Кіріспе

Сыртқы көзден туындаған физиологиялық жарақат. Жарақат – тікелей физикалық күш салдарынан тірі тіндерге келетін кез келген физиологиялық зақым. Адамдарға қасақана немесе қасақана емес түрде зақым тиюі мүмкін, оның нәтижесінде соққы, тесілу, күйік, улану, тұншығу немесе тым күш салу болуы мүмкін. Жарақаттар дененің кез келген бөлігінде пайда болуы мүмкін, және әртүрлі жарақаттар әртүрлі белгілермен байланысты. Ауыр жарақаттарды емдеуді әдетте медицина маманы жүргізеді, ал емдеу жарақаттың сипатына қарай өте әртүрлі болуы мүмкін. Жол-көлік апаттары – адамдардың жарақаттануының және жарақаттан қаза болудың ең көп кездесетін себебі. Жарақаттар созылмалы аурулар, психологиялық жарақаттар, инфекциялар немесе медициналық араласулардан ерекшеленеді, бірақ жарақат осылардың кез келгеніне себеп болуы мүмкін. Көптеген ірі денсаулық сақтау ұйымдары адамдарға келген жарақаттарды жіктеу және сипаттау жүйелерін әзірледі.

Пайда болуы

Жарақаттар қасақана немесе қасақана емес болуы мүмкін. Қасақана жасалған жарақаттар – басқа адамдарға немесе өзіне-өзіне жасалған зорлық-зомбылық актілері. Кездейсоқ жарақаттар болжамсыз немесе салдарынан туындауы мүмкін. Ең көп кездесетін қасақана емес жарақаттардың түрлері – жол апаттары, құлау, суға бату, күйік және кездейсоқ улану. Жарақаттардың кейбір түрлері дамыған және дамушы елдерде әртүрлі жиілікпен кездеседі. Дамушы елдерде жол апаттарында жаяу жүргіншілер жүргішіден гөрі көбірек қаза табады. Қайнаған судан күйік дамыған елдерде жиірек, ал ашық оттан күйік дамушы елдерде жиірек кездеседі. 2021 жылғы мәліметтер бойынша, әлемде әр жылы шамамен 4,4 миллион адам жарақаттан қаза табады, бұл барлық өлімнің шамамен 8% құрайды. Оның 3,16 миллионы – қасақана емес, ал 1,25 миллионы – қасақана жасалған. Жол апаттары – өлімге әкелетін жарақаттардың ең көп таралған түрі, бұл жарақаттан туындаған өлімдердің үштен бірін құрайды. Өзіне-өзі қол жұмсау жағдайлары алтыдан бірін, ал адам өлтіру – оннан бірін құрайды. Жыл сайын ондаған миллион адам өлімге әкелмейтін жарақаттарға байланысты медициналық көмекке жатады, ал жарақаттар мүгедектікпен байланысты өмір сүрген жылдардың шамамен 10% -ына жауап береді. Ер адамдар әйелдерге қарағанда жарақаттан екі есе көп қаза табады. 2013 жылы бес жасқа дейінгі 367 мың бала жарақаттан қайтыс болды, бұл 1990 жылғы 766 мыңнан азырақ.

