Ядролық қарудың қолданылуының заңдылығы: Халықаралық сот шешімі

Кіріспе

1996 жылғы Халықаралық соттың ядролық қаруды қолдану немесе оған қауіп төндіру туралы ісі [1996] ICJ 3 – халықаралық құқықтағы маңызды іс. Бұл істе Халықаралық сот ядролық қаруды қолдану немесе оған қауіп төндірудің халықаралық гуманитарлық құқыққа қарсы келетінін, бірақ мұндай қауіптің немесе қолданудың ерекше жағдайларда, мемлекеттің өмір сүруі тікелей қауіп астында болғанда заңды екендігін анықтау мүмкін емес екенін айтты. Сот халықаралық құқықтың ядролық қаруды қолдануға немесе оған қауіп төндіруге рұқсат беретін немесе тыйым салатын нақты көзінің жоқтығын, бірақ мұндай қауіптің немесе қолданудың БҰҰ Хартиясына және халықаралық гуманитарлық құқық принциптеріне сәйкес болуын қажет ететінін мәлімдеді. Сондай-ақ, сот ядролық қаруды жоюға ұмтылудың жалпы міндеті бар екенін атап өтті. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы 1993 жылдың 3 қыркүйегінде бұл мәселе бойынша пікір сұрады, бірақ бастапқыда одан бас тартты, өйткені ҰДҰ өзінің заңдық өкілеттігінен тыс әрекет етті (ultra vires). Сондықтан БҰҰ Бас Ассамблеясы 1994 жылдың желтоқсан айында тағы бір пікір сұрады, ол 1995 жылдың қаңтарында сот тарапынан қабылданды. Ядролық қаруды қолданудың заңсыздығын анықтаумен қатар, сот халықаралық сот органдарының тиісті рөлін, Халықаралық соттың консультативтік функциясын, халықаралық гуманитарлық құқықты (jus in bello) және күш қолдану ережелерін (jus ad bellum) талқылады. Сот «Лотос тәсілінің» мәртебесін зерттеді және non liquet принципін қолданды. Сонымен қатар, ядролық үрейлендіру саясатының заңдылығы немесе 1968 жылғы Ядролық қаруды таратпау шартының VI бабының мағынасы сияқты стратегиялық мәселелер де қарастырылды. 1950 жылдың 30 маусымында Халықаралық құқық комиссиясындағы Нидерланд өкілі Жан Пьер Адриен Франсуа (nl) қарулы қақтығыста ядролық қаруды қолдануға тыйым салатын қауіптің болуын көтерді, бұл «өздігінен алға қадам» болар екенін ұсынды. Сонымен қатар, Польша үкіметі бұл мәселені АҚК-ға адамзатқа қарсы қылмыс ретінде қарауды сұрады. Алайда, бұл мәселе Суық соғыс кезеңінде кейінге шегерілді.

1996 International Court of Justice case

Legality of the Threat or Use of Nuclear Weapons [1996] ICJ 3 is a landmark international law case, where the International Court of Justice gave an advisory opinion stating that while the threat or use of nuclear weapons would generally be contrary to international humanitarian law, it cannot be concluded whether or not such a threat or use of nuclear weapons would be lawful in extreme circumstances where the very survival of a state would be at stake. The Court held that there is no source of international law that explicitly authorises or prohibits the threat or use of nuclear weapons but such threat or use must be in conformity with the UN Charter and principles of international humanitarian law. The Court also concluded that there was a general obligation to pursue nuclear disarmament. The World Health Organization requested the opinion on 3 September 1993, but it was initially refused because the WHO was acting outside its legal capacity (ultra vires). So the United Nations General Assembly requested another opinion in December 1994, accepted by the Court in January 1995. As well as determining the illegality of nuclear weapon use, the court discussed the proper role of international judicial bodies, the ICJ's advisory function, international humanitarian law (jus in bello), and rules governing the use of force (jus ad bellum). It explored the status of "Lotus approach", and employed the concept of non liquet. There were also strategic questions such as the legality of the practice of nuclear deterrence or the meaning of Article VI of the 1968 Treaty on the Non Proliferation of Nuclear Weapons. The possibility of threat outlawing use of nuclear weapons in an armed conflict was raised on 30 June 1950, by the Dutch representative to the International Law Commission (ILC), Jean Pierre Adrien François [nl], who suggested this "would in itself be an advance". In addition, the Polish government requested this issue to be examined by the ILC as a crime against the peace of mankind. However, the issue was delayed during the Cold War.

