Кіріспе
Ватикан архиві – Ватиканның Апостольдық архиві (Archivum Apostolicum Vaticanum; ), бұрын Ватиканның құпия архиві деп белгілі болған және ғасырлар бойы шіркеу жинаған көптеген басқа да құжаттарды қамтиды. Рим папасы Павел V құпия архивті Ватикан кітапханасынан бөліп шығарды, онда ғалымдардың кіруі өте шектеулі болған, ал архив 19 ғасырдың соңына дейін сыртқы адамдар үшін жабық болды. Содан кейін Рим папасы Лео XIII архивті зерттеушілерге ашты, қазір жыл сайын олардың мыңнан астамы оның құжаттарын зерттейді.
The Vatican Apostolic Archive (Archivum Apostolicum Vaticanum; ), formerly known as the Vatican Secret Archive, and many other documents that the church has accumulated over the centuries. Pope Paul V separated the Secret Archive from the Vatican Library, where scholars had some very limited access, and the archive remained closed to outsiders until the late 19th century, when Pope Leo XIII opened the archive to researchers, more than a thousand of whom now examine some of its documents each year.
Сырлы аты
Бұрынғы "Ватиканның құпия архиві" деген атаудағы "құпия" сөзінің қолданылуы қазіргі кездегі құпиялылық мағынасын білдірмейді. Мұрағаттың бұрынғы латынша атауы "Vatican Apostolic жеке архиві" деп толық және жақсы аударылуы мүмкін, бұл мұрағаттың Рим Куриясының немесе Ватиканның ешбір бөлімінің емес, тек Папаның жеке меншігі екенін көрсетеді. "Құпия" сөзі ағылшын тілінде осы ескі, түпкілікті мағынасында "құпия қызметші", "құпия шарапшы" немесе "хатшы" сияқты тіркестерде қолданыла береді, бұл VIP деңгейіндегі құрметті және беделді лауазымға тең. 1969 жылы жасалған бір зерттеуде мұрағаттың каталогтау жүйесінің жеткіліксіздігіне байланысты "құпия" терминінің қолданылуы орынды деп айтылды, себебі ол "уақыт лавасымен суға батқан Геркуланум сияқты, археологиялық қазбалардың құпиясындай, көмкерілген қала" болып қалды.
Ертедегі шіркеу
Христиан дінінің бірінші ғасырында шіркеу үлкен мөлшердегі жазбалар жинағын қалыптастырып, жинауға кірісті. Бұл жазбалар, қасиетті сақтаушылық немесе құжаттар жинағы деп те аталатын, әдетте ағымдағы папамен бірге саяхаттайтын. Антипапалардың да өздерінің архивтері болған. Батыс схизмасы бір уақытта екі паптық архивтің дамуына алып келді; бұл Пизалық антипапа Иоанн XXIII дәуірінде үшке дейін өсті. Ватикан мұрағаттары Франция Ұлттық мұрағатының кешенінде, Субиз қонақ үйінің жерінде сақталған. 1814 жылдың сәуір айында коалициялық әскерлер Парижге кіргеннен кейін, жаңа француз үкіметі мұрағатты қайтаруға бұйырды, бірақ жеткіліксіз қаржыландырды. Ватикан шенеуніктері кейбір томдарды сату арқылы және құжаттарды салмақ бойынша жинақтап сату арқылы қаражат жинады. Қаржының жеткіліксіздігі салдарынан жол жүзінде шығындар болды, сол кездегі бір ғалымның бағалауынша, "Парижге жіберілген мұрағаттық материалдардың шамамен төрттен бірінен үштен біріне дейін Ватиканға қайтып оралмады".
