Кіріспе

Төменгі Рейннің ежелгі тайпасы Усипеттер немесе Усипийлер (Плутархтың грек тілінде Оусипай деп, ал Птолемейдің Уиспойларымен бірдей болуы мүмкін) б.з.б. I ғасырда Рейннің оң жағалауына (солтүстік немесе шығыс жағалауына) қоныс аударып, оларды Галлиямен және Рим империясымен байланысқа түсірді. Олар Юлий Цезарь мен Тацит сияқты ежелгі авторлардың сақталған еңбектерінен бірінші рет белгілі болды. Тарихи жазбалардан жоғалуларына дейін бірнеше рет қоныс ауыстырғандықтары айтылады.

Атауы

Римдіктер усипеттер мен олардың көршілерін галлдар емес, германдықтар деп атағанмен, олардың аты көбінесе келттік деп түсіндіріледі, бұл олардың көптеген көршілеріне де қатысты. Рудольф Мух бойынша, усипетес дәстүрлі түрде «жақсы аттылар» деген мағына беретін галлдық атау ретінде қарастырылған. *ipetes (*epetes) жұрнағы латынша equites сөзімен келттік байланысы бар деп ұсынылған. Бұл теорияны қолдаушылар Цезарь және басқалары олардың күшті атты әскерлері болғанын айтқан. Дегенмен, бұл этимология лингвистикалық тұрғыдан негізсіз деп танылып, соңғы зерттеулерде қабылданбады. 2006 жылы Стефан Циммер бұл атауды галлдық *Uχsi pit s (көпше түрі *Uχsi pit es) нысанында қайта құруды ұсынды, ол индоевропалық *upsi («жоғары» немесе «үстінде»; галлдық *ouχsi > uχe «жоғары» сөзімен салыстырыңыз) және *k̑u̯ei̯t («көріну»; P келттік дыбыс өзгерісі kʷ > p) түбірлерінен құралған. Осылайша, ол усипетесті (*Uχsipites) «биіктікте сәулелену» немесе «жарық» деп аударуды ұсынады, бұл оның пікірінше, тайпаның мақтанышпен айтуға лайықты аты.

