Кіріспе

1878 жылы Ресей-Түрік соғысын аяқтаған келісім

1878 жылғы Сан-Стефаноның алдын ала келісімі (Сан Стефанский мир; Сан-Стефаноның бейбіт келісімі; Сан-Стефаноның бейбіт шарты, Айастефанос Мухадеси немесе Айастефанос Антлашмасы) – Ресей мен Осман империясы арасында 1877–1878 жылдардағы Ресей-Түрік соғысының нәтижесінде жасалған келісім. Келісім 1878 жылдың 3 наурызында (ескі стиль бойынша 19 ақпан) Константинопольдің (қазіргі Стамбул) батысындағы Сан-Стефано ауылында Ресей империясы атынан граф Николай Павлович Игнатьев пен Александр Нелидов, ал Осман империясы атынан Сыртқы істер министрі Сафет Паша және Германиядағы елші Садулла Бей қол қойды. Бұл келісім Болгария жерінде 500 жылға жуық Осман империясының үстемдігінен кейін Болгарияның тәуелсіз княздығын құруды көздеді. Болгариялықтар келісімге қол қойылған күнді – 1878 жылдың 3 наурызын (ескі стиль бойынша 19 ақпан) – Азаттық күні ретінде тойлайды. Алайда, келісімде көзделген кеңейтілген Болгария көрші мемлекеттерді, сондай-ақ Франция мен Ұлыбританияны алаңдатты. Осының салдарынан кеңейту жобасы іске аспады және үш айдан кейін өткен Берлин конгресінің нәтижесінде жасалған Берлин шартымен алмастырылды.

Болгария туралы

Келісім бойынша, христиандық үкімет пен әскерді сақтау құқығы бар болгарлар өздігінен басқаратын Болгария княздығын құрды. Заң жүзінде Осман империясына тәуелді болғанымен, княздық іс жүзінде тәуелсіз мемлекет ретінде жұмыс істеді. Оның аумағына Дунай мен Балқан таулары арасындағы жазық (Стара Планина), Морава аңғарындағы София, Пирот және Вранье аймақтары, Солтүстік Тракия, Шығыс Тракияның бір бөлігі және Македонияның көбі (6-бап) кірді. Осылайша Болгария Жерорта теңізіне тікелей қол жеткізе алатын еді. Бұл ресейлік кемелердің болгар Жерорта теңізі порларын әскери-теңіз базасы ретінде пайдалануына мүмкіндік берді, бұл басқа ірі державаларға ұнамады. Елді басқару билігін халық сайлаған, Осман империясы бекіткен және ірі державалар мойындаған ханзадаға жүктелуі керек еді (7-бап). Болгария ақсүйектерінен құралған кеңес конституцияны әзірлеуге тиіс болды (сондай-ақ 7-бап). (Олар Тарново конституциясын жасады.) Осман әскерлері Болгариядан шығарылуға тиіс еді, ал орыс әскерлері тағы екі жыл қалатын болды (8-бап). Филипп Родердің сөзіне сәйкес, Сан-Стефано келісімі болгар ұлтшылдығын "өзгертіп", оны біртілді қозғалыстан біріккен қозғалысқа айналдырды.

Черногория, Сербия және Румыния

Келісімге сәйкес, Черногория аумағын екі еседен астамға ұлғайтты, бұрын Осман империясының бақылауында болған аймақтарды, оның ішінде Никшич, Подгорица және Бар қалаларын қоса алды (1-бап), ал Осман империясы оның тәуелсіздігін мойындады (2-бап). Сербия Моравия Сербиясындағы Ниш және Лесковац қалаларын алды және тәуелсіздікке ие болды (3-бап). Түркия Румынияның тәуелсіздігін мойындады (5-бап), ал Румыния Ресейден Солтүстік Добруджаны алды (бұл аймақ бұрын Осман империясынан Ресейге өткен еді) және мәжбүрлі түрде Оңтүстік Бессарабияны берді.

