Кіріспе

Дмитрий Шостаковичтің 1951 жылғы фортепиано прелюдиялары мен фугалары циклі – 24 прелюдия және фуга, Op. 87. Бұл Дмитрий Шостаковичтің соло фортепианоға арналған 24 музыкалық шығармадан тұратын жиынтығы, олар хроматикалық гамманың барлық мажорлық және минорлық тондарынан құралған. Цикл 1950 және 1951 жылдары Шостакович Мәскеуде болғанда жазылды және 1952 жылдың желтоқсан айында Ленинградта пианист Татьяна Николаева орындап, тұңғыш рет көпшілікке таныстырды. Осы циклді толық орындауға шамамен 2 сағат 32 минут уақыт кетеді. Бұл – барлық мажорлық және/немесе минорлық тондарда жазылған музыканың көптеген мысалдарының бірі.

Пішін және құрылым

Әр шығарма екі бөлімнен тұрады – прелюдия мен фуга, олар темпі, ұзақтығы және күрделілігі жағынан әртүрлі (мысалы, F мажордағы 13-фугасы бес дауысты, ал E мажордағы 9-фугасы тек екі дауысты). Шығармалар бестік шеңбері бойындағы салыстырмалы мажорлық/минорлық жұптармен жүреді: бірінші C мажор және A минор (1- және 2-прелюдия және фуга), содан кейін бір діріл (G мажор, E минор), екі діріл (D мажор, B минор) және т.б., D минорымен (бір бемоль) аяқталады. Шопеннің 24 прелюдиясы, Op. 28, және Шостаковичтің бұрынғы 24 прелюдиясы, Op. 34 да осылай ұйымдастырылған.

Бахтың "Жақсы ыстық клавиатура" әнімен байланысы

Бахтың «Жақсы темперленген клавир» шығармасы, 48 прелюдия мен фугадан тұратын ертерек жиынтық, Шостаковичтің цикліне тікелей шабыт берген деп кеңінен саналады, бұл көбінесе шығарманың композициялық тарихына негізделген. Бахтың цикліне сілтемелер мен цитаталар шығарманың барлық бөлігінде кездеседі. Мысалы, Шостакович өз циклінің алғашқы бөлігі – До мажорлы прелюдиясын Бахтың До мажорлы прелюдиясында қолданатын дәл сол ноталармен бастайды, BWV 846, ол да «Жақсы темперленген клавир» шығармасын ашады. Сол сияқты, композиторлардың екінші фугалары (Шостакович үшін Ля минор, Бах үшін До минор) фуга тақырыптары үшін өте ұқсас ашылу ырғақтарын пайдаланады (екі 16-шы нотадан кейін үш 8-ші нота, екі рет қатарынан). Бах цикліндегі (және басқа да ұқсас барокко композицияларында) кездесетін прелюдиялардың әртүрлі түрлерін Шостакович кейде еліктейді. Мысалы, оның Ля минорлы прелюдиясы – фигурациялық прелюдия, яғни шығарманың барлық бөлігінде қолдың бірдей орны қолданылады. Мұндай мысалдар Барокко клавесині әдебиетінде Иоганн Каспар Фердинанд Фишер сияқты композиторлардың шығармаларында көптеп кездеседі, Бах одан өз фигурациялық прелюдиялары үшін (мысалы, До мажор және Ре минор) шабыт алды. Ірі масштабта, ешқандай қосымша музыкалық сюжет жоқ, реттелген және тізбектелген бүкіл құрылым негізінен Бахқа жауап болып табылады. Бірақ Бахтың циклінде бөлімдер хроматикалық шкала бойынша өрлеген, қатарластырылған мажорлық/минорлық жұптарда орналастырылған (До мажор, До минор, До мажор, До минор және т.б.), бұл Шостаковичтің Op. 87 шығармасынан өзгеше. Сондай-ақ Шостаковичтің өзінің бұрынғы шығармаларынан алынған немесе болашақ шығармаларын көретін бірнеше сілтемелер мен музыкалық идеялар бар.

