Кіріспе

Үкіметке қарсы күш қолдану
азаматтық тәртіпсіздік

Көтеріліс – өзінің үкіметіне қарсы күшпен жасалатын көтеріліс. Көтерілісші – көтеріліске қатысатын адам. Көтерілісшілер тобы – бүкіл мемлекетті немесе оның бір бөлігін саяси бақылауға алуды мақсат ететін, саналы түрде үйлестірілген топ. Революция – үкіметті, билікті, заңды немесе саясатты ауыстыру мақсатымен жасалатын көтеріліс. Егер үкімет көтерілісшілерді соғысқа қатысушылар ретінде танымаса, олар көтерілісшілер болып саналады және көтеріліс – бұл бүлік. Ірі қақтығыста көтерілісшілер өз үкіметі мойындалмаса да, соғысушылар ретінде танылуы мүмкін, мұндай жағдайда қақтығыс азаматтық соғысқа айналады. Азаматтық қарсылық қозғалыстары көбінесе үкіметті немесе мемлекет басшысын құлатуға бағытталған және оған қол жеткізген, және мұндай жағдайларда олар көтеріліс түрі ретінде қарастырылуы мүмкін. Көптеген жағдайларда оппозициялық қозғалыстар өздерін тек зорлықсыз ғана емес, сонымен қатар өз елінің конституциялық жүйесін заңсыз үкіметке қарсы қорғаушы ретінде қарастырды, мысалы, сайлауда жеңілгенін мойындаудан бас тартқан жағдайда. Осылайша, көтерілісші термині кейбір мұндай қозғалыстардың заңдылықты және конституциялық құрылысты қорғауға бағытталған ұстанымын толық қамтымайды.

Макрологиялық тәсіл

Келесі теориялар кеңінен марксистік көзқарасқа сүйене отырып құрылған. Теда Скокполдың айтуынша, бүлік – революциялардағы жеке тұлғалардың мүдделеріне, көзқарастарына немесе идеологиясына емес, әртүрлі жағдайдағы топтар мен ұлттар арасындағы объективті қарым-қатынастар мен қақтығыстарды талдау арқылы зерттеледі.

Марксистік көзқарас

Карл Маркс революцияларды талдауда саяси зорлық-зомбылықтың мұндай көрінісін аномальды, эпизодтық наразылықтардың жарылысы ретінде емес, нақты бір мақсатты, бірақ түбегейлі қарама-қайшы кластық қатынастардың симптоматикалық көрінісі ретінде қарастырады. Марксистік философияның негізгі қағидасы, «Капитал» кітабында айтылғандай, қоғамның өндіріс тәсілін (технология мен еңбектің қоғамдық ұйымдастырылуы) және адамдар мен олардың материалдық жағдайлары арасындағы қарым-қатынасты талдау болып табылады. Маркс «өндіріс факторларының иелерінің тікелей өндірушілерге тікелей қатынасын» зерттеу арқылы түсіндіру қажет «қоғамның жасырын құрылымы» туралы жазады. Өндіріс құралдарынан айырылудан туындайтын, сондықтан олардың өнімдерін иеленуге болатын иелерге бағынудан туындайтын қайшылық революцияның бастауында жатыр. Осы өндіріс тәсілдерінің ішіндегі ішкі тепе-теңдіктің бұзылуы, мысалы, феодализмде пайда болған капитализм немесе капитализмде пайда болған социализм сияқты, ұйымдастырудың қарама-қайшы түрлерінен туындайды. Бұл кластық тартыстар тудыратын динамика кластық сананың ұжымдық санаға сіңуіне көмектеседі. Мысалы, буржуазия класының дамуы қысымға ұшыраған саудагерлер класынан қалалық тәуелсіздікке дейін жетті, соңында мемлекеттің өзін-өзі ұсынуға жеткілікті билікке ие болды. Осылайша, әлеуметтік қозғалыстар сыртқы жағдайлар жиынтығымен анықталады. Маркстың пікірінше, пролетариат та буржуазияға қарсы күресу арқылы ғана жүзеге асырылатын өзін-өзі анықтау процесінен өтуі керек. Маркс теориясында революциялар – «тарихтың локомотивтері», себебі революция ақыр соңында паразиттенген билеуші кластың және оның ескірген өндіріс тәсілінің құлауына әкеледі. Кейіннен, бүлік оны жаңа саяси-экономикалық жүйемен алмастыруға тырысады, ол жаңа билеуші кластың қажеттіліктеріне жақсырақ сай келеді, осылайша қоғамдық прогреске жол ашады. Осылайша, революция циклі бір өндіріс тәсілін екіншісімен алмастырады, тұрақты кластық тартыстар арқылы.