Ресей мен Осман империясы туралы

Соғыс өтемақысының орнына Жоғарғы Порта Ресейге Кавказдағы Армения және Грузия жерлерін, оның ішінде Ардахан, Артвин, Батум, Карс, Ольти, Беязит және Алашкерт аймақтарын өткізді. Бұған қоса, ол Солтүстік Добруджаны да Ресейге берді, Ресей оны Оңтүстік Бессарабияға (19-бап) алмастырып Румынияға өткізді. 21-бап Ресей басып алған аймақтарда тұратын халыққа мүлікті сатуға және Түркияға көшіп кетуге мүмкіндік берді. Берлин шартында да осыған ұқсас қағида сақталды. Сол кезде көптеген аджарлықтар Аджарияны тастап кетті.

Басқа өңірлер туралы

Босния вилайеті (Босния және Герцеговина) автономды провинция болуға тиіс еді (14-бап). Крит, Эпир және Фессалия жергілікті басқарудың шектеулі нысанын алуға тиіс еді (15-бап), ал Осман империясы әрмендерді зәбір-зоқымнан қорғау үшін Армениядағы реформаларды жүзеге асыру бойынша бұрынғы уәделеріне кепілдік берді (16-бап). Босфор және Дарданелл бұғаздары соғыс және бейбіт уақытта барлық бейтарап кемелерге ашық деп жарияланды (24-бап). 1864 жылы черкес геноцидінен кейін жаңадан босатылған Балқан аймақтарына қоныстанған және соғыс кезінде аймақтың христиан халқына қарсы бірнеше құтырғандықтар жасаған черкестер қуылды. Осылайша Добруджадағы черкес азшылығы жойылды.

Реакция

Ұлы державалар, әсіресе британ премьер-министрі Бенджамин Дизраэли, Ресейдің билігін кеңейтуіне наразы болды, ал Сербия Ұлы Болгарияның құрылуының бұрынғы және қалған Осман территорияларындағы өз мүдделеріне зиян келтіретінінен қаушады. Осы себептер Ұлы державаларды Берлиндегі конгресте келісімді қайта қарауға және оны Берлин келісімімен алмастыруға итермеледі. Румыния, соғыста Ресейдің жеңісіне маңызды үлес қосқан болатын, келісімге қатты көңіл көшірді, ал румын халқы оның кейбір шарттарын Ресейдің Румыния территориясының тұтастығына кепілдік берген, соғысқа дейінгі румын-ресей келісімдерін бұзуы ретінде қарастырды. Австрия-Мажарстан Босния мен Герцеговинадағы ықпалын кеңейте алмағандықтан келісімге наразылық білдірді. Осман империясының бақылауындағы провинцияларда тұратын албандар Сербия, Болгария және Черногорияға аумақтың маңызды бөлігін жоғалту деп есептеді және Ресейдің аймақтағы ықпалын бейтараптандыруға ұмтылатын шетелдік державалардың қолдауын алу үшін ұлттық деңгейде ұйымдасу қажеттігін түсінді. Келісімнің салдары Призрен лигасының құрылуына әкелді. 1878 жылдың 1 сәуіріндегі «Солсбери циркулярында» британдық сыртқы істер министрі Роберт Сесил Сан-Стефано келісіміне және оның Ресейге жасаған артықшылықтарына өзінің және үкіметінің қарсылығын нақты айтты. Британ тарихшысы А.Ж.П. Тейлордың 1954 жылы жазғанынша: «Егер Сан-Стефано келісімі сақталған болса, Осман империясы да, Австрия-Мажарстан да бүгінгі күнге дейін сақталып қалуы мүмкін еді. Британдықтар, Биконсфилдтен [Дизраэли] басқа, оның шабыттанған сәттерінде, аз күткендіктен, аз көңіл көшірді. Солсбери 1878 жылдың соңында былай деп жазды: «Біз Балқанның оңтүстігінде шатқақтап тұрған түрік билігін қайта орнатамыз. Бірақ бұл тек уақытша тынығу. Оларда ешқандай өмірлік күш қалмады»."

