Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Орталық Сібірдің тілдер отбасы
Language family of central Siberia
Енисей тілдері (/j//ɛ//n//ɪ/'s//eɪ//ə//n/ YENihSAYən; кейде Енисейлік немесе Енисей Остяк деп аталады; кейде "ss" деп жазылады) – Орталық Сібірдің Енисей өзені аймағындағы енисей халқының сөйлейтін тілдер отбасы. Дене-Енисей тілдері отбасының ұсынылып отырған бір бөлігі ретінде, Енисей тілдері «Ескі және Жаңа дүние тілдері отбасы арасындағы генеалогиялық байланыстың дәстүрлі салыстырмалы-тарихи лингвистика стандарттарына сай келетін алғашқы мысалы» деп есептеледі. Бүгінде осы топтан тірі қалған жалғыз тіл – кет тілі. Гидронимдік және генетикалық мәліметтерге сүйенсек, Енисей тілдері ежелгі заманда Қытайдың солтүстігі мен Моңғолияның бір бөлігін қамтитын, әлдеқайда кеңірек аумақта қолданылған. Енисей тілдерінің 17 ғасырдан бергі тіркелген таралуы салыстырмалы түрде жақын уақытта солтүстікке қарай қоныс аударуды көрсетеді, ал Енисей өлкесінің алғашқы отаны Байкал көлінің оңтүстігінде жатқан болуы мүмкін. Енисейлер Сионну конфедерациясымен байланысты, оның билеуші элитасы қазір жойылған Пумпоколь тіліне ұқсас оңтүстік Енисей тілінде сөйлеген болуы мүмкін. Бұл тұжырымдама негізінен қытай таңбалары түрінде сақталған Сионну мәтіндерін талдау нәтижесінде алынған.
The Yeniseian languages (,/j//ɛ//n//ɪ/'/s//eɪ//ə//n/ YENihSAYən; sometimes known as Yeniseic or Yenisei Ostyak; occasionally spelled with ss ) are a family of languages that are spoken by the Yeniseian people in the Yenisei River region of central Siberia. As part of the proposed Dené–Yeniseian language family, the Yeniseian languages have been argued to be part of "the first demonstration of a genealogical link between Old World and New World language families that meets the standards of traditional comparative historical linguistics". The only surviving language of the group today is Ket. From hydronymic and genetic data, it is suggested that the Yeniseian languages were spoken in a much greater area in ancient times, including parts of northern China and Mongolia. It has been further proposed that the recorded distribution of Yeniseian languages from the 17th century onward represents a relatively recent northward migration, and that the Yeniseian urheimat lies to the south of Lake Baikal. The Yeniseians have been connected to the Xiongnu confederation, whose ruling elite may have spoken a southern Yeniseian language similar to the now extinct Pumpokol language. This conclusion has primarily been drawn from the analysis of preserved Xiongnu texts in the form of Chinese characters.
Қарасук
Енисей тілін Бурушаски тілімен байланыстыратын Қарасуқ гипотезасын бірнеше ғалымдар, әсіресе А. П. Дульсон мен В. Н. Топоров ұсынған. 2001 жылы Джордж ван Дрием Бурушо халқының Орталық Азиядан қоныс аудару процесінің бір бөлігі болғанын, нәтижесінде Индоеуропалықтардың Инд өзені аңғарын жаулап алуына себеп болғанын айтты. Алексей Кассиан Хатт тілі, Хуро-Урарт тілдері мен Қарасуқ тілі арасында байланыс бар екенін және олардың лексикалық сәйкестіктерін қарастырды.
The Karasuk hypothesis, linking Yeniseian to Burushaski, has been proposed by several scholars, notably by A. P. Dulson and V. N. Toporov. In 2001, George van Driem postulated that the Burusho people were part of the migration out of Central Asia, that resulted in the Indo European conquest of the Indus Valley. Alexei Kassian has suggested a connection between Hattic, Hurro Urartian and Karasuk, proposing some lexical correspondences.
Қытай-тибет
Тейлер мен Вернердің айтуынша, М. А. Кастрен (1856), Джеймс Бёрн (1892) және Г. Дж. Рамстедт (1907) енисей тілінің генетикалық туыстығы туралы алғашқы ұсыныстарында енисей тілінің қытай-тибет тілдерінің солтүстік тармағы екенін көрсеткен. Бұл идеяларды кейін Кай Доннер мен Карл Буда да қолдады. 2008 жылғы зерттеу енисей және қытай-тибет тілдері арасындағы мүмкін байланысқа қосымша дәлелдер келтірді, сондай-ақ бірнеше ықтимал туыс сөздерді атады. Гао Цзиньи (2014) негізгі сөздік қорына жататын он екі синиттік және енисейлік ортақ этимологияны анықтады және бұл қытай-енисейлік этимологиялар ешбір тілден екіншісіне қарыз сөздер емес екенін дәлелдеді. Сергей Старостиннің қытай-кавказдық гипотезасы енисей тілдерінің қытай-тибет тілдерімен бірге клада құрайтынын, оны сино-енисей тілдері деп атады. Бұл қытай-кавказдық гипотеза басқа зерттеушілер тарапынан «дене-кавказдық» деп кеңейтілді, оған Солтүстік Американың на-дене тілдері, бурушаски, баск және кейде этрус тілдері де қосылды. Жақында енесесендік денэ-енисей тілдік отбасы екілік жүйесі жақсы қабылданып келеді. Дегенмен, осы отбасының қалған бөлігінің жарамдылығына барлық дерлік тарихи тіл білімі мамандары күмәнді қарап, оны қабылдамайды. Эдвард Сапир де на-дене тілдері мен қытай-тибет тілдері арасындағы байланыс туралы болжам жасаған. 1920 жылдары Сапир на-дене тілінің қытай-тибет тілдеріне басқа американдық тілдерге қарағанда жақын екеніне көз жеткізді. Эдвард Ваджаның денэ-енисейлік ұсынысы Джеффри Кавени (2014) сияқты тіл білімі мамандарының қытай-дене гипотезасын зерттеуге деген қызығушылығын қайта оятты. Кавени қытай-тибет, на-дене және енисей тілдері арасындағы байланыстың болуы мүмкін екенін мойындады, бірақ қытай-тибет және на-дене тілдерінің кавказ тілдерімен (қытай-кавказдық және денэ-кавказдық) байланысты деген пікірді қолдамады. 2023 жылғы Дэвид Брэдлидің салыстырмалы тіл білімінің стандартты әдістерін қолданып жасаған талдауы, қытай-тибет, на-дене және енисей тілдік отбасылары арасындағы алыс генетикалық байланысты қолдайды. Брэдли қытай-тибет тілінің Шығыс Азия аймағындағы хмонг-миен, алтай (негізінен тілдер қауымдастығы), австроазиялық, кра-дай, австронезиялық сияқты басқа тілдермен байланыста болғанын айтады. Алайда, қытай-тибет, на-дене және енисей тілдік отбасылары арасында соңғы кезде тілдік байланыс болмағандықтан, осы топтардың арасындағы кез келген ұқсастықтар қалдық сипатта болуы керек.