XIX ғасырдағы өзгерістер
1855 жылы архивтің префекті Августин Тейнер архивтен алынған құжаттардан көп томдық жинақтарды жариялауға кірісті. 1870 жылы Папалық мемлекет таратылғаннан кейін, жеңіске жеткен итальян мемлекетінің талаптарына қарсы өз бақылауын нығайту үшін архив қызметкерлері қолжетімділікті шектегендіктен, ғылыми қолжетімділік қысқа мерзімге тоқтатылды. Шіркеуді жамандау немесе ұятқа салу үшін протестант зерттеушілер қолжетімділікті пайдалана алады деген алаңдаушылықтан қолжетімділік шектеліп келді. Гергенротердің ұсынысы Рим папасы Леоның зерттеушілерге арналған оқу залын салуға бұйрық беруіне әкелді; ол 1881 жылдың 1 қаңтарында ашылды. 1883 жылдың сәуір айында неміс протестант тарихшысы Теодор фон Сиккель архивттегі зерттеулерінің нәтижелерін жариялады, ол шіркеуді жалған айыптаулардан қорғады, бұл папа Леоның сенімін арттырды. 1883 жылдың тамызында ол архивтің жауапкершілігін бөліскен үш кардиналға хат жазып, тарихи зерттеулердің Еуропа мәдениеті мен Италия саясатындағы папалықтың рөлін түсіндірудегі әлеуетін жоғары бағалады. Ол архив бейтарап және сын көзбен қаралатын зерттеулерге ашық болатынын жариялады. 1884 жылдың ақпанында Гёррес қоғамы алдында сөйлеген сөзінде папа Лео: «Дереккөздерге жүгініңдер. Сондықтан мен сіздерге архивті аштым. Біз олардан құжаттарды жариялағандықтан қорқамаймыз» деді.
Қазіргі заманғы қолжетімділік
1979 жылы тарихшы Карло Гинцбург жаңа сайланған папа Иоанн Павел II-ге хат жолдап, Киелі Офистің (Рим инквизициясының) архивтерін ашуды сұрады. Рим папасы Бенедикт XVI бұл хаттың Ватиканның осы архивтерді ашу шешіміне зор ықпал еткенін айтты. Архив ережелері бойынша, папалардың билік мерзімі аяқталғаннан кейін 75 жыл өткен соң ғана материалдарға қол жеткізуге рұқсат беріледі, бірақ папалар осы ереженің өзінен де ерекшеліктер жасаған. Мысалы, Рим папасы Пауыл VI Екінші Ватикан кеңесінің құжаттарын кеңес аяқталғаннан көп ұзамай жариялады. 2002 жылы папа Иоанн Павел II ғалымдарға Папа Пий XI (1922–1939 жж.) понтификаты кезінде Киелі Тақтың Германиямен қарым-қатынасына қатысты Мемлекеттік хатшылықтың (Екінші бөлімі) тарихи мұрағаттарындағы құжаттарға қол жеткізуге рұқсат берді, бұл «Шіркеутің нацистік партиямен қарым-қатынасы туралы негіссіз және ойсыз болжамдарға тоқтамақ» үшін жасалды. 2008 жылы шыққан, сол аттас Дэйн Браун романы бойынша түсірілген, архивке сапарды бейнелейтін «Ангелдер мен Шайтандар» фильмінің сәттілігінен кейін Ватикан 2010 жылы фильмдегі бейнелеуді жоққа шығару үшін журналистердің таңдамалы тобына архивті ашты. 2018 жылы папа Франциск Ватикан архивіне бұрынғы кардинал Теодор МакКаррикке қатысты «толыққанды зерттеуге» көмектесетін құжаттарды ашуға бұйрық берді, оған семинариялық студенттерге шабуыл жасағаны және жас дін қызметкерлерімен қарым-қатынас жасағаны айыпталды.
Папа Пий XII мұрағаты (2020)
Папа Франциск 2019 жылдың 4 наурызында Папа Пий XII-ге қатысты материалдар 2020 жылдың 2 наурызында ашылатынын жариялады, Пийдің мұрасы "талқыланды және тіпті сынға ілінді (кейбір жағдайда әділсіздікпен немесе шамадан тыс айтулармен)", "Шіркеу тарихтан қорқа қоймайды" және ол "негізді сынды" күтетінін мәлімдеді. Пиустың Холокостқа жауабын бағалаумен қатар, Папа Пий XII-нің паптығының архиві әлемдік христиандықтың Еуропадан ғаламдық оңтүстікке қарай үлкен серпілісін көрсетуі керек. 2006 жылдан бері архив бөлімінің қызметкерлері зерттеушілерге қарау үшін шамамен 16 миллион бет құжатты ұйымдастырып дайындап жатыр.