Болгарияда 1990 жылдардан бері келісімді қайта бағалау

1990 жылдан бері Болгариядағы бірқатар тарихшылар, публицистер және журналистер Сан-Стефано шарты мен Ресей империясының 19 ғасырдағы Шығыс мәселесіне қатысты саясатын қайта қарап, сын тұрғысынан бағалады. Олар бұл шартының Ресейдің Осман империясындағы көп жылдық елшісі граф Николай Игнатьевтің Болгариядағы Ресейдің мүдделерін қорғау және болгар қоғамында Батысқа қарсы ұзаққа созылатын сезімді қоздыру мақсатымен жасаған "алдау" екеніне келісті.

Ресей империясының мақсаттары

1876 жылғы Рейхштадт келісімі, 1877 жылғы Будапешт конвенциясы, сол дәуірдегі түрлі хат алмасулар және әсіресе граф Игнатьевтің күнделіктеріндегі өңделмеген ойларына сүйене отырып, барлық зерттеушілер Ресей империясының жалғыз мақсаты – Ұлы Екатеринаның грек жоспарын жалғастыра отырып, Түрік бұғаздарын бағындыру болды деген тұжырымға келеді. Инжев ерекше атап көрсетеді, Игнатьев ИРО-ның идеологы мен басшысын жою арқылы, "өз күштерімен" босануға ұмтылып, Осман билігімен ынтымақтастықта автономия алуды жақтаған 19 ғасырдың болгар буржуазиясын (мысалы, Стоян Чомаковты) қаралап, Болгарияның "революциялық" және "эволюциялық" даму жолын тосқауылдады. Осының нәтижесінде, Болгарияның істерін тікелей Ресейдің бақылауына беруге бағытталған "Ресейлік босану" сценарийі ғана қалды.

Сәуір көтерілісі және оның салдары

1855 және 1865 жылдар аралығында Осман билігі Дунай вилайетіне 300 000 қырым татарын, черкестерді және басқа да мұсылман кавказдық мухаджирлерді қоныстандырды. Қырым татарларының қоныстануы көбінесе мәселесiз болса, егістік жердің жетіспеушілігі, черкестердің қоныс аударуының ауқымдылығы және Осман билігінің мәселелерді тиісінше шеше алмауы черкестердің қоныстануын апатқа ұшыратты. Бұл кедей черкестерді жартылай әскери (яғни, баши-базук) жасақтарына қосылуға немесе қарақшылық және қылмысқа итермеледі. Осман билігінің әлеуметтік тәртіпті қалпына келтіре алмауы 1876 жылғы Болгарияның сәуір көтерілісінің тікелей себебі болды, оның қанды басылуы Еуропада кеңінен наразылық пен айыптауға әкелді. Көптеген ірі державалар әлі де қандай шара қолдану керектігін ойластырып, ақырында 1876 жылғы желтоқсан айының соңында Константинополь конференциясын өткізуге келісті. Осы кезде Ресей империясы мен Австрия-Мажарстан 1876 жылғы 8 шілдеде жасалған Рейхштадт келісіміне сәйкес, Еуропадағы Осман иеліктерін бұрыннан бөлісіп алған болатын, яғни жарты жылдан астам уақыт өткен соң. Келісім 1877 жылғы 15 қаңтардағы Будапешт конвенциясында қайта расталды және одан әрі дамытылды.

