Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Баритон – виолаға ұқсас, бірақ қосымша резонанстық, сонымен қатар тартылатын ішектері бар скрипка тәрізді аспап. Ол Еуропада 18 ғасырдың соңына дейін үнемі қолданылып келді.
The baryton is a bowed string instrument similar to the viol, but distinguished by an extra set of sympathetic but also pluckable strings. It was in regular use in Europe until the end of the 18th century.
Дизайн
Баритонды бас скрипкасының үлкейтілген нұсқасы деп қарастыруға болады. Ол осы аспапқа мөлшері жағынан ұқсас және сондай-ақ ішектен жасалған алты немесе жеті сымы бар (әдетте D G C E A D, бірақ скордатура да қолданылған), олар тақташаланған саусақ тақтасына орналастырылып, садақпен тартылады. Аспап тік ұсталады және орындаушының аяқтарымен тіреліп тұрады (қазіргі виолончельдегідей тіреу тірегімен емес). Баритон бас скрипкасынан қосымша металл сымдар жиынтығымен ерекшеленеді. Олар екі функцияны атқарады: бір жағынан, садақпен тартылатын сымдармен бірге дірілдеп, дыбысты байытады, екінші жағынан, орындаушының сол қол бармағымен тартылып, контраст дыбыстық сапаны тудырады. Суретте көрсетілгендей, садақпен тартылатын сымдар сол жақта орналасқан, сол арқылы оларды сол қолмен оңай басуға болады. Ал тартылатын сымдар оң жақта орналасқан, оларға орындаушының бармағы аспап мойнының артқы жағы ашық қалған жерден жете алады.
The baryton can be viewed as a sort of augmented bass viol. It is similar in size to the latter instrument and likewise has six or seven strings of gut (typically D G C E A D, although scordatura was used), arranged over a fretted fingerboard and played with a bow. The instrument is held vertically and is supported by the player's legs (rather than with an end pin as in the modern cello). The baryton differs from the bass viol in having an additional set of wire strings. These perform two functions: they vibrate sympathetically with the bowed strings, enriching the tone, and they can also be plucked by the left thumb of the performer, creating a contrasting tonal quality. As can be seen in the illustration, the bowed strings are placed on the left, where they can be easily fingered by the player's left hand. The plucked strings are on the right; they are reachable by the player's thumb from the rear, where the back of the instrument's neck is left open.
Тарихи баритон
Бізде баритонның тарихи 50-ге жуық мысалының құжаттары немесе аспаптың өзі сақталған. Олардың көпшілігі бастапқы нысынан өзгертілген. Сондықтан баритон тарихын зерттеу қиын міндет. Баритонның шығу тегіне қатысты Памплин: «Бұл аспап, ең болмаса, 17 ғасырдың басында Англияда пайда болған болуы мүмкін. Виола да гамба мен бандора аспаптарының ерекшеліктері біріктіріліп, жаңа гибридтік аспап құрылды» деген пікір білдіреді. Баритонның бар екендігіне алғашқы дәлелдерді Марен Мерсенннің 1644 жылғы «Cogitata Physico Mathematica» еңбегінен табуға болады. Фрухтманның сөзінше, «Мерсенн ағылшындардың король Джеймс жоғары бағалаған скрипка немесе лира жасағанын айтқан. Аспапта алты иілген және металл ішектері болған. Сол қолдың бас бармағымен металл ішектерге басып, иілген ноталармен бірге дыбыс шығарылған. Егер бұл ақпарат дұрыс болса, баритон король Джеймстің билігінің соңына дейін, яғни 1625 жылға дейін Англияда белгілі болған». Бүгінде сақталған ең көне баритон 1647 жылы жасалған, оны Венада Магнус Фельдлен жасаған. Аспап аса танымал болған жоқ, бірақ «оңтүстік Германия мен Австрияда әсіресе сарай шеңберінде белгілі бір мәртебеге ие болды» (Памплин). Гайдн мен оның шәкірттері мен әріптестерінің аспапқа арналған шығармалары баритон үшін соңғы табыс болды. 19 ғасырдың басында ол сәннен шығып, жаңа шығармалар жазылуын тоқтатты. Бірақ (клипсикордтың қайта жаңғыру тарихымен салыстырғанда) уақыт өте келе, тарихи үлгілеріне жақын жеңіл аспаптар жасалды. Баритонның қайта жаңғыруын бастаушы – Мюнхендегі Кристиан Дёберейнер болды. 1934 жылы ол танымал аспап жасаушы Фердинанд Вильгельм Жаурадан Симон Шёдлердің (1782) аспабының көшірмесін жасауды тапсырды. Бұл баритондағы қазіргі заманғы тұңғыш орындалу 1936 жылы Мюнхенде өтті. Аспап Васкес тарихи аспаптар жинағының бөлігі болып табылады және Орфеон қоры оны жиі концерттерде пайдаланады. Жаура баритоны туралы толық мәліметтер Орфеон қорының веб-сайтында қолжетімді. Қазіргі кездегі белсенді баритон орындаушылары: Джереми Брукер, Казимирж Грушчинский, Балаз Какук (Будапешттің Хайдн баритон триосы), Хосе Мануэль Эрнандес, Джон Хсу, Роланд Хатчинсон, Хосе Васкес, Кеннет Словик және Мэтью Бейкер (Валенсия баритон жобасы). Баритонның қайта жаңғыруымен қатар, жазылған шығармалардың саны да артып келеді. Бірнеше ансамбль жеке шығармаларды жазды, ал Эстерхази ансамблі (Михаэль Брюссинг, баритон) Хайднның барлық шығармаларын қамтитын жазбалар жинағын шығарды. Швейцариялық композитор Клаус Губер өзінің 2004 жылғы шығармасында аспап үшін маңызды сололық бөлім жазды.