Қорқыту және "қатер"

Сот ұстаудың мақсатын қарастырды, ол белгілі жағдайларда ықтимал жау немесе жауға қатысты ядролық қару қолдану туралы қауіп тудыруды қамтиды. Мұндай қауіп заңсыз бола ма? Сот, кейбір судьялар қарсы дауыс бергенмен, егер жауап шабуылы әскери қажеттілік пен пропорционалдық принципіне сәйкес келсе, ол міндетті түрде заңсыз болмайды деп шешті. (Үкімнің 37–50-тармақтары)

Ядролық қаруды заңға сай иелену

Содан кейін сот ядролық қаруды пайдаланудан гөрі оны иеленудің заңдылығын қарастырды. Сот БҰҰ Хартасын қоса алғанда, әртүрлі шарттарды қарады және ядролық қаруды иеленуді нақты түрде тыйым салатын шарттың ешбір ережесін таба алмады. БҰҰ Хартасының 37-50-тармақтары (37-тармақ: "Сот енді Хартаның күш қолдану немесе күш көрсету туралы ережелеріне сәйкес ядролық қаруды қолданудың заңдылығы және заңсыздығы туралы мәселені қарастырады") қаралды. 39-тармақта: "Бұл ережелер [яғни Хартаның ережелері] нақты қаруларға қатысты емес. Олар қолданылған қаруға қарамастан күш қолданудың кез келген түріне қолданылады. Харта ешқандай нақты қаруды, соның ішінде ядролық қаруды қолдануға тікелей тыйым салмайды және рұқсат бермейді. Келісім бойынша немесе әдет-ғұрып бойынша заңсыз болып табылатын қару, оның Хартаға сәйкес заңды мақсатта қолданылуы арқасында заңдыға айналмайды". Шарттар 53-63-тармақтарда қаралды (53-тармақ: "Сот ядролық қаруды қолдануға тыйым салудың бар-жоғын қарастыруы керек; ол алдымен осы мақсатта конвенциялық талаптың бар-жоғын анықтауға кіріседі") қарулы қақтығыс жағдайында қолданылатын құқық шеңберінде (51-тармақ, бірінші сөйлем: "Хартаның күш қолдану немесе күш көрсету туралы ережелерін қарастырғаннан кейін, Сот қарулы қақтығыс жағдайында қолданылатын заңға көшеді"). Атап айтқанда, "ядролық қаруды уланған қару сияқты қарау керек деген пікілге қатысты" Сот "Соттың пікірінше, 1899 жылғы Гаага декларациясының екінші нұсқауының [ ] ережелері, 1907 жылғы Гаага конвенциясының IV бөліміне қосымша регламенттер немесе 1925 жылғы хаттама негізінде ядролық қаруды қолдануға тікелей тыйым салынған деп қарауға болмайды" (54 және 56-тармақтар) деген қорытындыға келді. Кейбір тараптар бактериологиялық немесе химиялық қаруды қолдануға қатысты Гаага конвенциялары ядролық қаруға да қолданылуы мүмкін деп мәлімдеді, бірақ Сот бұл пікірді қабылдамады ("Сот жаппай қырып-жою қаруын қолдануға тікелей тыйым салатын шарттарда ядролық қаруды қолдануға ешқандай нақты тыйымды таба алмады", 57-тармақ). "Ядролық қаруды сатып алу, өндіру, иелену, орналастыру және сынаумен ғана айналысатын, олардың қауіп-қатері мен қолданылуына тікелей назар аудармайтын" шарттарға қатысты Сот бұл шарттар "әрине, халықаралық қоғамдастықтың осы қаруға деген алаңдаушылығының артуын көрсетеді; Сот осыдан кейін бұл шарттар мұндай қаруды қолдануға болашақта жалпы тыйым салуды болжауға мүмкіндік береді, бірақ олар өздері мұндай тыйымды білдірмейді" (62-тармақ) деп атап өтті. Сонымен қатар, ресурстарды тыйым салатын аймақтық шарттарға қатысты, атап айтқанда Тлателолько (Латын Америкасы) және Раротонга (Оңтүстік Тынық мұхиты) туралы Сот атап өткендей, олар "мемлекеттер қауымдастығын және халықаралық қоғамды ядролық қарудың болуынан туындайтын қауіптерден азат ету қажеттілігінің артуын көрсетеді", "[яғни Сот] бұл элементтерді осы қаруды пайдаланудың немесе қолдану қаупіне қатысты кең және әмбебап конвенциялық тыйым салуға тең деп қарамайды" (63-тармақ). Халықаралық дәстүрлі құқық та ядролық қаруды иеленудің заңсыз деп саналатынына жеткілікті дәлел келтірмеді. Барлық мемлекеттер бұл ережелерді сақтап, оларды халықаралық дәстүрлі құқықтың бір бөлігі етіп отыр, сондықтан сот бұл заңдар ядролық қаруды қолдануға да қатысты деп шешті. Сот ядролық қаруды пайдаланудың заңға сай болуы мүмкін екендігі туралы мәселеге қатысты шешім қабылдамады, егер ол соңғы шара ретінде төтенше жағдайларда қолданылса (мысалы, мемлекеттің өмір сүруіне қауіп төнсе). (97-тармақ)