Рейхстад және Будапешт келісімдері

Екі келісім де толығымен құпия сақталды және Ресейдің Осман империясына қарсы соғысын көздеді, Австрия-Мажарстан бейтараптыққа уәде берді. Ресей империясы өз кезегінде Балқан тауларының солтүстігінде және оңтүстігінде екі тәуелсіз княздық немесе екі автономиялы Осман вилайетін (тілге байланысты нұсқалары әртүрлі) құруға уәде берді, бірақ ірі славян мемлекетін құруға жол бермейтін еді. Өз кезегінде, Австрия-Мажарстанға Босния мен Герцеговинаны аннексиялауға рұқсат берілді. Келісімдерде сондай-ақ Румынияның Оңтүстік Бессарабияны Ресей империясына беруі, Грекия үшін аумақтық иеліктер және тағы басқалары қарастырылды. Барлық зерттеушілер екі құпия келісімнің шарттарының Берлин шартының шарттарымен айқын ұқсастығын, ал олардың Сан-Стефано шартының аумақтық шарттарынан күрт өзгешелігін атап өтті. Олар Ресей империясының оны іске асыруға ешқандай ниеті болмағанын болжайды. Игнатьевтің орыс империализміне берілгендігі және болгар мүдделерін бұрынғысынан ескермегендігін ескере отырып, балама жорамал Сан-Стефано шартының "алдау", "хиле", "алаяқтық", "құрық" және "алдау" болғаны, ол болгар мемлекетін Ресей империясына байланыстыру үшін, болгарлардың жалғыз қорғаушысы екендігін көрсету арқылы қол қойылғаны, бірақ бір мезгілде Болгарияның ыдырауы үшін басқа Ұлы державаларды кінәлау және болгар қоғамында оларға тұрақты сенімсіздік себу үшін жасалғаны туралы қорытындыға келді.

Ресей-Түрік соғысының (1877-1878) casus belli ретінде Константинополь конференциясын саботаж жасау

Алайда, атап айтқанда, Инжев, Дойчев, Гочев және Йорданов осы мәселеде шешім шығармайды. Будапешт конвенциясына қол қойылған күнді (1877 жылғы 15 қаңтар) және Ұлы визир Мидхат Пашаның Константинополь конференциясындағы Ұлы державалардың екі автономды болгар вилайетін құру туралы ұсынысына (1877 жылғы 18 қаңтар) қосылудан бас тартуын, сондай-ақ Игнатьевтің 1875–1878 жылдардағы күнделіктеріндегі естеліктерін, оның ішінде «Османлы сұлтаны орыс елшісіне толық сенім артады» деген айғағын (72–73 беттер), «Болгарларды Ресей саясатының адал құралына айналдырып, олардың жауға өту мүмкіндігін жою арқылы біздің тұрақты одақтастарымызға айналдыру керек» (51–53 беттер) деген талабын, «Австриялық және түрік славяндары біздің одақтастарымыз және Германияға қатысты саясатымыздың құралы болуы тиіс» (51–53 беттер) деген пікірін, «Егер түріктерге қарсы көтерілген халықтар Батыс ықпалына түсіп кетсе, Балқандағы жағдай Ресей үшін қазіргіден гөрі әлдеқайда қиын болады» (58-бет) ескеріп, Константинополь конференциясын саботаждаудан ең көп пайда көретін Ұлы держава талдағаннан кейін, кінәлі Ресей империясы болуы керек деген қорытындыға келеді. Атап айтқанда, Инжев, Дойчев және Йорданов ресейлік әскерлер Берлинде кері шегінуге мәжбүр болмағанда, олар кетпес еді деген пікірде.

Танымал мәдениетте

Сан-Стефано шартына қол қоюға соққан жағдайлар Борис Акуниннің "Түрік гамбиті" тарихи романында бейнеленген. Акунин көбінесе белгілі тарихи фактілерге адал, бірақ кейбір оқиғаларды өзінің жиі кездесетін басты кейіпкері Эраст Фандорин сияқты ойдан туған тұлғаларға жатқызады.

Карталар

Болгария Константинополь, Сан-Стефано, Берлин, Лондон, Бухарест және Нойилли шарттарымен белгіленген шекараларында. Масштабы 1:1600000 карта. (неміс тілінде)