Чарльз Тилли: Ұжымдық әрекеттің маңыздылығы

"Мобилизациядан революцияға дейін" атты еңбегінде Чарльз Тилли саяси зорлық-зомбылықтың қоғамдағы әртүрлі топтар арасындағы билік үшін күресте туындайтын қалыпты және ішкі фактор деп санайды. Тилли былай деп жазады: "Жаппай зорлық-зомбылық – топтардың билікке ие болу және өз қалауларын іске асыру мақсатымен бәсекелестік процесінің қалыпты нәтижесі". Ол саяси зорлық-зомбылықты талдау үшін екі модель ұсынады: саяси модель үкімет пен билікті бақылауға ұмтылатын топтарды ескереді. Осылайша, билікті ұстап тұрған және оған қарсы тұрған ұйымдардың екеуі де қамтылады. Тилли осы екі топты "мүшелер" және "қарсыластар" деп атайды. Мобилизация моделі билік үшін саяси күрестегі бір жақтың мінез-құлқын сипаттауға бағытталған. Тилли модельді екі кіші категорияға бөледі: бірі – топтың ішкі динамикасымен, екіншісі – ұйымның басқа ұйымдармен және/немесе үкіметпен "сыртқы қарым-қатынастарымен" айналысады. Тиллидің пікірінше, топтың біртұтастығы негізінен ортақ мүдделердің күшіне және ұйымдасқандық деңгейіне байланысты. Осылайша, Гуррдың сөзіне сәйкес, тек ашу-ыза ғана саяси зорлық-зомбылықты автоматты түрде тудырмайды. Саяси әрекет ұйымдастыру және бірігу қабілетіне байланысты. Бұл иррационалды және спонтанды емес. Бұл теорияға революциялар да кіреді, бірақ Тилли үшін олар ерекше экстремалды болып қалады, себебі қарсыластар билікке толық бақылау орнатудан басқа ештеңеге ұмтылмайды. "Революциялық сәт" халықтың үкіметке немесе үкіметпен нөлдік жиынтық ойынында күресіп жатқан балама органға бағынуды таңдау қажет болған кезде туындайды. Тилли мұны "көп билік" деп атайды. Революциялық қозғалыстың табысы "үкімет мүшелері мен үкіметке бақылау орнату үшін ерекше балама талаптарды алға жылжытатын қарсыластар арасындағы коалициялардың құрылуына" байланысты.

Чалмерс Джонсон және қоғамның құндылықтары

Чалмерс Джонсон үшін көтерілістер саяси зорлық-зомбылық немесе ұжымдық іс-қимылдың нәтижесі емес, "тірі, жұмыс істейтін қоғамдарды талдау" болып табылады. Биологиялық сипатта, Джонсон революцияларды қоғамдық құрылымдағы патологиялардың белгілері ретінде қарастырады. Денсау қоғам, яғни "құндылықтар үйлестірілген әлеуметтік жүйе" саяси зорлық-зомбылықты бастан өткермейді. Джонсонның тепе-теңдігі – қоғамның өзгерістерге бейімделу қажеттілігі мен бір мезгілде таңдаулы негізгі құндылықтарға берік негізделуі арасындағы байланыс. Оның пікірінше, саяси тәртіптің заңдылығы осы қоғамдық құндылықтарға толық сәйкес келуімен және кез келген өзгеріске бейімделу қабілетімен анықталады. Қатаңдыққа жол жоқ. Джонсон: «Революция жасау – жүйені өзгерту мақсатымен зорлық-зомбылықты қабылдау; дәлірек айтқанда, әлеуметтік құрылымды өзгерту үшін зорлық-зомбылық стратегиясын жүзеге асыру» деп жазады. Революцияның мақсаты – саяси тәртіпті жүйе өзі қабылдай алмаған сыртқы факторлардың әсерінен туған жаңа қоғамдық құндылықтарға қайта бағыттау. Көтерілістер міндетті түрде белгілі бір дәрежеде мәжбүрлеуге тап болады, себебі «синхрондылықтан» шығып, енді заңсыз саяси тәртіп өз орнын сақтау үшін мәжбүрлеуді қолдануға мәжбүр болады. Мысалы, француз революциясында париждік буржуазия корольдің негізгі құндылықтары мен көзқарасын өзінің бағдарларымен сәйкес деп танымады. Корольдің өзінен гөрі, зорлық-зомбылықты тудырған билеуші топтың келісімсіздігі мен қаталдығы болды. Джонсон «кез келген мағыналы жағдайда революциялық жағдайды түсіну үшін жүйенің құндылық құрылымын және оның проблемаларын зерттеудің қажеттігін» атап есті.

