Кіріспе

Пули (көпше түрі полис немесе пулик) – ұзын, есілген жүні бар, мажар малшы тұқылының шағын-орташа өлшемді иті. Жүнінің тығыз бұйралары шаш өрімдеріне (дредлокс) ұқсайды. Сыртқы түрі ұқсас, бірақ әлдеқайда ірі тұқым – бұл да мажарлық коммондор.

Сыртқы келбеті

Пули – әдетте қара түсті, бір түсті ит. Басқа, сирек кездесетін түстер – ақ, сұр немесе қаймақ (мажар тілінде ақ немесе фако). Қаймақ түсті иттердің кейбіреулерінде қара маскалар болады. Ақ пулилер альбино емес, оларда көк көздер де жоқ. Олардың қара пигменттері, қара табан жамылғылары, қара мұрындары және ауыздың ішкі жағында қара пигменттері бар. Ақ ген, таза қара генге бағынышты. Аналықтарының құрсау биіктігі шамамен 42 см, ал аталықтары – 45 см. Аналықтары 23-25 фунт, ал аталықтары сәл ауыррақ болады. Кейбір пули иттерінің жүні әртүрлі болуы мүмкін, олардың жіптері жұқа немесе жуан болуы мүмкін, ал олардың пішіні жүннің текстурасына және ішкі және сыртқы қабаттарының арасалмағына байланысты жалпақ немесе дөңгелек болуы мүмкін. Бұл жүннің қалыптасуы бақыланатын тоқу процесінің нәтижесі. Жіңішке, арқан тәрізді тоқылған жүндер қажет, сондықтан күтім жүнді жұқарақ арқандарға айналдыруға бағытталуы керек. Пулидің жүнін таза, ұқыпты және әдемі ұстау үшін, оған үлкен күтім қажет. Жасқа толумен жүні ұзарады, тіпті жерге дейін жетеді.

Тендерлік

Пули – ақылды және белсенді ит, оған кішкентай кезінен бастап бағынуға үйрету қажет. Жеткілікті физикалық жүктеме болса, пули қалада да өмір сүре алады, себебі энергиясын жұмсамайынша, олар ұялшақ немесе тым қозғалысқа бейім болып кетеді. Оларға олар үшін жаратылғандай физикалық жаттығулар керек. Пулиді бақшасы бар үйде ұстаған абзал. Олар жылышырайды және әсіресе балалармен жақсы тіл табысады, сонымен қатар сезімтал және кінәлауға бейім.

Іс-шаралар

Олардың ірі денелі болуына және өте тығыз жүніне қарамастан, пулилер өте жылдам, епті және бағыттарын жылдам өзгерте алады. Дәстүрлі түрде пули тұқымды иттер мал жаюға және кейде мал күзетуге де пайдаланылған. Олар иелері мен аумағын қорғауға бейім болғандықтан, өте жақсы күзетші иттер. Пули сезімтал, көңілді, батыл, бірақ сонымен қатар кейде жіті және ерсілі-қарсылы болады.

Оқыту

Пулилер олардың энергиясы мен қажырлылығы үшін бағаланады, бұл олардың қаңғыбас иттерінің тарихының нәтижесі. Әрбір пули – туа біткен бақташы, тіпті олар отбасылық ит ретінде өсірілсе де, ешқашан үйретпеген болсаңыз да, қой немесе малдың үйірін қалай бағу керектігін сезімталдықпен біледі. Пулиді жас кезінен бастап, әсіресе бағынуға үйрету ұсынылады. Олар өте тәуелсіз, жандарлы және ересек болғанда оларды тәрбиелеу қиын.