Шаруашылықтар
Ватиканның Апостольдық архивінің сөрелері 35 000 томнан тұратын таңдамалы каталогта есептелген. Папалардың хаттарының толық мұрағаттары, папалық тіркелімдер деп аталады, папа Иннокентий III (1198–1216 жылдары билеген) паптығынан бастап қолжетімді. Алғашқы папалардың да бірнеше тіркелімі сақталған, оның ішінде папа Иоанн VIII (872–882 жылдары билеген) және папа Григорий VII (1073–1085 жылдары билеген). Атақты құжаттарға Англияның Генрих VIII-нің некесін жою туралы өтініші, Галилейдің дінге қарсылық жасады деген айыппен сотталуының қолмен жазылған көшірмесі және Микеланджелоның Сикстин капелласындағы жұмысы үшін ақы төленбегеніне шағымдаған хаттары кіреді. Ватикан мұрағатының 400 жылдығын мерекелеу үшін 2012 жылдың ақпаннан қыркүйекке дейін Римдегі Капитолий мұражайында «Lux in arcana – Ватиканның құпия архиві ашылады» көрмесінде 8-20 ғасырларға дейінгі 100 құжат қойылды. Олардың ішінде 1521 жылғы Мартин Лютерді айыптаған папалық бұйрығы және Шотландия патшайымы Мэридің өлім жазасын күтіп тұрғанда жазған хаты бар. Мұрағат өз фотостудиясын және консервациялық шеберханасын да ұстап тұрады.
Қол жеткізу саясаты
Архивке кіру, Ватикан кітапханасына жақын орналасқан, Порта ди Санта-Анна арқылы, Порта ди Анжелика көшесі (Борго ауданы) арқылы жүзеге асырылады. 1980 жылы жаңаша жөндеуден кейін қосымша жер асты сақтау орыны салынды. Жоғары білім беру мекемелерінде ғылыми зерттеулер жүргізіп, мұрағаттық зерттеулер саласында жеткілікті білімі бар, құзыретті ғалымдар кіру карточкасына үміткер бола алады. Таңдалып алынған ғалымдарға танымал зерттеу институтынан немесе тарихи зерттеулерінің саласындағы білікті маманнан ұсыныс хат қажет. Үміткерлер жеке деректерін (аты-жөні, мекенжайы және т.б.) және зерттеу мақсатын ұсынуы тиіс. Ішке тек қағаз, қарындаш және компьютерлік ноутбуктер ғана әкелуге рұқсат етіледі. Сия, қалам және кез келген цифрлық камерамен суретке түсіруге тыйым салынған. Бір уақытта тек бес материалды сұрауға болады, және күніне тек алпыс ғалым ғана кіре алады. Атап айтқанда, 1939 жылдан кейінгі материалдар 2 наурыз 2020 жылға дейін зерттеушілерге қолжетімді болған жоқ, содан кейін Папа Пий XII (1939-1958) мерзіміндегі материалдар көпшілікке ашылды. 1922 жылдан бастап кардиналдардың жеке істеріне қатысты ерекше архивтің толық бөлігіне қол жеткізуге болмайды.
Цифрландыру жобасы
XXI ғасырдың басында Ватикан Апостольдық архиві құжаттарды зерттеушілерге қолжетімді ету және ескіріп бара жатқан физикалық құжаттарды сақтау мақсатында ішкі цифрландыру жобасын бастады. 2018 жылға қарай архивте 180 терабайттық цифрлық сақтау сыйымдылығы болды және жеті миллионнан астам бейне сурет цифрландырылды.
Киелі орынның басқа мұрағаттары
Римде Киелі Тақтың басқа да мұрағаттары бар, себебі Рим Куриясының әр бөлімінде өз мұрағаттары болады. "Құпия" сөзі қазіргі мағынасында, ішкі форумға қатысты мәселелер бойынша Апостолдық Пенитенциарийде сақталатын кейбір материалдарға қатысты қолданылуы мүмкін; бірақ 1564 жылға дейін шығарылған рескрипттердің тізілімдері Ватикан Апостолдық мұрағатына тапсырылған және білікті ғалымдарға зерттеу үшін ашық. Олардың жартысы оңай қолжетімділік үшін цифрлық форматқа көшірілген. Материалдың құпиялылығы, 1564 жылдан бері өткен ғасырларға қарамастан, оны жариялауға қатысты ерекше ережелердің сақталуын білдіреді.