Жіктеу жүйелері

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) жарақаттанудың сыртқы себептерінің халықаралық жіктемесін (ICECI) әзірледі. Бұл жүйе бойынша жарақаттар жарақат алу механизміне, жарақатты тудыратын заттар мен субстанцияларға, орын алған жерге, жарақат алған кездегі іс-әрекетке, адамның ниетіне және қосымша модульдерге сәйкес жіктеледі. Бұл кодтар нақты популяциядағы жарақаттардың таралуын анықтауға және себептерін және алдын алу шараларын зерттеу үшін жағдайларды анықтауға мүмкіндік береді. Америка Құрама Штаттарының Еңбек статистикасы бюросы кәсіптік жарақаттар мен ауруларды жіктеу жүйесін (OIICS) әзірледі. Бұл жүйе бойынша жарақаттар сипатына, зақымдалған дене бөлігіне, жарақаттың бастапқы және екіншілік көздеріне, сондай-ақ оқиғаға немесе әсерге қарай жіктеледі. OIICS алғаш рет 1992 жылы жарияланды және содан бері бірнеше рет жаңартылды. Orchard спорттық жарақаттар мен ауруларды жіктеу жүйесі (OSIICS), бұрын OSICS деп аталған, жарақаттарды жіктеуге және нақты спорттық жарақаттарды зерттеуге мүмкіндік береді. Жарақаттың ауырлық дәрежесі (ISS) – травманың ауырлығын бағалауға арналған медициналық көрсеткіш. Ол травмадан кейінгі өлім-жітіммен, ауру-сырқаумен және ауруханада жату уақытымен байланысты. ISS 15-тен жоғары болғанда анықталатын ауыр травма (политраума) терминін анықтау үшін де қолданылады. Жұмсақ тіндік жарақаттар сыртқы нысаның күшті әсерінен туындайды. Жұмсақ тіндік жарақаттар ішкі қан кетуге, тері астындағы капиллярлардың жарылуынан көк дақтарға, терінің беткі қабатына тиюден сызаттарға, теріде немесе ішкі органдардағы жыртылуларға немесе сүйек сынуларына әкелуі мүмкін. Ұсақтау жарақаттары – бұл үлкен күштің үлкен аумаққа ұзақ уақыт бойы әсер етуінен туындайтын жұмсақ тіндік жарақаттың ауыр түрі. Тесіп кіретін жарақаттар дене тініне сыртқы нысандардың тері арқылы енуінен туындайды. Төмен жылдамдықты тесіп кіретін жарақаттар, мысалы, пышақтан жарақаттар, өткір нысандардан туындайды, ал жоғары жылдамдықты тесіп кіретін жарақаттар баллистикалық снарядтардан, мысалы, оқтан жарақаттар немесе снарядтың сынықтарынан туындайды. Тесілген жарақаттар кіру және шығу тесігін тудырады, ал тесілу жарақаттары тек кіру тесігін тудырады. Тесілу жарақаттары тіндерде қуыс пайда болуына әкеледі.

Жалын

Жану зақымданулары жоғары температурамен, химиялық заттармен немесе радиациямен тікелей жанасу нәтижесінде пайда болады. Жанудың әсері оның тереңдігі мен ауданына байланысты өзгереді. Бірінші дәрежелі жанулар тек эпидермиске әсер етеді, қысқа мерзімді ауырсынуға себеп болады. Жартылай тереңдікті жанулар көпіршіктер пайда етеді және күтім қажет. Терең жартылай тереңдікті жанулар терінің күйіп кетуіне байланысты құрғақ және аз ауыртпалық тудырады, хирургиялық араласуды талап етеді. Толық тереңдікті немесе үшінші дәрежелі жанулар дерманың барлық қабаттарына әсер етеді және инфекцияға осал. Төртінші дәрежелі жанулар бұлшықеттер мен сүйектер сияқты терең тіндерге жетеді, зақымдалған аймақтың жоғалуына әкеледі. Термиялық жанулар – ең көп кездесетін жану түрі, олардың себебі жоғары температурамен тікелей жанасу, соның ішінде отпен, ыстық беттермен жанасу немесе ыстық сумен немесе бумен күйік. Мұздану – шамадан тыс суыққа ұшырағанда болатын жану түрі, ол тіндердегі судың мұздануы арқылы жасушалық зақымдануға және терең тіндердің зақымдануына әкеледі. Ұқсатудан туындаған жанулар сыртқы заттармен сүрткісу нәтижесінде пайда болады, күйік пен сырғуға себеп болады. Электрлік жанулар денеге кіріп, одан өтетін электр тогымен тікелей жанасудан туындайды. Олар көбінесе басқа жануларға қарағанда тереңірек болады, себебі электр тогы теріге енген кезде төменгі жатқан тіндерге әсер етеді, ал электрлік жанудың нақты ауқымы көбінесе жасырылады. Сонымен қатар, олар кіру және шығу нүктелерінде тіндердің кең ауқымды жойылуына әкеледі. Үйде электр тогынан болатын жарақаттар көбінесе жеңіл, ал жоғары кернеулі электр желілері жұмыс орнында ауыр жарақаттарға себеп болады. Сонымен қатар, молния шағылысынан да ауыр электрлік жарақаттар болуы мүмкін. Өлімге әкелетін электрлік жарақаттар көбінесе тетаникалық спазмға байланысты болады, бұл тыныс алудың тоқтауына немесе жүрек тоқтауына әкелуі мүмкін. Химиялық жанулар қышқыл немесе сілті сияқты коррозиялық заттармен тікелей жанасу нәтижесінде пайда болады. Химиялық жанулар басқа жануларға қарағанда сирек кездеседі, бірақ тіндерге зақым келтіретін көптеген химиялық заттар бар. Химиялық жарақаттардың ең көп таралған түрлері көміртек моноксиді, аммиак, хлор, тұз қышқылы және күкірт қышқылынан туындайды. Кейбір химиялық қарулар, мысалы ақ фосфор, химиялық жануды тудырады. Химиялық жанулардың көпшілігі химиялық ластағышты жою үшін суды көп мөлшерде қолдану арқылы емделеді, бірақ кейбір жануға себеп болатын химиялық заттар сумен әрекеттесіп, жарақатты күшейтеді. Коррозиялық заттарды жұтқанда, ларинкс пен асқазанға химиялық жанулар туындауы мүмкін.