Тарих

Мажарлар Пулиді 9-ғасырда Сибирден батысқа қарай шапқанда Венгрияға әкелген болуы мүмкін, содан бері ол Венгрия даласында қойшы иті болып келеді. «Иттің энциклопедиясына» сәйкес, пули «күдіссіз» пудельдің ата-тегі. Бұл тұқымды алғаш рет 1920 жылдары Венгрияның ветеринариялық институтының докторы Эмиль Райциц зерттеді. Пули көбінесе әлдеқайда ірі, ақ түсті Комондормен, венгр тұқымының (тек) мал күзетуші итімен бірге жұмыс істейтін. Комондор – шамамен 30 дюйм биіктігіндегі үлкен, мықты денелі ит. Комондор (немесе малдың көптігіне байланысты бірнеше Комондор) көбінесе түнде қой мен мүйізді малды күзетсе, пули оларды күндіз бағып, күзетіп жүреді. Қасқыр немесе аю малға шабуыл жасағанда, пули үйірді ескертіп, Комондорлар келіп, шабуылдаушылармен күреседі. Пули қалың жүнінің арқасында тістеуден қорғалғандықтан, қасқырлармен күресуде жақсы нәтиже көрсетеді. Комондорлар көбінесе күндіз демалып, түнде үйірдің маңында айналып, үнемі қозғалып, аумақты қарауылдайды. Венгрия далаларында көшпелі малшылар өздерінің бағушы итіне құрмет көрсетіп, пули үшін бір жылдық жалақысын төлеуге дайын болған. Жүндерінің түсі ұқсас болғанымен, пули ешқашан суда жұмыс істемеген, ал пулидің жүні, шнурлы пудельдің жүні сияқты, шнурлар қалыптасқаннан кейін үздіксіз өспейді. Мүмкін, пулидің ата-тегі – ежелгі венгр малшы иті. Саяхатшылар пулиді Карпат алқабына алып келіп, отарларды ұйымдастыруға және аймақтық жылқыларды бағуға көмектесті. Отарларды күзету үшін үлкен Комондор немесе Куваз қолданылды. Пули мал қорасын күзетуге де жарамды болған, бірақ негізінен мал бағу үшін пайдаланылған. 20-ғасырдың басында тұқым қайта ашылған кезде, ол енді қойшы иті ретінде көп қолданылмады, бұл нақты өзгеріс болды. Пулидің малшылықтағы рөлі азайды. Олар дәстүрлі міндеттерін сақтап, иесінің жағдайына қарай қолайлы жұмыстарды атқара бастады: үй итіне айналды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін тұқым үй жануары ретінде танымал болмады, тіпті қазір де бұрынғы деңгейдегі танымалдылыққа ие бола алмады. АҚШ Ауыл шаруашылығы департаменті 1935 жылы Мэриленд штатының Бельтсвилл қаласына төрт таза тұқымды пулиді эксперимент мақсатында импорттады. Бұл эксперимент американдық шаруаларға, кейде бақылауға берілген малдарды өлтіретін мал бағушы итінің мәселесіне көмектесуге бағытталған. Пулилер өз ара шағылыстырылып, неміс шопандарымен, Чоу-Чоумен және сол кезде онда орналасқан екі түрік қойшы итімен будандастырылды. Зерттеушілер жүргізген сынақтарда пулилер орташа есеппен 75-тен 85-ке дейін ұпай жинады, ал басқа мал бағушы тұқымдары 12-ден 14-ке дейін ұпай жинады. Сынақтардың нәтижелері нақты болмағандықтан, жарияланбады. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, пулилер кәсіби асыл тұқымды өсірушілерге сатылды және осы төрт ит пен олардың ұрпақтарынан бастап АҚШ-та пули тарихы басталды деп есептеледі.

Белгілі Пулис

1978 жылы Халықаралық кинология федерациясы ұйымдастырған әлемдік көрмеде Цинко Дуда Чеби атты пули жеңіске жетті. Мексика туған бұл иттің иесі селекционер Роберто Эрнандес Авалос болды. "Аудитор" деп белгілі болған бұл ит пули болып саналады. Ол Монтана штатының Бьют қаласындағы ластанған Беркли шұңқыры мыс кенішінде өмір сүрді. Осындай қатал ортада тіршілік ете білген азаматтардың санаты аз болғандықтан, ол уақыт өте қаланың талисманға айналды. Аудитор қайтыс болғаннан кейін оның өмірін еске алу үшін бірнеше ескерткіштер орнатылды. Facebook компаниясының бас директоры Марк Цукербергтің "Жануар" атты ақ пули иті бар. 1960 жылдары жазушы Харлан Эллисон Ахбху есімді пулиді өршіп алды және оның туралы 1975 жылы Хьюго сыйлығына ие болған "The Deathbird" повесінде (1975 жылғы "Deathbird Stories" жинағының бөлігі) жазды. Сонымен қатар, Ахбху 1969 жылғы "Бала мен оның иті" әңгімесінде басты кейіпкердің телепатиялық иті Бладтың алдындағы бейнесі ретінде пайда болды. Америкалық жазушы Т. С. Бойль бірнеше пулиге ие болған және әлі де иеленуде. Олардың бірі "Кутья" (венгр тілінде "ит") деп аталады, ол "The Harder They Come" романында еске алынған.