As noted by Tailleur and Werner, some of the earliest proposals of genetic relations of Yeniseian, by M. A. Castrén (1856), James Byrne (1892), and G. J. Ramstedt (1907), suggested that Yeniseian was a northern relative of the Sino–Tibetan languages. These ideas were followed much later by Kai Donner and Karl Bouda. A 2008 study found further evidence for a possible relation between Yeniseian and Sino–Tibetan, citing several possible cognates. Gao Jingyi (2014) identified twelve Sinitic and Yeniseian shared etymologies that belonged to the basic vocabulary, and argued that these Sino Yeniseian etymologies could not be loans from either language into the other. The Sino Caucasian hypothesis of Sergei Starostin posits that the Yeniseian languages form a clade with Sino Tibetan, which he called Sino Yeniseian. The Sino Caucasian hypothesis has been expanded by others to "Dené–Caucasian" to include the Na Dené languages of North America, Burushaski, Basque and, occasionally, Etruscan. A narrower binary Dené–Yeniseian family has recently been well received. The validity of the rest of the family, however, is viewed as doubtful or rejected by nearly all historical linguists. A link between the Na–Dené languages and Sino Tibetan languages, known as Sino–Dené had also been proposed by Edward Sapir. Around 1920 Sapir became convinced that Na Dené was more closely related to Sino Tibetan than to other American families. Edward Vadja's Dené–Yeniseian proposal renewed interest among linguists such as Geoffrey Caveney (2014) to look into support for the Sino–Dené hypothesis. Caveney considered a link between Sino Tibetan, Na Dené, and Yeniseian to be plausible but did not support the hypothesis that Sino Tibetan and Na Dené were related to the Caucasian languages (Sino–Caucasian and Dené–Caucasian). A 2023 analysis by David Bradley using the standard techniques of comparative linguistics supports a distant genetic link between the Sino Tibetan, Na Dené, and Yeniseian language families. Bradley argues that any similarities Sino Tibetan shares with other language families of the East Asia area such as Hmong Mien, Altaic (which is actually a sprachbund), Austroasiatic, Kra Dai, Austronesian came through contact; but as there has been no recent contact between Sino Tibetan, Na Dené, and Yeniseian language families then any similarities these groups share must be residual.
Кавказдық
Буда 1930-1950 жылдар аралығындағы түрлі басылымдарында (Енисей және Сино-тибет тілдерінен өзге) Кавказ және Бурушаски тілдерін де қамтитын тілдік желіні сипаттады, олардың кейбір түрлері «Сино-Кавказ» деп аталды. Р. Блейхштейнер мен О. Г. Тайлер, сондай-ақ қала кеткен Сергей А. Старостин мен Сергей Л. Николаевтың еңбектері осы байланыстарды растауға бағытталды. Д. Бенгсон, В. Блажек, Д. Гринберг (М. Руленмен бірге) және М. Рулен сияқты басқа ғалымдар бұл гипотезаны, көбінесе «Дене-Кавказ» деп кеңейтіп дамытты. Георгий Старостин әкесінің Енисей, Сино-Кавказ және басқа да салалардағы жұмысын жалғастыруда. Бұл теория басқа тіл білімі мамандары тарапынан қатты дау тудырып, күмәнді деп қарастырылады немесе толығымен жоққа шығарылады.
Bouda, in various publications in the 1930s through the 1950s, described a linguistic network that (besides Yeniseian and Sino Tibetan) also included Caucasian, and Burushaski, some forms of which have gone by the name of Sino Caucasian. The works of R. Bleichsteiner and O. G. Tailleur, the late Sergei A. Starostin and Sergei L. Nikolayev have sought to confirm these connections. Others who have developed the hypothesis, often expanded to Dené–Caucasian, include J. D. Bengtson, V. Blažek, J. H. Greenberg (with M. Ruhlen), and M. Ruhlen. George Starostin continues his father's work in Yeniseian, Sino Caucasian and other fields. This theory is very controversial or viewed as doubtful or rejected by other linguists.