Басқа механизмдер

Токсикалық зақымдану токсиннің жұтылуы, ингаляциясы, инъекциясы немесе сіңірілуі нәтижесінде пайда болады. Бұл дәрі-дәрмектердің әрекеттесуі немесе удың жұтылуы арқылы туындауы мүмкін. Әртүрлі токсиндер әртүрлі зақымдану түрлеріне әкелуі мүмкін, ал көптегендері нақты белгілі бір мүшелерге зиян келтіреді. Газдар, шаң, аэрозольдер және түтін құрамындағы токсиндерді деммен жұту тыныс жетіспеуіне алып келуі мүмкін. Тыныс алу жолына әсер ететін уларлар құрылыс өрттерінен, өнеркәсіптік апаттардан, тұрмыстық оқиғалардан немесе химиялық қарудан тарауы мүмкін. Көміртек тотығы сияқты кейбір уларлар дем алғаннан кейін дене мүшелерінің басқа бөліктеріне де әсер етуі мүмкін. Асфиксия – организмге оттегінің жетіспеуінен туындайтын зақымдану. Ол суға бату, белгілі бір заттарды жұту, мойын қысып өлтіру, тыныс жолдарының бітелуі, тыныс жолдарының жарақаттануы, апноэ және басқа да себептерден туындауы мүмкін. Асфиксияның ең тікелей салдары – гипоксия, ол өкпеге ауыр зақым келтіруге немесе жедел тыныс алу синдромына, сондай-ақ қан айналымы жүйесіне зиян келтіруге әкелуі мүмкін. Асфиксиямен байланысты ең ауыр зақым – мидың гипоксиясы мен ишемиясы, онда ми жеткіліксіз мөлшерде оттегі немесе қан алады, нәтижесінде неврологиялық зақымдану немесе өлімге соқтыруы мүмкін. Суды ингаляциялаумен байланысты нақты зақымдарға альвеолалардың құлауы, ателектаз, өкпеішілік шантинг және вентиляция-перфузия арақатынасының бұзылуы жатады. Қарапайым асфиксия сыртқы оттегі жетіспеуінен туындайды. Жүйелік асфиксия организмнің оттегін тасымалдауына немесе пайдалануына кедергі келтіретін заттарға ұшыраудан пайда болады. Бұл азидтар, көміртек оксиді, цианид, түтінді жұту, күкірттегі газ, метгемоглобинемияны тудыратын заттар, опиоидтар немесе басқа да жүйелік асфиксиялық заттар болуы мүмкін. Асфиксияны емдеу үшін вентиляция және оттегімен қамтамасыз ету қажет, ал кейбір асфиксиялық заттарды антидоттармен емдеуге болады. Шамадан тыс пайдалану немесе күш салу нәтижесінде дене шаршап, сүйектерге, бұлшық еттерге, байланыс тіндеріне немесе сіңірлерге зақым келтіруі мүмкін. Спорттық жарақаттар көбінесе тендинопатия сияқты шамадан тыс пайдаланудан туындайды. Байланыс тіндері мен сіңірлердің шамадан тыс созылуы тиісінше соқпақ пен шырыққа әкелуі мүмкін. Жарық экрандарды ұзақ пайдалану көздің шаршауына да себеп болуы мүмкін.

