a help of the hunters even if it was in the guise of wolf: this wolf was thought to force the reindeer to allow itself to be killed by the hunters.
Ағылшынша
Кемпбелл, Лайл. (1997). Американдық үнді тілдері: Түпкі Американың тарихи тіл білімі. Нью-Йорк: Оксфорд университеті баспасы. de Reuse, Виллем Й. (1994). Сібір юпик эскимосы: Тіл және чукчи тілімен байланыстары. Американың жергілікті тілдері бойынша зерттемелер. Солт-Лейк-Сити: Юта университеті баспасы.
Campbell, Lyle. (1997). American Indian languages: The historical linguistics of Native America. New York: Oxford University Press. de Reuse, Willem J. (1994). Siberian Yupik Eskimo: The language and its contacts with Chukchi. Studies in indigenous languages of the Americas. Salt Lake City: University of Utah Press. .