Кіріспе
Рухани тәжірибаның жолы
Яна (санскрит: यान және пали: "көлік") – буддизмдегі рухани тәжірибаның түрі немесе әдісі. Барлық жолдар Гаутама Будданың түрлі қабілеттері бар адамдарға жауап ретінде үйреткені айтылады. Сырттай қарағанда, оқулар мен тәжірибелер бір-біріне қайшы сияқты көрінуі мүмкін, бірақ олардың соңғы мақсаты – бір.
Номенклатура, этимология және орфография
Яна – санскрит тіліндегі "я" түбірінен алынған бейтарап есім, мағынасы "бару", "қозғалу" немесе "жету". Бұл есімді құру үшін қолданылатын жұрнақ әртүрлі мәндерге ие болуы мүмкін: яна негізінен бір жерге баруға/жетуге қолданылатын құралды (кара.на) білдірсе, техникалық тұрғыдан алғанда, ол әрекеттің өзін (бхава) де білдіруі мүмкін. Сондықтан яна, ең алдымен, буддалық үш яна доктринасына қатысты көптеген контекстерде "көлік" болып табылады. "Көлік" сөзі көбінесе балама аударма ретінде қолданылады, себебі ол саяхаттау тәсілі туралы ең аз презумпциялар береді. Буддистік контексте яна сөзі көптеген метафоралық мағыналарды иеленеді, олар төменде талқыланады.
Қолданылуы
Буддизм мен индуизмде яна және марга (жол немесе бағыт) – рухани практиканы жол немесе саяхат ретінде бейнелейтін метафоралар. Екі діндегі ежелгі мәтіндер түрлі яналармен байланысты доктриналар мен тәжірибелерді талқылайды. Буддизмде яна көбінесе рухани жол метафорасын кеңейтеді, адамды сол жолмен жеткізетін түрлі көлік құралдары туралы идеяны ұсынады. Буддизм және басқа дәстүрлерде кең таралған яна / марга метафорасы – қытайлық Тао метафорасына ұқсас: алайда Тао – жолды табу өнері ғана емес, сонымен қатар жолдың өзінің соңғы мақсаты. Үнді және қытай мәдениеттерінің диалогтық рухани дәстүрлері ортақ мәдени элементтерді бөліседі.
-янаның Ведалық шығу тегі рухани сапар ретінде
Янаның атау ретінде қолданылуы немесе рухани саяхатқа сілтеме жасау Ргведаға, шамамен б.з.д. 1500 жылы жазылған, оның 10-шы Мандаласында девайанаға бірнеше сілтеме жасалуы мүмкін (аудармашылар көбінесе бұл терминді "құдайлардың жолы" немесе осыған ұқсас деп аударады) және питрьянаға ("әкелердің жолы") бір сілтеме бар. Ргведаның жерлеу әнұранының бірінші шумағы (10.18) шамамен былай аударылады: "О, Өлім, құдайлардың жолынан өзгеше, басқа жолға түс" (paraṃ mṛtyo anu parehi panthāṃ yaste sva itaro devayānāt). "Басқа жол" – питрьяна, ол 10.2-ші әнұранда айтылған және 10.14 және 10.16-шы әнұрандарда қысқаша сөз етілген. Деваяна мен питрьяна ежелгі Ригведалық өлместікке деген қызығушылықтан бастау алып, классикалық индуистік самсаралық өмірді аяқтау туралы ойға жеткен. Ведаларға түсіндірме беретін Упанишадтарда деваяна мен питрьяна туралы тағы да мәліметтер келтіріледі. Басқа айырмашылықтардың ішінде, питрьяна ауыл тұрғындарының діни амалдарымен байланысты, ал деваяна – орманды мекендейтін уақытшылдардың амалдарымен. Брхадараняка Упанишада (II. iv.11 және IV. v.12) экаянаға да сілтеме жасайды, әсіресе vedānāṃ [[сарасвати] сөз тіркесінде, онда экаянам "бір сапар" дегенді білдіреді. Бұл сөз тіркесі шамамен "қасиетті Веданың әуені – бір сапар/мақсат" деп аударылады, өзеннің теңізге саяхаты сияқты.