Себептер туралы микробағалы дәлелдер

Келесі теориялардың барлығы Манкур Олсонның "Коллективті іс-қимылдың логикасы" атты еңбегіне негізделген, бұл 1965 жылы жарық көрген кітап, шоғырланған шығындар мен кең таралған пайдасы бар әрекетке тән мәселені түсіндіреді. Осы жағдайда, көтерілістің пайдасы қоғамдық игілік ретінде қарастырылады, яғни оны ешкімнен алып тастауға болмайды және ол өзара бәсекелестікке ұшырамайды. Шындығында, көтеріліс сәтті аяқталса, саяси пайданы тек көтерілісшілер ғана емес, қоғамның барлық мүшелері бөліседі. Олсон осылайша, ортақ мүдделердің ғана ұжымдық әрекет үшін жеткілікті деген пікірге қарсы тұрады. Шынында, ол "тегін жолаушы" мүмкіндігінің, яғни төлем жасамай-ақ пайда алудың, рационалды адамдарды ұжымдық әрекеттен алдыртатынын айтады. Яғни, егер нақты пайда болмаса, көтеріліс жаппай сипатқа ие болмайды. Осылайша Олсон, "таңдамалы ынталандырулардың" ұжымдық күш-жігерге қатысушыларға ғана қолжетімді ететінін көрсетеді, бұл "тегін жолаушы" мәселесін шеше алады.

Көтерілістің мүмкіндік құны

Саяси ғалым Кристофер Блатман мен Дүниежүзілік банк экономисі Лора Ралстон бүлікшілдік әрекетін "кәсіптік таңдау" деп қарастырады. Олар қылмыстық қызмет пен бүлік арасындағы параллельдіктерді көрсетеді, мұндай қозғалысқа қосылу туралы шешім қабылдағанда адамның бағалауы керек тәуекелдер мен күтілетін пайда екі жағдайда да бірдей болатынын айтады. Екі жағдайда да, тек таңдалған аз ғана адамдар маңызды үлкен пайда көреді, ал топ мүшелерінің көпшілігі сондай табысқа жете алмайды. Бүлікке қатысу таңдауы оның мүмкіндік құнымен тікелей байланысты, яғни адам бүлік үшін неден бас тартуға дайын. Демек, бүлікшілдік немесе қылмыстық әрекеттен өзге қолжетімді мүмкіндіктер, адам шешім қабылдағанда бүлік өзінен де маңыздырақ. Алайда, Блатман мен Ралстон "кедей адамның ең тиімді стратегиясы" заңсыз және заңды әрекеттерді бірдей пайдалану болуы мүмкін екенін мойындайды. Олардың пікірінше, адамдар әртүрлі "портфель" қызметтер жиынтығына ие болуы мүмкін, бұл олардың барлығының рационалды, пайданы бағалайтын логика бойынша әрекет ететінін көрсетеді. Авторлар бүлікпен күресудің ең тиімді жолы – оның мүмкіндік құнын арттыру, оны күшейту арқылы, сондай-ақ бүліктің әлеуетті материалдық пайдасын азайту арқылы екеніне тоқталады.