The court then considered the legality of the possession, as opposed to actual use, of nuclear weapons. The Court looked at various treaties, including the UN Charter, and found no treaty language that specifically forbade the possession of nuclear weapons in a categorical way. The UN Charter was examined in paragraphs 37–50 (paragraph 37: "The Court will now address the question of the legality or illegality of recourse to nuclear weapons in the light of the provisions of the Charter relating to the threat or use of force"). Paragraph 39 mentions: "These provisions [i. e. those of the Charter] do not refer to specific weapons. They apply to any use of force, regardless of the weapons employed. The Charter neither expressly prohibits, nor permits, the use of any specific weapon, including nuclear weapons. A weapon that is already unlawful per se, whether by treaty or custom, does not become lawful by reason of its being used for a legitimate purpose under the Charter." Treaties were examined in paragraphs 53–63 (paragraph 53: "The Court must therefore now examine whether there is any prohibition of recourse to nuclear weapons as such; it will first ascertain whether there is a conventional prescription to this effect"), as part of the law applicable in situations of armed conflict (paragraph 51, first sentence: "Having dealt with the Charter provisions relating to the threat or use of force, the Court will now turn to the law applicable in situations of armed conflict"). In particular, with respect to "the argument [that] has been advanced that nuclear weapons should be treated in the same way as poisoned weapons", the Court concluded that "it does not seem to the Court that the use of nuclear weapons can be regarded as specifically prohibited on the basis of the [ ] provisions of the Second Hague Declaration of 1899, the Regulations annexed to the Hague Convention IV of 1907 or the 1925 Protocol" (paragraphs 54 and 56)". It was also argued by some that the Hague Conventions concerning the use of bacteriological or chemical weapons would also apply to nuclear weapons, but the Court was unable to adopt this argument ("The Court does not find any specific prohibition of recourse to nuclear weapons in treaties expressly prohibiting the use of certain weapons of mass destruction", paragraph 57 in fine). With respect to treaties that "deal [ ] exclusively with acquisition, manufacture, possession, deployment and testing of nuclear weapons, without specifically addressing their threat or use," the Court notes that those treaties "certainly point to an increasing concern in the international community with these weapons; the Court concludes from this that these treaties could therefore be seen as foreshadowing a future general prohibition of the use of such weapons, but they do not constitute such a prohibition by themselves" (paragraph 62). Also, regarding regional treaties prohibiting resource, namely those of Tlatelolco (Latin America) and Rarotonga (South Pacific) the Court notes that while those "testify to a growing awareness of the need to liberate the community of States and the international public from the dangers resulting from the existence of nuclear weapons", "[i]t [i. e. the Court] does not, however, view these elements as amounting to a comprehensive and universal conventional prohibition on the use, or the threat of use, of those weapons as such." (paragraph 63). Customary international law also provided insufficient evidence that the possession of nuclear weapons had come to be universally regarded as illegal. All states seem to observe these rules, making them a part of customary international law, so the court ruled that these laws would also apply to the use of nuclear weapons. (paragraph 86) The Court decided not to pronounce on the matter of whether the use of nuclear weapons might possibly be legal, if exercised as a last resort in extreme circumstances (such as if the very existence of the state was in jeopardy). (paragraph 97)