Ертедегі буддалық мәтіндердегі яна
Яна – монахқа немесе усақтап айтқанда, шетке шыққан адамға лайықты түрде сыйлауға болатын он ұсынылған сыйлықтың (дана) бірі, көлік құралы немесе көлікпен қамтамасыз ету мағынасында (мысалы, DN 7.33/PTS: A iv 59 және DN 10.177/PTS: A v 269). Буддизмде яна сөзінің оянуға дейінгі жол деген метафоралық мағынада қолданылуының ең ерте мысалы – «дхарма күймесі» (SN IV.4) терминіндегі dhammayānam болуы мүмкін, онда көлік құралы Сегіз Жолдың кеңейтілген метафорасы ретінде бейнеленеді. Күйменің әр бөлігі Жолдың (магга) әртүрлі аспектілерін көрсетеді, мысалы, осьтер – медитацияны, ал күймеші – саналылықты бейнелейді және т.б. Осылайша, янаның көлік (жолдан ерекшеленетін) ретінде бейнелі қолданылуы буддалық контекстте пайда болды және буддизмнің дамуында салыстырмалы түрде ерте пайда болды. Дегенмен, Пали канонында оянуға дейінгі жолдың метафоралары ретінде дөңгелектер (cakka) мен жолдар (magga) бейнелері жиі кездеседі, бірақ Пали канонында яна термині осы мақсатта сирек қолданылады. Фуджита Котацудың сөзіне сәйкес, Үш Көлік термині Пали Трипитакасында кездеспейді, бірақ оған сәйкес терминдер (trîni yânâni, triyâna, yânatraya) Экоттара Агамда, Махавастуда және Махавибхаша Шастрада қолданылады. Бұл мәтіндерде Үш Көлікке шравакаяна, пратьекабуддхаяна және буддхаяна кіреді.
Махаяна мәтіндеріндегі яналардың тізімделуі
Махаяна мәтіндерінде оянуға саяхаттың метафорасы ретінде тасвирланған көліктердің сан алуан бейнелері кездеседі.
Үш арбаның тиімділігі: өртеніп жатқан үй туралы астарлы әңгіме
Махаяна мәтіндерінің жаңадан бастағандардың оқуға, ал тәжірибелілердің оянуға қадам басқан жолы үшін әртүрлі көлік түрлері мен құралдарын көрнекті метафора ретінде пайдалану дәстүрі «Лотос Сутрасымен» басталуы мүмкін. «Лотос Сутрасында» үш кішкентай баласы бар, үйді жалмап жатқан оттың тілдерін елемей, балалық ойынға берілген адал әке туралы теңеу бар. Әкесі жарым-жартылай шындықпен, әрқайсысына арнайы арбалар сыйлап, өртеніп жатқан үйден балаларын көндіреді. Бірақ бұл арбалар – балаларды үйден шығарудың ғана бір амалы. Като және авторлар Саддхарма Пундарикадан арба туралы және өртеліп жатқан үй туралы теңеуді ағылшын тіліне былай аударады: «Сарипутра! Сол сияқты, қарт кісі денесі мен қолында күш болса да, оны қолданбай, тек адал және шеберлікпен [өзінің] балаларын жанған үйдің апатынан құтқарады, содан кейін олардың әрқайсысына бағалы заттардан жасалған үлкен арбалар сыйлайды. Татагата да солай: күш пен қорқынышқа ие болса да, оларды қолданбай, тек даналықпен барлық тірі жандарды үш әлемнің жанған үйінен алып шығады және құтқарады, үш көлік туралы уағыздайды: сравака, пратиекабудда және Будда көлігі. Теңеуде арбалар Будданың үш түріне сәйкес екені нақты көрсетілген: ешкі арбасы архаттыққа жетуді білдіреді; бұғы арбасы – пратиекабуддалық; ал бұқа арбасы – самиясамбуддалық. Сутрада үш көліктің үйретісі тек тиімді құрал (упая) екені айтылады. Олардың мақсаты – адамдарды ақ өгіз айдап бара жатқан, қымбат тастармен әшекейленген арба ретінде бейнеленген «экаяна» – бірлік көлігіне бағыттау.
"Śāriputra! Even as that elder, though with power in body and arms, yet does not use it but only by diligent tact resolutely saves [his] children from the calamity of the burning house and then gives each of them great carts made of precious things, so it is with the Tathāgata; though he has power and fearlessness, he does not use them, but only by his wise tact does he remove and save all living creatures from the burning house of the triple world, preaching the three vehicles: the śrāvaka, pratyekabuddha, and Buddha vehicle. In the parable, the carts are explicitly identified as corresponding to the three types of Buddha: the goat cart represents the practices leading to the attainment of Arhatship; the deer cart, Pratyekabuddhahood; and the bullock cart, Samyaksambuddhahood. The sutra goes on to say these that the teachings of the three vehicles are merely expedient means (upāya). Their purpose is to direct people toward ekayāna, the one vehicle, depicted in the parable as a jeweled cart driven by a white ox.