Төменгі жамбас

Ішек, асқазан, бауыр, көкбауыр, бүйрек, өт қабығы және ұйқы безінің жарақаттары. Асқазан жарақаттары көбінесе жол-көлік оқиғалары, шабуылдар, құлаулар және жұмыс орындарындағы жарақаттардан туындайды. Денелік тексеру, көбінесе, жабық асқазан жарақаттарын анықтауда сенімді емес. Ұйқы безінің зақымдануы организмде қанның азаюына немесе іш қуысында қанның жиналуына алып келуі мүмкін. Ұйқы безінің жарақаттарын емдеу және оның жағдайы жүрек-қан тамырларының тұрақтылығына байланысты. Өт қабығы жабық жарақаттарда сирек зақымдалады, мұндай жағдайлардың шамамен 2% құрайды. Ұйқы безінің зақымдануы көбінесе басқа асқазан мүшелерінің зақымдануымен бірге жүреді. Ішектер жабық асқазан жарақаттарынан кейін зақымдануға осал. Бүйректер асқазан қуысындағы басқа құрылымдармен қорғалған, ал бүйрек зақымдарының көпшілігі соққыдан туындайды. Бүйрек зақымдануы әдетте зәрде қанның пайда болуына себеп болады. Денедегі орналасуына байланысты ұйқы безінің зақымдануы сирек кездеседі, бірақ оны анықтау қиын. Ұйқы безінің көптеген жарақаттары тесіп кіретін жарақаттардан, мысалы, оқтан және пышақтан туындайды. Жабық асқазан жарақаттарының 5% азырақ бөлігі ұйқы безінің зақымдануымен байланысты. Ұйқы безінің зақымдануының ауырлығы, ең алдымен, ұйқы безіге келтірілген зақымның дәрежесіне байланысты. Асқазанның қалың қабаттары, толыққанды қанмен қамтамасыз етілуі және қабырғаларға қатысты орналасуы оны жарақаттан жақсы қорғайды. Ұйқы безінің жарақаттары сияқты, асқазанның көптеген травмалық жарақаттары тесіп кіретін жарақаттардан туындайды, ал азаматтық қарулар асқазанның ұзақ мерзімді тіндік зақымдануына көбінесе себеп болмайды. Асқазанның жабық жарақаттары көбінесе жол-көлік оқиғаларынан туындайды. Коррозиялық заттарды жұту асқазанның химиялық күйігіне әкелуі мүмкін. Бауырдың денедегі көлемі мен орналасуы оны басқа асқазан мүшелерімен салыстырғанда жарақаттануға көбірек бейім етеді, ал бауырдың жабық жарақаттары көбінесе операциялық емес әдіспен емделеді. Бауырдың жарақаттары сирек кездеседі, бірақ бауырдың көптеген жарақаттары басқа жарақаттармен бірге жүреді, әсіресе көкбауыр, қабырғалар, жамбас немесе жұлын зақымдарымен.

Бет

Бетке түскен жарақаттар көзге, мұрынға, құлаққа немесе ауызға әсер етуі мүмкін. Мұрын жарақаттары – жиі кездесетін жарақат және бет жарақаттарының ең көп таралған түрі. Ауыз жарақаттарының себебі көбінесе жол-көлік оқиғалары немесе алкогольге байланысты зорлық-зомбылық болады, бірақ кішкентай балаларда құлаулар жиірек кездеседі. Ауыз жарақаттарындағы басты мәселе – тыныс жолдарының ашық болуы және бас немесе мойынның басқа бөліктеріне қосымша жарақаттардың болмауы. Ауыз жарақаттары беттің жұмсақ тіндерінде, төменгі жақ сүйегінің қатты тінінде немесе тіс жарақаттары түрінде кездесуі мүмкін. Құлақ өзінің орналасуының ерекшелігі мен ашық құрылымынан бас жарақаттарында жарақаттануға осал. Құлақ зақымдануы ішкі немесе сыртқы болуы мүмкін. Сыртқы құлақтың зақымдануы көбінесе шеміршек тінінің жарылуы немесе гематоманың пайда болуымен байланысты. Ортаңғы және ішкі құлақтың зақымдануына құлақ пердесінің тесілуі немесе қысымның күрт өзгеруінен туындаған жарақаттар жатады. Құлақ жарылыс жарақаттарына өте сезімтал. Құлақтың сүйектері беттік нервтермен байланысқан, сондықтан құлақ жарақаттары бет параличіне алып келуі мүмкін. Құлаққа түскен жарақат есту қабілетінің жоғалтуына себеп болуы мүмкін. Көз жарақаттары көбінесе мүйіз қабығында болады және көру қабілетін қанағаттандырмайтын деңгейде зақымдауы мүмкін. Мүйіз қабығының сырқырауы – шеткі заттармен жанасу нәтижесінде туындайтын жиі кездесетін жарақат. Көздің мүйіз қабығында қалған шеткі заттар да көзге зақым келтіруі мүмкін. Радиациялық зақымдану шамадан тыс жарыққа ұшыраудан, көбінесе көзді қорғамай дәнекерлеу жұмыстарынан немесе күн сәулесі сияқты ультракүлгін сәулеленудің көп мөлшерінен туындауы мүмкін. Коррозиялық химиялық заттарға ұшырау көзге қанағаттандырмайтын деңгейде зақым келтіріп, тиісті шаю шаралары қолданылмаса, соқырлыққа әкелуі мүмкін. Көз көбінесе инфраорбитальды жиекпен соққыдан қорғалады, бірақ кейбір жағдайларда соққы көздің қан кетуіне немесе жарылуына себеп болуы мүмкін. Көзді тым көп пайдалану, әсіресе ұзақ уақыт бойы жарық экрандарға қарау кезінде, көздің шаршауына әкелуі мүмкін. Жүрекке түскен тесік жарақаттар көбінесе пышақ немесе оқ жарақатынан туындайды. Сирек жағдайларда, стернум немесе қабырғаның сынуынан жүрекке кездейсоқ тесік жарақаттар да болуы мүмкін. Жүрекке пышақпен жасалған жарақаттар медициналық көмек көрсетілген жағдайда емделуі мүмкін, бірақ жүрекке оқпен жасалған жарақаттар көбінесе өлімге алып келеді. Оң қарынша өзінің орналасуының ерекшелігіне байланысты жарақаттануға көбірек бейім. Жүрекке түскен жарақаттардың екі негізгі салдары – қатты қан кету және жүрек айналасында сұйықтық жиналуы.