Топқа мүшелікке негізделген іріктеп ынталандырулар

Көтеріліске қатысу туралы шешім көтерілісшіл топқа мүше болумен байланысты беделге және әлеуметтік мәртебеге негізделуі мүмкін. Жеке тұлға үшін материалдық ынталандырудан гөрі, көтерілісшілер өз мүшелеріне клубтық игіліктерді, сол топтың мүшелеріне ғана арналған қоғамдық игіліктерді ұсынады. Экономист Эли Берман мен саясаттанушы Дэвид Д. Лейтиннің радикалды діни топтарды зерттеуі, клубтық игіліктердің тартымдылығы жеке мүшелікті түсіндіруге көмектесе алатынын көрсетеді. Берман мен Лейтин өз-өзіне қол жұмсау операцияларын талқылайды, яғни жеке тұлға үшін ең жоғары құны бар әрекеттерді. Олар мұндай жағдайда ұйым үшін нағыз қауіп еріктілерді іздеу емес, дезертирліктің алдын алу екенін анықтады. Сонымен қатар, мұндай жоғары тәуекелді ұйымға кіру туралы шешімді рационалды түсіндіруге болады. Берман мен Лейтиннің көрсетуінше, діни ұйымдар мемлекеттік қауіпсіздік, негізгі инфрақұрылым, коммуналдық қызметтерге қол жеткізу немесе білім беру сияқты қоғамдық игіліктердің қанағаттанарлық деңгейін қамтамасыз ете алмаған жағдайда мемлекеттің орнын басады. Өзін-өзі өлтіру операцияларын "қоғамға адалдықтың қымбат сигналы" ретінде түсіндіруге болады. Олар сондай-ақ, "адалдық сигналдарын (құрбандықтарды) алуда нашар дағдылы топтар ынталандырудың үйлесімділігін тұрақты түрде сақтай алмайды" деп атап өтті. Осылайша, көтерілісшіл топтар өздерін ұйымдастырып, мүшелерінен мақсатқа берілгендігінің дәлелін талап ете алады. Клубтық игіліктер адамдарды қосылуға итермелеу үшін емес, дезертирліктің алдын алу үшін қызмет етеді.

Шаруаның моральдық экономикасы

Саяси ғалым және антрополог Джеймс Скоттың "Кейсіншілердің моральдық экономикасы" атты кітабымен бастама көтерілген моральдық экономика мектебі, көтеріліс шешіміне әсер ететін басты факторлар ретінде әлеуметтік нормалар, моральдық құндылықтар, әділдік түсінігі және қоғамға деген міндет сезімі сияқты моральдық өзгермелілерді қарастырады. Бұл көзқарас Олсонның аясында қалады, бірақ шығын-пайда талдауына басқа өзгермелілерді енгізеді: жеке адам рационалды саналады, бірақ материалдық емес, моральдық тұрғыдан.

Алғашқы тұжырымдама: Э. П. Томпсон және Англиядағы нан төңкерісі

Британдық тарихшы Э. П. Томпсон "адамгершілік экономика" терминін алғаш рет қолданған деп жиі айтылады. Ол 1991 жылы жариялаған еңбегінде бұл термин 18 ғасырдан бері қолданылып келе жатқанын мәлімдеді. 1971 жылы "Өткен және қазіргі" журналында жарияланған "18 ғасырдағы ағылшын халықтарының моральдық экономикасы" атты мақаласында ол ағылшын нан төңкерісін және 18 ғасырдағы ағылшын шаруаларының басқа да жергілікті көтерілістерін талқылады. Оның сөзіне қарағанда, бұл оқиғалар әдетте "тәртіпсіздік" деп есептеліп, ұйымдаспаған, спонтанды, бағытталмаған және тәртіпсіз болып сипатталған. Бірақ, оның пікірінше, керісінше, мұндай төңкерістер шаруалардың үйлесімді әрекеттерін қамтыды, азық-түлік керуендерін тонаудан бастап астық дүкендерін басып алуға дейін. Попкин сияқты ғалымдар шаруалардың көбірек тамақ сияқты материалдық игіліктерге қол жеткізуге тырысқанын айтады. Ал Томпсон мұнда заңдылық факторын көреді, яғни "шаруалар дәстүрлі құқықтар мен әдет-ғұрыптарды қорғап отыр деген сенімді". Томпсон былай деп жалғастырады: "Бұл төңкерістерді бұрынғы моральдық экономиканың қағидалары заңды деп таныды, ол халықтың қажеттіліктерін пайдаланып, азық-түлік бағасын көтерудің кез келген әділетсіздігін әдепсіздік деп үйреткен". 1991 жылы, алғашқы жариялануынан жиырма жыл өткен соң, Томпсон өзінің "талдау нысаны – менталитет, немесе, [ол] қалайтын болса, саяси мәдениет, күтулер, дәстүрлер және, тіпті, нарықтағы әрекеттерге ең көп қатысатын жұмысшы халықтың сенімдері мен ырым-жырымдары болды" деді. Көтерілісшілердің басқаруы салық салу жүйесін, әлеуметтік мінез-құлық ережелерін, сот жүйесін және жалпыға ортақ игіліктерді қамтамасыз етуді қамти алады.

Бейбітшілік келісімдері

Мемлекетпен бейбіт келісімдерге қол қойған көтерілісшілердің үштен бір бөлігі жер аударылуға, түрмеге қамалуға немесе қалыпты емес жағдайда қаза болуға ұшырайды, ал үштен екісі қалыпты саяси қызметке қатысады немесе одан әрі көтеріліс жасауды жалғастырады.