Кіріспе

Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін АҚШ әскерін нығайту мақсатындағы саяси науқан – АҚШ армиясының бұрынғы штаб бастығы Леонард Вуд және бұрынғы президент Теодор Рузвельт бастаған науқан. Вуд резервтегі офицерлер үшін Нью-Йорк штатының Платсбург қаласында жазғы оқу-жаттығу мектебін ұйымдастыруды ұсынды. Бастапқыда бұл қозғалысқа АҚШ президенті Вудро Вильсон қарсы болды, ол Еуропадағы бейтараптықты сақтап, келісімге келу үшін Америка Құрама Штаттарының бейтараптық саясат ұстануы керек деп есептеді. Дайындық қозғалысы айналасында бірнеше ұйым құрылып, парадтар өткізілді және Вильсонның саясатына қарсылық көрсетілді. 1915 жылдың 7 мамырында неміс суасты қайығы «Лузитания» кемесін батырғаннан кейін, сондай-ақ Панчо Вилла Нью-Мексико штатының Колумб қаласына шабуыл жасағаннан кейін Вильсонның көзқарасы өзгерді. 1916 жылдың маусымында АҚШ Конгресі 1916 жылғы Ұлттық қорғаныс заңын қабылдады, ол АҚШ армиясының санын 1916 жылы 100 000 адамнан 1921 жылға қарай 200 000 адамға белсенді қызметте және 400 000 адамға Ұлттық гвардияда дейін ұлғайтуға рұқсат берді. Бұл заң сонымен қатар АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ұзақ мерзімді дамуына да мүмкіндік берді.

Қозғалыс

1915 жылы "дайындық" қозғалысы күшейді. Ол АҚШ-тың қорғаныс мақсатында тез арада күшті теңіз және құрлық әскерін құруы қажет екенін алға тартты; айтылмаған түсінік – АҚШ ерте не кеш соғысатыны еді. Армия штабының бастығы қызметін атқарғаннан кейін де әрекетте болған генерал Леонард Вуд, бұрынғы президент Теодор Рузвельт, сондай-ақ бұрынғы соғыс хатшылары Элиху Рут және Генри Стимсон, елдің ең белгілі банкирлері, өнеркәсіпшілері, заңгерлері және көрнекті отбасылардың мұрагерлерімен бірге дайындық қозғалысын жетекке алды. Осы кезде "атлантикалық" сыртқы саясат қалыптасты, ол АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы жоғары топтағы заңгерлер, банкирлер, ғалымдар мен саясаткерлерден құралған, ағылшыл тілді халықаралық қағидаларға берілген ықпалды американдықтардың тобы еді. Оның көрнекті өкілі – Нью-Йорктің ең танымал корпоративтік заңгері Пол Д. Крэват. Соғыс басталғанда жасының он жетінші онжылдығында болған Крэват үшін бұл жанжал аян болды, ол оның қалған өмірін бағындырған халықаралық істерге деген қызығушылықты оятып, күшейтті. Англияға жақындығымен белгілі, ол АҚШ-тың соғысқа араласуын ынтамен қолдады және англо-американдық тығыз ынтымақтастық соғыстан кейінгі халықаралық ұйымның негізгі қағидасы болады деп үміттенді. Дайындық қозғалысы әлемдік істерге "нақтышыл" көзқарас ұсынды – ол демократия және ұлттық өзін-өзі анықтау сияқты идеалдық мақсаттарға бағытталған крест жорықтарынан гөрі экономикалық күш пен әскери қуаттың маңыздырақ екеніне сенді. Ұлттық қорғаныстың нашарлығын көрсетіп, қозғалыс Американың 100 мыңдық армиясының, тіпті 112 мың Ұлттық гвардиямен күшейтілгенінің, Германия армиясынан 20 есе кем екенін көрсетті, ал ол армия кішігірім халықтан құралған. Олар үшін реформа – UMT, яғни "әмбебап әскери дайындық", демек, міндетті әскери қызмет. Дайындық жақтастары ұлттық қызмет бағдарламасын ұсынды, онда жыл сайын 18 жасқа толатын 600 мың адам алты ай әскери оқудан өтуге міндетті болып, содан кейін резервтік бөлімдерге жіберілетін еді. Кішкентай тұрақты армия негізінен оқу орталығы ретінде қызмет ететін еді. Бұл ұсыныс ақырында сәтсіз аяқталды, бірақ ол Платтсбург қозғалысын тудырды, ол 1915 және 1916 жылдары негізінен элиталық топтардан 40 мың адамды қабылдаған жазғы оқу лагерлерінің сериясын өткізді, сондай-ақ 1921 жылдан 1940 жылға дейін 400 мың адамды даярлаған азаматтық әскери оқу лагерлеріне жол ашты.