Мүшелік- қаңқалық

Бұлшықет-қаңқа жүйесінің зақымдануы қаңқа мен бұлшықет жүйесіне әсер етеді. Жұмсақ тіндердің зақымдануы скелет бұлшықеттеріне, буындарға және сіңірлерге әсер етеді. Сіңірлер мен сіңірлердің зақымдануы барлық бұлшықет-қаңқа зақымдарының жартысын құрайды. Сіңірдің созылуы және сіңірдің қысқаруы жиі кездесетін жарақаттар болып табылады, оларға араласу қажет емес, бірақ емделу процесі баяу жүреді. Физиотерапия зақымдалған сіңірлер мен сіңірлерді қалпына келтіруге және пайдалануға көмектесу үшін қолданылуы мүмкін. Сіңірлердің немесе сіңірлердің жыртылуы көбінесе хирургиялық араласуды қажет етеді. Скелет бұлшықеттері денеде көп және спортпен айналысқан кезде жиі зақымдалады. Бұлшықет зақымдары емделуді жеңілдету үшін қабыну реакциясын тудырады. Бұлшықеттерге күшті соққы тию нәтижесінде көкшіл іздер мен гематома пайда болуы мүмкін. Шамадан тыс кернеу бұлшықетті тым созуға және қысқаруға әкелуі мүмкін. Қысқарулар жыртылған бұлшықет талшықтарымен, қан кетумен немесе бұлшықеттердегі сұйықтық жиналуымен көрінеді. Ауыр бұлшықет зақымдарында бұлшықет арқылы жыртылу толық функция жоғалуына әкелуі мүмкін. Тесілу сипатты жарақат бұлшықеттердің жарылуына және ұзақ уақыт бойы емделуіне себеп болуы мүмкін. Көкшіл іздер мен қысқарулардан айырмашылығы, жарылулар спорттық жарақаттарда сирек кездеседі. Травматикалық жарақат күштің мөлшеріне, бағытына және зақымдалған аймақтың еніне байланысты әртүрлі сүйек сынықтарын тудыруы мүмкін. Патологиялық сынықтар бұрынғы жағдай сүйекті әлсіретіп, оны оңай сындыруға мүмкіндік бергенде пайда болады. Стресс-сынықтар сүйек шамадан тыс пайдаланылғанда немесе спортпен айналысқан кездегі артық немесе травматикалық қысымға ұшырағанда пайда болады. Гематомалар сүйек сынығынан кейін бірден пайда болады, ал емделу процесі көбінесе алты аптадан үш айға дейін созалады, бірақ сынық сүйектің жалғасқан қолданылуы емделуге кедергі келтіреді. Буынаралық шеміршек зақымдануы сүйек жүйесінің функциясына да әсер етуі мүмкін және жарақаттан кейінгі остеоартритке әкелуі мүмкін. Денедегі көптеген басқа құрылымдардан айырмашылығы, шеміршек зақымдалғаннан кейін қалпына келтірілмейді.