Галлия соғыстары

Цезарь өзінің "Commentarii de Bello Gallico" атты еңбегінде екі тайпаның – тенктерилер мен усипеттердің өздерінің дәстүрлі жерлерінен германдық суэбтермен қуылғандығын, олардың әскери үстемдігі үнемі соғыс пен ауыл шаруашылығына немқұрайдылық танытуға әкелгенін баяндаған. Бұл екі тайпаның түпкі отаны нақты емес, бірақ Цезарь кезінде суэбтер Убидің шығысында, өте үлкен орманды аймақта қоныстанған, бұл уақытта Рейннің шығыс жағалауында, қазіргі Кёльннің қарама-қарсы жағалауында өмір сүрген. Тенктер мен Усипеттер, әсіресе, Сигамбридің шығысында орналасқан Везер өзенінің аймағынан келген болуы мүмкін деп айтылды, өйткені бұл Рейнде екі тайпа пайда болған жерге жақын, ал Цезарь осы аймақта суэвтерді хабарлаған. Бұл сондай-ақ Тенктери мен Усипетидің дәстүрлі көршілері болған Сигамбримен көрінетін достық қарым-қатынастарын түсіндіреді. (Соңғы римдік дәуірде бұл аймақта Цезарьдің суэбтері мекендеген, ал шатилер мекендеген.) 55 жылдың қысында Германияда жаңа жер таба алмағандықтан, олар Рейнге, өзеннің екі жағында да жері бар және әлі Рим билігіне бағынбаған бельгиялық тайпа менапийлер аумағына келді. Шабуылдың ауқымынан қорқып, менапийлер Рейннің шығысындағы өз аумақтарынан кетіп, германдықтардың Рейннен өтуіне біраз уақыт бойы қарсылық көрсетті. Германдықтар кері шегінгендей етіп, менапийлерге Рейннің шығысындағы өз аумақтарына оралуға мүмкіндік берді. Содан соң олардың ат әскері қайта оралып, түнде күтпеген жерден шабуыл жасады. Олар өзеннен өтіп, менапиялық қайықтарды басып алды, менапиялық ауылдар мен қалаларды басып алды және қалған қысты менапиялық азық-түлікпен өткізді. Бұл қазаның нақты қай жерде болғаны туралы көптен күмән тудырады. Цезарь Рейн мен Маас өзендерінің қосылуын сипаттаған, бірақ мұндай қосылу жоқ. Археолог Нико Ройманс 2015 жылы бұл оқиғаның Рейн өзенінің емес, Рейннің тармағы Ваалдың және Кеселдің маңындағы Маас/Мейзаның тұсында болғаны туралы дәлелдер табылды деп мәлімдеді. Екінші жағынан, үшінші ғасыр тарихшысы Кассиус Дио бұл жерді Мозельдің маңында Тревери елінде деп сипаттады, бұл латын тілінде Мас (Mosa) деген атауға ие және сол аймақта Рейнге құяды. Бұл дегенмен менапийлерден өте алыс. Сол жағалаудағы галлдардың әрекетіне қауіптенген Цезарь аймақтағы билігіне төнген қауіпті тез арада жоюға тырысты. Ол бірнеше галл тайпаларының осы германдықтарға жомарттықпен кету үшін ақы төлеуге тырысқанын анықтады, бірақ Тенктери мен Усипеттер одан әрі қарай, оңтүстікке қарай Треверидің қорғауында болған Кондрузи мен Эбурондардың шекарасына дейін жетті. Цезарь галл басшыларының жиналысын шақырды және олардың пара алуға тырысқанын білмейтінін айтып, тенктерилер мен усипеттерге қарсы соғыс жүргізу үшін ат әскерін және азық-түлік талап етті. Тенктери мен Усипетелер Цезарь алға қарай аттанған кезде оған елшілерін жіберді. Олар өздерінің әскери күштерімен мақтанып, швебтерден басқа кез келген адамды жеңе аламыз деп мақтанып жүргенде, олар одақ құрып, императордан оларға жер беруін өтінді. Цезарь Тенктери мен Усипеттер Галлияда қалғанша, кез келген одақтан бас тартты. Ол оларды Галлияда жер жоқ болғандықтан, швебтердің шабуылына қарсы көмек сұраған тағы бір герман тайпасы Убилердің аумағында орналастыруды ұсынды. (Убилер сол кезде Рейннің шығыс жағалауында болды, бірақ кейіннен сол жағалауға қоныстанды, онда олардың астанасы Кёльн болды.) Елшілер үш күндік бітімгершілікке өтініш жасады, бұл уақытта бір жақ екіншісіне қарсы алға баспайды, олар Цезарьдің қарсы ұсынысын өздерінің басшыларына қарастыру үшін ұсынды. Бірақ Цезарь мұны қабылдамады, өйткені ол германдықтар бірнеше күн бұрын Амбиваритиді тонау үшін Мезден өткен ат әскерінің оралуына уақыт сатып алуды ойлады. Цезарь алға жылжуды жалғастыра бергенде, одан әрі елшілер үш күндік бітімге тұруды сұрады, олар Убилермен оның келісім ұсынысы туралы келіссөздер жүргізді, бірақ Цезарь сол себеппен бас тартты. Ол бір күндік уақыт ұсынды, ол алты мильден артық алға баспайды және өз офицерлеріне қорғаныс әрекетін жасауға және шайқасқа ұрынбауға бұйрық берді. Герман ат әскері Цезарьдің галл атты әскерінен сан жағынан аз болса да, алғашқы шабуыл жасап, римдіктерді кері шегінуге мәжбүр етті. Ол олардың әскерге қарсы қолданып жүрген әскер тактикасын баяндап береді. Оларды бітімгершілікті бұзған деп айыптап, Цезарь одан әрі елшілерді қабылдаудан бас тартты, одан әрі бітімгершілікке өтініш білдіргендерді тұтқынға алды және германдық лагеріне қарсы толық күшін салды. Усипеттер мен Тенктери дүрбелеңге түсіп, қашқақтап, Цезарьдің ат әскерімен Рейн мен Маас өзендерінің қосылысына дейін қуылды. Көптегендер өзендерден өтуге тырысқанда қаза тапты. Олар Сикамбри (немесе Сугамбри) арасында Рейннің арғы жағында пана тапты. Плутархтың мәлімдемесіне сәйкес, Римде Катон олардың бітімгершілікті бұзғанын жою үшін Цезарьді варварларға тапсыру керек екенін айтты, соның арқасында қала үшін қарғыс осы кінәлі адамға ауысады. Рейннен Галлияға өткен жүз мың адам қырғынға ұшырады, ал кейбірі Сугамбри тайпасымен қабылданды. Цезарь бұл әрекеті үшін Сугамбриге шағымданып, сонымен қатар армиясымен Рейннен алғашқы болып өтудің даңқын алғысы келді.