Тарих

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Дмитрий Шостакович Ресейдің ең көрнекті композиторы болды. Кеңес Коммунистік партиясының құрметін жойғанымен, ол мәдени елші ретінде шетелге жіберілді. Мұндай сапарлардың бірі 1950 жылы Й.С. Бахтың қайтыс болғанына 200 жыл толуына арналған Лейпциг музыка фестиваліне бару болды. Фестиваль аясында Шостаковичтің бірінші Халықаралық Иоганн Себастьян Бах конкурсының төрешілер алқасына қатысуы сұралды. Конкурсқа қатысушылардың бірі – 26 жасар москвалық Татьяна Николаева еді. Конкурс ережелері талап етпесе де, ол «Жақсы темперленген клавирдің» 48 прелюдиясы мен фугасының кез келгенін сұралғанда ойнауға дайын болды. Ол алтын медальді жеңіп алды. Конкурсқа шабыттанған және Николаеваның ойнауына әсерленген Шостакович Мәскеуге оралып, 24 прелюдия мен фугадан тұратын жеке циклін жазуға кірісті. Шостакович шамалы жылдам жұмыс істеді, әр шығарманы жазуға орташа есеппен үш күн жұмсады. Әр шығарма аяқталғаннан кейін, ол Николаеваны Мәскеудегі пәтеріне шақырып, жаңадан жазған шығармасын ойнап көрсетті. Толық шығарма 1950 жылдың 10 қазаны мен 1951 жылдың 25 ақпаны аралығында жазылды. Аяқталғаннан кейін Шостакович шығарманы Николаеваға арнады, ол 1952 жылдың 23 желтоқсанында Ленинградта алғашқы рет орындады. Шостакович барлық шығармаларды көптеген түзетулерсіз жазды, тек B минорындағы прелюдияға қанағаттанбады және бастаған нұсқасын ауыстырды.

Жазбалар

Шостакович 24 пьесаның 18-ін 1951–1952, 1956 және 1958 жылдары бес жазу сессиясында жазды (EMI). Ол 9, 10, 11, 15, 19 және 21 нөмірлі пьесаларды ешқашан жазбаға алмады, бірақ 1, 4, 5, 6, 13, 14, 18, 23 және 24 нөмірлі пьесаларды EMI үшін екі рет жаздырды. Татьяна Николаева толық жинақты төрт рет жазды: 1962, 1987 (екеуі де алғаш рет Melodiya арқылы шығарылды), 1990 (Hyperion Records) және 1992 жылы бейне түсірілімде (Medici Arts). 1962 және 1987 жылғы жазбалар бірнеше лейблде қайта шығарылды. Ол сонымен қатар 1952–1953 жылдары 1, 7 және 15 нөмірлі пьесаларды жазды. Роджер Вудворд 1975 жылы Батыста толық жазбаны алғаш рет қолжетімді етті; ол 2010 жылдың қыркүйегінде Celestial Harmonies компаниясымен CD форматында қайта шығарылды. Басқа да көрнекті толық жазбаларға Кит Джаррет, Владимир Ашкенази, Крейг Шепард, Константин Шербаков, Дэвид Джалберт, Дженни Лин, Олли Мустонен, Питер Донохоу және Игорь Левит жазғандары кіреді. Мустонен Шостаковичтің прелюдиялары мен фугаларын Бахтың прелюдиялары мен фугаларымен бірге, осы еңбектерді салыстыру үшін арнайы ретпен жазды. Оның алғашқы жазбасы 1996 жылы RCA Victor Red Seal, ал екіншісі 2002 жылы Ondine Records арқылы шығарылды. Левиттің жазбасы Рональд Стивенсонның DSCH-дегі Passacaglia-мен бірге 2021 жылы Sony компаниясымен шығарылды.