Жүйке жүйесі

Жүйке жүйесінің зақымдануларына мидың зақымдануы, омыртқа миының зақымдануы және жүйке зақымданулары жатады. Миға тиген жарақаттар "ұзақ мерзімді физикалық, эмоционалдық, мінез-құлқы және танымдық салдарларға" алып келеді. Жеңіл ми зақымдануы, соның ішінде шайқау, көбінесе спортпен айналысу кезінде, әскери қызметте немесе емделмеген эпилепсия салдарынан пайда болады және оның әсері әдетте қысқа мерзімді болады. Мидың ауыр зақымдануы орташа ауырлықтағы ми зақымдануына (ТМЖ) әкелуі мүмкін, бұл шатасу немесе әлсіздік тудыруы мүмкін, ал ауыр ТМЖ комаға немесе екінші ми зақымдануына әкелуі мүмкін. Ми зақымдануы өлім-жітімнің маңызды себебі болып табылады. Травмалық жағдайлардағы өлімнің шамамен жартысы ми зақымдануымен байланысты. Омыртқа миының зақымдануы дереу өлімге алып келмейді, бірақ ол бір мезгілде болатын жарақаттармен, өмір бойына созылатын медициналық асқынулармен және өмір сүру ұзақтығының қысқаруымен байланысты. Бұл бірнеше маңызды мүшелер жүйесінде асқынуларға және қозғалыс қабілетінің айтарлықтай төмендеуіне немесе параличке әкелуі мүмкін. Омыртқа миының соққысы уақытша паралич пен рефлекстердің жоғалуына себеп болады. Басқа көптеген жарақаттардан айырмашылығы, шеткі жүйкелерге келтірілген зақым жасушалардың көбеюі арқылы жазылмайды. Жүйке зақымданғаннан кейін, жүйкелер қалпына келтірілгенге дейін дегенерацияға ұшырайды, ал басқа жолдар жоғалған функцияларды толықтыру үшін күшейтілуі немесе қайта бағдарламалануы мүмкін. Шеткі жүйке зақымдануының ең көп кездесетін түрі – олардың икемділігіне байланысты созылу. Жүйке зақымдануына жарақат немесе қысылу да себеп болуы мүмкін.

Жаздық

Ішкі аймаққа тиетін жарақаттарға көк без, тік ішек, тоқ ішек және көбелек мүшелерінің зақымдануы жатады. Көк безге тиетін жарақаттар сирек кездеседі және көбінесе іш және жамбас аймағына тиетін басқа жарақаттармен бірге болады. Көк без перитонеймен қорғалған, сондықтан көк бездің зақымдануының көпшілігі жамбас сүйегінің сынуымен бірге жүреді. Көк бездің жарақаты әдетте гематурияны, яғни зәрде қанды қозғайды. Алкоголь ішу көк бездің кеңеюіне әкелуі мүмкін, бұл жарақат алу қаупін арттырады. Қан кету жағдайында қанды шығару үшін катетер қолданылуы мүмкін, бірақ перитонейдің зақымдануы көбінесе хирургиялық араласуды талап етеді. Тоқ ішекке күшті соққыдан туған жарақаттар сирек кездеседі, көбінесе іш қуысына ену арқылы зақымданады. Тік ішекке тиетін жарақат тоқ ішекке тиетін жарақаттан сирек кездеседі, бірақ тік ішек жамбасқа күшті соққы тиген кезде зақымдануға көбірек бейім. Еркектердің көбелек жүйесіне тиетін жарақаттар көбінесе өлімге әкелмейді және трансплантация мен реконструкция арқылы емделуі мүмкін. Мұжық безінің серпімділігі оны жарақатқа төзімді етеді, бұл жарақаттардың 1% құрайды. Мұжық безіне тиетін жарақат ұрыққа немесе спермалық бауға зақым келтіруі мүмкін. Қынапқа тиетін жарақат, әдетте, белсенді жыныстық қатынас кезінде қынаптың сынуына әкелуі мүмкін. Әйелдердің көбелек жүйесіне тиетін жарақаттар көбінесе жүктілік, босану немесе жыныстық қатынас кезінде болады. Олар сирек өлімге әкеледі, бірақ созылмалы дискомфорт, диспареуния, сүйексіздік немесе фистулалардың пайда болуы сияқты түрлі асқынуларды тудыруы мүмкін. Гормондық құрамының өзгеруіне байланысты әйелдердегі жыныс мүшелерінің зақымдану сипатына жас үлкен әсер етеді. Бала туу репродуктивті жастағы әйелдерде жыныс мүшелерінің зақымдануының ең көп таралған себебі болып табылады. Көптеген мәдениеттерде әйелдердің жыныс мүшелерін кесу практикасы бар, 2018 жылғы мәліметтер бойынша бұл әлемде 125 миллионнан астам әйелдер мен қыздарға әсер етеді. Жыныстық қатынас кезінде қынаптың жарылуы және сырғуы жиі кездеседі, және бұл жағдайлар келісімсіз жыныстық қатынас кезінде нашарлауы мүмкін.