There are only about 50 historical barytons for which we have evidence, either in the form of documents or the instrument itself. Many of the latter have been modified from their original form. Thus, tracing the history of the baryton is a difficult task. Concerning the origin of the baryton, Pamplin suggests that "the instrument probably originated in England in the early 17th century when the characteristics of two instruments, the viola da gamba and the bandora, were combined into one hybrid instrument". Early evidence for the existence of the baryton is found in Marin Mersenne's work Cogitata Physico Mathematica (1644). According for Fruchtman, "Mersenne stated that the English constructed a viol or lyre much admired by King James. The instrument had six bowed strings as well as metal strings behind the neck. The thumb of the left hand plucked the metal strings, which were made to sound with the bowed notes. If this information is accurate, the baryton must have been known in England before 1625, the end of King James' reign." The earliest baryton that survives today dates from 1647; it was made by Magnus Feldlen in Vienna and is currently in the musical instrument collection of the Royal College of Music in London. The instrument was never particularly popular, but "it acquired a certain cachet in courtly circles, particularly in south Germany and Austria" (Pamplin). The compositions for the instrument by Haydn and his students and colleagues represented a last hurrah for the baryton; by the early 19th century it had gone out of style and ceased to attract new compositions. but (much as with the parallel history of the harpsichord revival) eventually lighter instruments were constructed that more closely followed their historical antecedents. Probably the first person to initiate the revival of the baryton was Christian Döbereiner in Munich. In 1934 he ordered a copy of an instrument by Simon Schödler (1782) from the renowned luthier, Ferdinand Wilhelm Jaura in Munich. The first performance in modern times on that baryton took place in Munich in 1936, which featured a trio by Haydn. This instrument forms part of the Vazquez Collection of Historical String Instruments and is frequently employed in performance by the Orpheon Foundation. A complete documentation of the Jaura Baryton is available at the Orpheon Foundation web site. Among the modern active baryton players are Jeremy Brooker, Kazimierz Gruszczyński, Balázs Kakuk (Haydn Baryton Trio of Budapest), José Manuel Hernández, John Hsu, Roland Hutchinson, José Vázquez, Kenneth Slowik and Matthew Baker (Valencia Baryton Project). With the revival of the baryton, a body of recorded work has gradually emerged. Several ensembles have produced recordings of individual works, and the Esterházy Ensemble (Michael Brüssing, baryton) has issued a set of recordings that cover the entire Haydn oeuvre. The Swiss composer Klaus Huber has written an important solo part for the instrument in his work (2004).
Репертуар
Бұл аспапқа арналған репертуардың ең белгілі туындылары – Джозеф Хайднның меценаты, Николаус Эстерхази ханзадасы осы аспапта ойнағанды ұнататындықтан, оның үшін жазған 175 шығармасы. Олардың ішінде 126-сы виола, виолончель және баритонға арналған трио. Бұл туындылар Хайднның мансабының бастапқы кезеңінде, 1762 жылдан 1775 жылға дейін жазылған. Андреас Лидель де баритонды қолданатын шығармаларымен көзге түскен.
Of the repertoire for this instrument, the best known works are the 175 compositions written by Joseph Haydn for his patron, Prince Nikolaus Esterházy, who enjoyed playing this instrument. Of these, 126 are trios for viola, cello and baryton. They were written in the earlier part of Haydn's career, from 1762 to 1775. Andreas Lidel was also notable for his compositions that included baryton.
Номенклатура
Оксфорд ағылшын сөздігінде көрсетілгендей, аспаптың атауы француз тіліндегі баритон немесе итальян тіліндегі баритоно сөзінен алынған, ал түпкі түбінде грек тіліндегі bary + tonos – "төмен дыбысты" деген сөздерден шыққан. Басқаша жазылу варианттары: баритон, баридон, парадион, паридон, паритон, виола парадон, виола ди бордони, [итальян] виола ди бардоне, [неміс] виола ди бордоне. Кейде "лира бастарда" деген атау да қолданылады, бірақ техникалық тұрғыдан алғанда ол дұрыс емес.
According to the Oxford English Dictionary, the name of the instrument is a loan word from French baryton or Italian baritono, and ultimately derives from Greek bary + tonos 'deep pitched'. Alternate spellings include: bariton, barydon, paradon, paridon, pariton, viola paradon, viola di bordoni, [Italian] viola di bardone, [German] viola di bordone. The name lyra bastard is also sometimes used, though technically speaking it is incorrect.