Дхарма (Заң) мен Янаның қарым-қатынасы
Тамура және басқалар «Сансыз мағыналар сүресінен» (У лиан и цзин) Заңның (Дхарма) және түрлі үйретімдердің арақатынасын тыңдаушылар мен жағдайға байланысты былай түсіндіреді: «Жақсы ұлдар! Заң – лақты жуатын су сияқты. Құдық, көл, ағыс, өзен, шатқал, арна немесе ұлы теңіз болсын, әрқайсысы барлық лас заттарды тиімді түрде жуып тастайды. Сондықтан, Заң суы барлық тіршілік иелерінің адасуын тиімді түрде жуып тастайды. Жақсы ұлдар! Судың мәні бірегей, бірақ ағыс, өзен, құдық, көл, шатқал, арна және ұлы теңіз бір-бірінен өзгеше. Заңның мәні де осылай. Адасудың лақты жууда теңдік пен ешқандай айырмашылық жоқ, бірақ үш заң, төрт артыстық және екі жол§ бір емес. Жақсы ұлдар! Әрқайсысы су сияқты жуғанмен, құдық – көл емес, көл – өзен емес, ал шатқал немесе арна – теңіз емес. Тәтехагата, әлемнің батыры, Заңда еркін болғандықтан, оның уағыздаған барлық заңдары да осы сияқты. Бастапқыда, ортасында және соңында уағыз айту барлық тіршілік иелерінің адасуын тиімді түрде тазартады, бірақ бастау ортасы емес, ортасы соңы емес. Бастапқыда, ортасында және соңында уағыз айту сөздерімен ұқсас болғанымен, мағыналары әртүрлі. § Үш заң – Төрт асыл шындық, Он екі себеп және Алты параметр; төрт артыстық – сротапанна, сакрудагамин, анагамин және архат; ал екі жол – Ұлы көлік немесе Махаяна және Кіші көлік немесе Хинаяна.»
"Good sons! The Law is like water that washes off dirt. As a well, a pond, a stream, a river, a valley stream, a ditch, or a great sea, each alike effectively washes off all kinds of dirt, so the Law water effectively washes off the dirt of all delusions of living beings. "Good sons! The nature of water is one, but a stream, a river, a well, a pond, a valley stream, a ditch, and a great sea are different from one another. The nature of the Law is like this. There is equality and no differentiation in washing off the dirt of delusions, but the three laws, the four merits, and the two ways§ are not one and the same. "Good sons! Though each washes equally as water, a well is not a pond, a pond is not a stream or a river, nor is a valley stream or a ditch a sea. As the Tathāgata, the world's hero, is free in the Law, all the laws preached by him are also like this. Though preaching at the beginning, in the middle, and at the end all alike effectively wash off the delusions of living beings, the beginning is not the middle, and the middle is not the end. Preaching at the beginning, in the middle, and at the end are the same in expression but different from one another in meaning. § The three laws are the Four Noble Truths, the Twelve Causes, and the Six Pāramitās ; the four merits are srota āpanna, sakṛdāgāmin, anāgāmin, and arhat ; and the two ways the great vehicle, or Mahayana, and the lesser vehicle, or Hinayana.
Экаяна (бір яна)
Махаянаның "Лотос сутрасы" және "Аватамсака сутрасы" сияқты мәтіндері барлық түрлі ілімдерді бірыңғай үлкен жолға біріктіруді мақсат етті. Осы мәтіндер "бір көлік" мағынасында Экаяна терминін қолдануға шабыт берді. Бұл "бір көлік" Тиантай және Тендай буддалық ағымдарының ілімдері мен тәжірибелерінің маңызды бөлігіне айналып, кейін Чан және Дзен ілімдері мен тәжірибелеріне әсер етті. Жапонияда "Лотос сутрасының" бір көліктік ілімі Ничирен ағымын құруға себеп болды.
Екі яна
Дәстүр бойынша, Махаяна буддизмінде екі көлік – Шравакаяна мен Пратьекабуддаянадан тұрады. Махаяна буддистері үшінші типке, яғни бодхисаттваларға айналуға серт береді. Сондықтан, Махаяна буддалық мәтіндер кейде Махаяна сутраларын қабылдамайтын буддистерді атау үшін "екі көліктің ізбасарлары" сияқты терминдерді қолданады. Кейбір Махаяна сутралары екі көліктің бірге Хинаянаны құрайтынын айтады – сөзбе-сөз, "төменгі көлік"; кейде "кіші көлік" деп те аталады. Қазіргі заманғы мәтіндерде Махаяна мен Хинаяна кейде "екі көлік" деп айтылады. Бірақ "төменгі көлік" деп атау, Махаяна сутраларын буддавакана деп санамайтын буддистерге құрметсіздік ретінде қарастырылады.
Алты яна
Бес яна және Ваджраяна. Бұл схема Жапониядағы Шингон буддизмімен байланысты. Кукай бұл жүйені 9 ғасырдың басында Қытайдан әкелген Ваджраяна ілімдерін ерекшелеу үшін жасаған. Кукай осы жаңа ілімдердің толығымен жаңа екенін көрсетуді мақсат еткен.