Тыныс алу жолдары

Тыныс алу жолдарының зақымдануы өкпеге, диафрагмаға, трахеяға, бронхқа, жұтқыншаққа немесе көмекейге әсер етеді. Трахеобронхиалды жарақаттар сирек кездеседі және көбінесе басқа жарақаттармен байланысты болады. Трахеобронхиалды зақымданудың дәл диагнозын қою үшін бронхоскопия қажет. Мойын, оның ішінде жұтқыншақ және көмекей, өте күрделі және тығыз анатомиялық құрылымына байланысты жарақаттануға бейім. Осы аймақтағы жарақаттар тыныс жолдарының бітелуіне алып келуі мүмкін. Коррозиялық химиялық заттарды жұту көмекейдің химиялық күйігіне себеп болуы мүмкін. Диафрагмадағы жарақаттар сирек кездеседі және көбінесе ауыр болмайды, бірақ диафрагмаға түскен тікелей соққы уақыт өте грыжаның пайда болуына әкелуі мүмкін. Диафрагмадағы зақымданулар әртүрлі белгілермен көрініс беруі мүмкін, соның ішінде қалыптан тыс қан қысымы, жүрек тоқтауы, асқазан-ішек жолының бұзылуы және тыныс жетіспеуі. Диафрагмадағы жарақаттар көбінесе кеуде немесе іш қуысының басқа жарақаттарымен бірге кездеседі, ал оның адам денесінің екі ірі қуысы арасындағы орналасуы диагноз қоюды қиындатуы мүмкін.

Тері

Теріге түскен жарақаттардың көпшілігі жеңіл болып келеді және арнайы емдеуді қажет етпейді. Терінің жарықтары көбінесе тігістермен, тігіс қапсырмаларымен немесе жақсырушы заттармен емделеді. Тері күйікке ұшырауы мүмкін, ал тері күйген кезде көбінесе көпіршік пайда болады. Абразивтік жарақат теріні сырып немесе қасып алып тастайды, ал ауыр абразияларды емдеу үшін тері ауыстыру қажет болуы мүмкін. Терінің жыртылуы – эпидермис немесе дерманың үйкеліс немесе қисайту күші арқылы алынуы, көбінесе қарттар сияқты осал жандарда кездеседі. Тері жараларына шыны, металл немесе кір сияқты жат денелердің енуінен асқынулар туындауы мүмкін, сондықтан тері жараларын тазалау жиі қажет болады.

Емдеу

Медициналық практиканың көп бөлігі жарақаттарды емдеуге арналған. Травматология – травмалық жарақаттар мен жарақаттарды жазып емдеуді зерттейтін ғылым. Кейбір жарақаттарды мамандар емдейді. Ауыр жарақаттарға кейде хирургиялық араласу қажет болады. Ауыр жарақат алғаннан кейін, қалпына келтіру үшін физиотерапия және еңбек терапиясы қолданылуы мүмкін. Жақынды емдеу үшін дәрі-дәрмектер жиі қолданылады. Ауыр травма кезіндегі шұғыл медициналық көмек өмірге қауіпті жарақаттарды анықтауға басымдық береді, оларды тез шешуге болады. Тыныс жолдары бағаланады, қажет болған жағдайда дене сұйықтықтарын сорғылау арқылы тазартылады немесе жасанды тыныс жолы жасалады. Тыныс алу кеуде қуысының қозғалысын бағалау және плевра қуысында қан немесе ауа бар-жоғын тексеру арқылы бағаланады. Пациентті жансақтау үшін қан айналымы тексеріледі, оның ішінде тамырға дәрі салу да кіреді. Неврологиялық жағдай реакция мен рефлекстерді тексеру арқылы бағаланады. Содан кейін сыртқы жарақаттарды анықтау үшін пациентті қарап тексеру жүргізіледі. Өмірді сақтап қалу шараларынан кейін, толыққанды диагноз қою үшін КТ сканері қолданылады. Қан құю, жасанды тыныс алдыру және тамақтануды қамтамасыз ету сияқты қосымша жансақтау шаралары қажет болуы мүмкін.

