Кіріспе

Баритон – виолаға ұқсас, бірақ қосымша резонанстық, сонымен қатар тартылатын ішектері бар скрипка тәрізді аспап. Ол Еуропада 18 ғасырдың соңына дейін үнемі қолданылып келді.

Дизайн

Баритонды бас скрипкасының үлкейтілген нұсқасы деп қарастыруға болады. Ол осы аспапқа мөлшері жағынан ұқсас және сондай-ақ ішектен жасалған алты немесе жеті сымы бар (әдетте D G C E A D, бірақ скордатура да қолданылған), олар тақташаланған саусақ тақтасына орналастырылып, садақпен тартылады. Аспап тік ұсталады және орындаушының аяқтарымен тіреліп тұрады (қазіргі виолончельдегідей тіреу тірегімен емес). Баритон бас скрипкасынан қосымша металл сымдар жиынтығымен ерекшеленеді. Олар екі функцияны атқарады: бір жағынан, садақпен тартылатын сымдармен бірге дірілдеп, дыбысты байытады, екінші жағынан, орындаушының сол қол бармағымен тартылып, контраст дыбыстық сапаны тудырады. Суретте көрсетілгендей, садақпен тартылатын сымдар сол жақта орналасқан, сол арқылы оларды сол қолмен оңай басуға болады. Ал тартылатын сымдар оң жақта орналасқан, оларға орындаушының бармағы аспап мойнының артқы жағы ашық қалған жерден жете алады.

Тарихи баритон

Бізде баритонның тарихи 50-ге жуық мысалының құжаттары немесе аспаптың өзі сақталған. Олардың көпшілігі бастапқы нысынан өзгертілген. Сондықтан баритон тарихын зерттеу қиын міндет. Баритонның шығу тегіне қатысты Памплин: «Бұл аспап, ең болмаса, 17 ғасырдың басында Англияда пайда болған болуы мүмкін. Виола да гамба мен бандора аспаптарының ерекшеліктері біріктіріліп, жаңа гибридтік аспап құрылды» деген пікір білдіреді. Баритонның бар екендігіне алғашқы дәлелдерді Марен Мерсенннің 1644 жылғы «Cogitata Physico Mathematica» еңбегінен табуға болады. Фрухтманның сөзінше, «Мерсенн ағылшындардың король Джеймс жоғары бағалаған скрипка немесе лира жасағанын айтқан. Аспапта алты иілген және металл ішектері болған. Сол қолдың бас бармағымен металл ішектерге басып, иілген ноталармен бірге дыбыс шығарылған. Егер бұл ақпарат дұрыс болса, баритон король Джеймстің билігінің соңына дейін, яғни 1625 жылға дейін Англияда белгілі болған». Бүгінде сақталған ең көне баритон 1647 жылы жасалған, оны Венада Магнус Фельдлен жасаған. Аспап аса танымал болған жоқ, бірақ «оңтүстік Германия мен Австрияда әсіресе сарай шеңберінде белгілі бір мәртебеге ие болды» (Памплин). Гайдн мен оның шәкірттері мен әріптестерінің аспапқа арналған шығармалары баритон үшін соңғы табыс болды. 19 ғасырдың басында ол сәннен шығып, жаңа шығармалар жазылуын тоқтатты. Бірақ (клипсикордтың қайта жаңғыру тарихымен салыстырғанда) уақыт өте келе, тарихи үлгілеріне жақын жеңіл аспаптар жасалды. Баритонның қайта жаңғыруын бастаушы – Мюнхендегі Кристиан Дёберейнер болды. 1934 жылы ол танымал аспап жасаушы Фердинанд Вильгельм Жаурадан Симон Шёдлердің (1782) аспабының көшірмесін жасауды тапсырды. Бұл баритондағы қазіргі заманғы тұңғыш орындалу 1936 жылы Мюнхенде өтті. Аспап Васкес тарихи аспаптар жинағының бөлігі болып табылады және Орфеон қоры оны жиі концерттерде пайдаланады. Жаура баритоны туралы толық мәліметтер Орфеон қорының веб-сайтында қолжетімді. Қазіргі кездегі белсенді баритон орындаушылары: Джереми Брукер, Казимирж Грушчинский, Балаз Какук (Будапешттің Хайдн баритон триосы), Хосе Мануэль Эрнандес, Джон Хсу, Роланд Хатчинсон, Хосе Васкес, Кеннет Словик және Мэтью Бейкер (Валенсия баритон жобасы). Баритонның қайта жаңғыруымен қатар, жазылған шығармалардың саны да артып келеді. Бірнеше ансамбль жеке шығармаларды жазды, ал Эстерхази ансамблі (Михаэль Брюссинг, баритон) Хайднның барлық шығармаларын қамтитын жазбалар жинағын шығарды. Швейцариялық композитор Клаус Губер өзінің 2004 жылғы шығармасында аспап үшін маңызды сололық бөлім жазды.

Репертуар

Бұл аспапқа арналған репертуардың ең белгілі туындылары – Джозеф Хайднның меценаты, Николаус Эстерхази ханзадасы осы аспапта ойнағанды ұнататындықтан, оның үшін жазған 175 шығармасы. Олардың ішінде 126-сы виола, виолончель және баритонға арналған трио. Бұл туындылар Хайднның мансабының бастапқы кезеңінде, 1762 жылдан 1775 жылға дейін жазылған. Андреас Лидель де баритонды қолданатын шығармаларымен көзге түскен.

Номенклатура

Оксфорд ағылшын сөздігінде көрсетілгендей, аспаптың атауы француз тіліндегі баритон немесе итальян тіліндегі баритоно сөзінен алынған, ал түпкі түбінде грек тіліндегі bary + tonos – "төмен дыбысты" деген сөздерден шыққан. Басқаша жазылу варианттары: баритон, баридон, парадион, паридон, паритон, виола парадон, виола ди бордони, [итальян] виола ди бардоне, [неміс] виола ди бордоне. Кейде "лира бастарда" деген атау да қолданылады, бірақ техникалық тұрғыдан алғанда ол дұрыс емес.