Кіріспе

Пароксизмалық түнгі гемоглобинурия (ПТГ) – қанның сирек кездесетін, өмірге қауіпті ауруы, ол денедегі иммундық жүйенің бір бөлігі – комплемент жүйесі арқылы қызыл қан жасушаларының жойылуымен сипатталады. Бұл жойғыш процесс әдетте қызыл қан жасушаларының бетіндегі DAF ақуызының жетіспеушілігіне байланысты болады, ол әдетте мұндай иммундық реакцияларды тежейді. Комплемент каскады қан айналымы жүйесіндегі қан тамырларындағы қызыл қан жасушаларына шабуыл жасайтындықтан, қызыл қан жасушаларының жойылуы (гемолиз) интраваскулярлық гемолитикалық анемия ретінде қарастырылады. Аурудың басқа маңызды ерекшеліктері, мысалы, тамырларда қан ұюының жоғары жиілігі зерттелуде. Зерттеулер ПТГ тромбозының (қан ұюы) ПТГ тромбоциттеріндегі GPI-ге байланысты комплементтік реттеуші ақуыздардың (CD55 және CD59) болмауынан және азот оксидінің (NO) артық тұтынуынан туындайтынын көрсетеді. ПТГ – жасуша мембранасының (гликофосфатидилинозитол немесе GPI) жетіспеушілігінен туындаған жалғыз гемолитикалық анемия, ол мұраға берілмей, организмде пайда болады, және бұл GPI арқылы әдетте бекітілетін қорғаушы сыртқы беттік ақуыздардың жоқтығына әкеледі. Ол өздігінен ("біріншілік ПТГ") немесе басқа сүйек миының ауруларымен бірге, мысалы, апластикалық анемияда ("екіншілік ПТГ") дамуы мүмкін. Ауруға шалдыққан адамдардың көпшілігі таңертеңгілік қызыл несепті байқамайды, осының нәтижесінде ауру осылай аталған. Аллогендік сүйек миы трансплантациясы – жалғыз емдеу жолы, бірақ оның да қосымша медициналық проблемалар мен өлім-жітім деңгейі жоғары. Экулизумаб ПТГ-ның қалыпты барысын күрт өзгертеді, симптомдарды және аурудың асқынуларын азайтады, сондай-ақ өмір сүру ұзақтығын жақсартады, оның нәтижесінде ол жалпы халыққа қарағанда бірдей болуы мүмкін. Экулизумабтың бір жылдық емдеу құны кемінде 440 000 АҚШ долларын құрайды және ол әлемдегі ең қымбат дәрілердің бірі болып саналады.

Белгілері мен симптомдары

ПНХ-ның классикалық белгісі – қызыл қан жасушаларының ыдырауынан гемоглобин мен гемосидериннің пайда болуынан туындаған несептің қызыл түске боялуы. Несеп таңертеңгі уақытта көбірек шоғырланғандықтан, осы кезде түс ең айқын байқалады. Бұл құбылыс көбінесе ПНХ-ның бастапқы түріне шалдыққан адамдарда кездеседі, олар аурудың барысында осыны байқайды. Қалғандары көбінесе анемияның белгілерін – шаршау, демікпе және жүрек қағудың тездігін сезінеді. ПНХ-пен ауыратын адамдардың 40%-ы аурудың барысында тромбозға ұшырайды. Бұл ПНХ-тағы ауыр асқынулар мен өлімнің басты себебі болып табылады. Олар жиі кездесетін жерлерде (аяқ терең вена тромбозы және осы тромбтардың үзіліп, өкпеге енуінен туындайтын өкпе эмболиясы) дами алады, бірақ ПНХ кезінде қан ұйымдары ерекше жерлерде де пайда болуы мүмкін: бауыр венасында (Будд-Кьяри синдромын тудырады), бауырдың порталды венасында (порталды вена тромбозын тудырады), жоғарғы немесе төменгі мезентериялық венада (мезентериялық ишемияны тудырады) және тері веналарында. ПНХ-пен ауыратын адамдарда ми вена тромбозы, инсульттің сирек кездесетін түрі, жиірек кездеседі. Комплемент жүйесі – туа біткен иммундық жүйенің бір бөлігі және ол опсонизация арқылы басып кіретін микроорганизмдерді жоюдан бастап, мембраналық шабуыл кешенімен тікелей тұрақсыздануға дейін әртүрлі функцияларды атқарады. Қан жасушаларын жойылудан қорғайтын негізгі ақуыздар – C3 конвертазаның түзілуін бұзатын ыдырауды жеделдететін фактор (DAF/CD55) және мембраналық шабуыл кешеніне байланысып, C9-дың жасушаға байланысуына кедеріс жасайтын протектин (CD59/MIRL/MAC IP).