Асқынулар

Кейбір жарақаттардың салдарынан асқынулар туындауы мүмкін, олар қалпына келу уақытын ұзартуы, симптомдарды күшейте түсуі немесе тіпті өлімге әкелуі мүмкін. Жарақаттың ауырлығы мен жарақат алған адамның жасы асқынулардың пайда болу ықтималдығына әсер етеді. Жарақаттанған жарада инфекция жиі кездесетін асқыну болып табылады, оның нәтижесінде пневмония немесе сепсис сияқты диагноздар қойылуы мүмкін. Жараның жұғуы емделу процесіне кедергі келтіреді және денеге қосымша зақымдар сылтау болуы мүмкін. Көптеген жаралар денедегі басқа бөліктерден келген микроорганизмдермен ластанады, ал инфекция иммундық жүйе бұл ластанумен күресе алмайтын жағдайда пайда болады. Жарақаттанған тіндерді хирургиялық жолмен алып тастау және антимикробтық препараттерді қолдану инфекцияның алдын алуға көмектеседі. Қан кету жарақаттардың жиі салдары болып табылады және түрлі асқынуларға алып келуі мүмкін. Тері астында қан жиналу гематомаға әкелуі мүмкін, әсіресе күшті соққыдан немесе жара тігілгеннен кейін. Гематомалар инфекцияға осал және көбінесе қысыммен емделеді, бірақ ауыр жағдайларда хирургиялық араласу қажет болуы мүмкін. Көп мөлшерде қан жоғалту гиповолемиялық шокқа алып келуі мүмкін, онда жасушалардың оттегімен қамтамасыз етілуі бұзылады. Бұл тахикардияға, гипотонияға, комаға немесе органдардың жұмысының тоқтауына себеп болуы мүмкін. Қан жоғалтуды емдеу үшін көбінесе сұйықтықтарды алмастыру қажет. Жарақаттардың басқа да асқынуларына кавитация, фистулалардың пайда болуы және органдардың жеткіліксіздігі жатады.

Әлеуметтік және психологиялық аспектілер

Жарақаттар көбінесе физикалық зақымдармен қатар психологиялық зиян да келтіреді. Травматикалық жарақаттар психологиялық жарақаттар мен стресске байланысты, ал жарақат алғандардың кейбіреулері жарақаттан кейін және сауығу кезеңінде посттравматикалық стресс синдромының белгілерін көрсетеді. Симптомдар мен оларды тудыратын факторлар жарақаттың түріне қарай әртүрлі болады. Жарақат адамның дене бейнесіне және өзіне деген құрметіне де әсер етуі мүмкін. Мүгедектікке алып келетін, мысалы, жұлын жарақаттары өзіне сенімділіктің күрт төмендеуіне себеп болуы мүмкін. Денесін деформациялайтын жарақаттар дене бейнесіне теріс әсер етеді, бұл өмір сапасын төмендетеді. Әсіресе күйік жарақаттары адамның сыртқы түрін өзгерткіштей болып, дене бейнесіне кері әсерін тигізеді. Ауыр жарақаттар әлеуметтік зиян да келтіруі мүмкін. Деформациялайтын жарақаттардың салдарынан жаралардың із қалдыруы немесе сыртқы түрінің өзгеруіне байланысты стигма пайда болуы мүмкін. Кейбір жарақаттар мамандықты өзгертуді қажет етеді немесе жұмысқа орналасуға толыққанды кедергі келтіруі мүмкін. Бос уақытты өткізу де шектелуі мүмкін, әсіресе ауыр жарақаттан кейін спортпен айналысу мүмкін болмайды. Кей жағдайларда жарақаттың салдары жеке қарым-қатынастарға, мысалы, некеге керіс тиюі мүмкін. Психологиялық және әлеуметтік факторлар спортшылардың жарақат алу мүмкіндігіне әсер ететіні анықталды. Өмірдегі стресс деңгейінің артуы спорттық жарақат алу ықтималдығын арттырса, әлеуметтік қолдау жарақат алу ықтималдығын азайтады. Әлеуметтік қолдау спорттық жарақаттан кейін сауығу процесіне де көмектеседі.