Кейінгі атаулары

Усипеттер немесе "Усипи" деп аталатын көптеген авторлар Цезарьдан кейін сол аймақта қалды, бірақ толық мәлімет жоқ. 16 жылы Тенктер, Усипеттер және Сикамбрилер тағы да Рейннен өтіп, Галлияға шабуыл жасады. Маркус Лоллиус Лоллиан шайқасында жеңілді және герман тайпалары V Македония легионының туын алды. 12 және 11 жылдары б.з.д. Друсус кезінде Усипи Нимгеген мен Сугамбридің арасында және Тюбантестермен көршілес жерде өмір сүрген деп сипатталады, яғни олар қазіргі Голландия-Германия шекарасының аймағында, Рейн мен Липпе өзендерінің солтүстігінде болған. Айтылуынша, Ампсиварийлер римдіктерден қашқанда, сондай-ақ Бруктери мен Тенктеринің (олар бұрыннан тоқтаған) жерлерінен де алыстағанда, Тубантестер мен Усипийлердің жерлеріне қарай жылжи бастады. Осылайша, Усипи Цезарьдан кейін Рейннің солтүстігінде біраз уақыт қоныстанған сияқты, содан кейін солтүстікке қарай, Рим шекарасынан алысқа қарай жылжып, Тубанттардың көршілері болды. Тациттің "Агрикола" (28-тарау) романдар әскеріне шақырылған әскердің солтүстік Британияда (болжам бойынша батыс жағалауда) өзінің қайын атасы генерал Гней Юлий Агриколамен бірге (болжам бойынша 82 жылы, бірақ мерзімі даулы) шабуыл жасағандығын баяндайды. Олар жүзбасы мен реттік римдік сарбаздарды жаттығу үшін өлтірді, содан кейін үш кемені ұрлап, Британияның солтүстік жағымен жүзіп өтті, азық-түлік жетіспеушілігінен адам жеуге мәжбүр болды. Олар ақырында суибтер жеріне жетіп, кейбіреулерін тұтқынға алды. Басқаларын фризилер ұстады, ал аман қалғандары өздерінің тарихын айту үшін құлдыққа сатылды. Тацит өзінің "Германия" еңбегінде оларды 98 жылы Шати мен Рейннің арасында, Тенктеридің жанында өмір сүрген деп сипаттаған. Бұл Тюбантес маңындағы аймақтан оңтүстікке қарай елеулі қозғалыс болғандығын көрсетеді. Кейіннен, Клавдий Птолемейдің "Географиясында" берілген түсініксіз сипаттамада "Уиспи" (Уиспи немесе Виспи) Тенктеридің оңтүстігінде, Рейн мен Абноба тауларының арасында, бірақ Агри Декуматтардың солтүстігінде өмір сүргенін айтады. Егер бұл Усипи болса, онда олар едәуір көшкен. (Бұл үзіндіде Тенктеридің оңтүстікке қарай көшіп кеткенін сипаттау ретінде де түсіндіруге болады.) Путингер картасында Кёльн мен Боннның қарсы жағында "Бурктури" (Бруктери) мекендеген аймақ көрсетілген, олар Рейннен келген бірнеше герман тайпаларының қоспасы болуы мүмкін, соның ішінде Тенктери мен Усипеттер. Сондықтан Бруктерилер де оңтүстікке қарай жылжыған. Олардың солтүстігінде франктар, ал оңтүстігінде Рейн өзенінде суэвтер болды, екеуі де аймақтағы жаңа күштерді білдіреді.