Диагностика

ПНХ-де қанды зерттеулер интраваскулярлы гемолитикалық анемияға сәйкес келетін өзгерістерді көрсетеді: гемоглобиннің төмендеуі, лактат дегидрогеназаның және билирубиннің (гемоглобиннің ыдырау өнімі) деңгейінің жоғарылауы, сондай-ақ гаптоглобин деңгейінің төмендеуі. Егер қызыл қан жасушаларының өндірісімен (мысалы, темір тапшылығы) бірге жүретін проблемалар болмаса, сүйек миы жойылған жасушаларды алмастыру үшін шығаратын жас қан жасушалары (ретикулоциттер) деңгейінің жоғарылауы мүмкін. Тікелей антиглобулин сынағы (DAT немесе тікелей Кумбс сынағы) теріс болады, себебі ПНХ-тағы гемолиз антиденелерге байланысты емес. Хам сынағында қызыл қан жасушалары жұмсақ қышқылға салынады; оң нәтиже (қызыл қан жасушаларының нашарлауы) ПНХ немесе туа біткен дизеритропоэтикалық анемияны көрсетеді. Бұл тест қазір ПНХ диагностикасы үшін қолданылмайды, себебі оның сезімталдығы және ерекшелігі төмен. Бүгінгі таңда алтын стандарт – ақ және қызыл қан жасушаларындағы CD55 және CD59 деңгейін анықтау үшін ағын цитометриясы. Бұл жасушалық белоктар деңгейіне сәйкес эритроциттер I, II немесе III типті ПНХ жасушалары ретінде жіктеледі. I типті жасушаларда CD55 және CD59 деңгейі қалыпты, II типтегілерде – төмендеген, ал III типтегілерде – жоқ. Апластикалық анемия диагнозы қойылғандарды жыл сайын тексеру қажет. Тромбоз эпизодтары басқа пациенттердегідей емделеді, бірақ ПНХ – тұрақты себеп болғандықтан, варфарин немесе осыған ұқсас препараттармен емдеуді тромбоз эпизодынан кейін ұзақ мерзімге жалғастыру қажет болуы мүмкін. АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) осы препаратты қабылдаған адамдардың инвазивті менингококк ауруына шағу қаупі 1000-ден 2000 есеге дейін артатынын ескертіп, қара қорап ескертуін жариялады. Экулизумабпен емделетін адамдарға емдеуді бастамас бұрын кем дегенде екі апта бұрын менингококкқа қарсы вакцинация жасау және емдеу барысында профилактикалық антибиотиктер қабылдау ұсынылады.

Пегцетакоплан

Пегцетакоплан (Эмпавели) 2021 жылдың мамыр айында АҚШ-та медициналық қолдануға бекітілді.

Иптакопан

Иптакопан (Fabhalta), баламалы жолдың В факторына бағытталған ауыздық проксималды комплемент ингибиторы, 2023 жылдың желтоқсанында АҚШ-та медициналық қолдануға мақұлданды. 2 кішкентай 3 фазалық сынақтарда иптакопанды анти-C5 терапиясымен (экулизумаб немесе равулизумаб) салыстырғанда, иптакопанмен емдеу тұрақты анемиясы бар пациенттерде анти-C5 терапиясынан жоғары нәтиже көрсетті, сондай-ақ комплемент ингибиторларын бұрын қабылдамаған пациенттерде гематологиялық және клиникалық жағдайлар жақсарды.

Даникопан

Даникопан (Voydeya) 2024 жылдың қаңтарында Жапонияда медициналық қолданысқа бекітілді.

Эпидемиология

ПНХ сирек кездеседі, жылдық жиілігі миллион адамға 1-2 жағдайды құрайды. Көптеген жағдайлар бұрын миелодиспластикалық синдром диагнозы қойылған адамдарда дамиды. ПНХ-ның МДС-та дамуы ПНХ-дағы лейкемияның жоғары деңгейін түсіндіреді, себебі МДС кейде лейкемияға немесе апластикалық анемияға айналуы мүмкін. 1911 жылы Этторе Марчиафава мен Алессио Назари бұл ауруды толық сипаттады, ал 1928 жылы Марчиафава және 1931 жылы Фердинандо Мичели оны одан әрі жетілдірді. Голланд дәрігері Энкинг 1928 жылы "пароксизмалық түнгі гемоглобинурия" (латын тілінде haemoglobinuria paroxysmalis nocturna) терминін енгізді, ол содан бері стандартты атауға айналды.