Қарсылық

Социалистік партия дайындық қозғалысына қарсы күрестің тірегі болды. Антимилитаристер мен пацифистер – протестанттық шіркеулерде және әйелдер ұйымдарында күшті болған – АҚШ-ты Германияға ұқсататын жоспарға қарсы шықты, онда әр ер азамат екі жыл міндетті әскери қызметтен өтуге тиіс болды. Дайындық қозғалысына және әсіресе оның "100% американизм" талабына қарсы сын, түсінікті себептермен, көбінесе "сызықшалы американдықтар" деп аталатын топтардан келді; Американың көптеген ақ нәсілді иммигранттары мен олардың ұрпақтары. Ақ этникалық топтардың сын-пікірлері кейде "100% американизм" шын мәнінде англофилияны білдіреді деп мәлімдеді, бұл "Арнайы қарым-қатынас" және АҚШ-та тек ағылшын тілін ғана қабылдау талаптарының күшеюімен айқын көрінді. 1916 жылғы 16 шілдеде Миннеаполис журналында жарияланған хатында Миннесотаның дәстүрлі түрде үлкен неміс-американдық қауымдастығының мүшесі Эдвард Голдбек, ағылшын-американдықтар да солай істегенше, олардың халқы "сызықты тастайтынын" жариялады. Голдбек сондай-ақ: "Англоамерикандықтардың көшіп кетуі бірден басталсын! Американы жаңа Англия деп санайтындардың бәрі кетсін!" деді. Бұдан бөлек, 1917 жылдың маусым айында соғысқа қарсы эссеші Рэндольф Борн дайындық қозғалысы француз және британдық барлау қызметтерінің Орталық державаларға қарсы соғысқа Американы тарту үшін қолданған жасырын операциялардың бірі болуы мүмкін деген пікірді білдірді. "Соғыс сезімі Атлант теңізінің жағалауындағы бай және ескі сыныптарда шоғырланған, француз немесе ағылшын бизнес және әсіресе әлеуметтік байланыстары бар жерлерде ең күшті болды. Бұл сезім ел бойынша сыныптық құбылыс ретінде тарады, әр аймақтағы жоғарғы тап өкілдеріне әсер етті, олар өздерін осы шығыс билеуші тобымен байланыстырды. Әрбір қауымдастықта дайындық және кейін соғыс сезімі ең либералды емес және ең демократиялық емес топтардың арасында таралды." Қозғалыстың жақтастары әскери "қызметтің" азаматтық борыш екенін және мұндай қызметпен байланыстырылмаған жағдайда ел этникалық топтарға бөлінетінін айтты. Бір өкіл УМТ "барлық американдық элементтерді біріктіретін ыстық балқыту ыдысы болады" деп уәде берді. Олар сондай-ақ тәртіп пен оқыту жұмыс күшін жақсырақ жалақымен қамтамасыз ететінін мәлімдеді. Әскери қызметке қарсылық сол кезде соншалықты күшті болды, мұндай бағдарламаның қабылдануы қиын еді; тіпті Екінші дүниежүзілік соғыста Стимсон соғыс министрі ретінде ұқсас бейбіт уақыттағы міндетті қызмет бағдарламасын ұсынғанда, ол жеңіліске ұшырады. Дайындық қозғалысы өз міндеттемесін нығайту үшін Платсбургте (Нью-Йорк штаты) және басқа да жерлерде жазғы оқу лагерьлерін құрып, қаржыландырды, онда 40 000 колледж түлектері дене шынықтыруды, шеруді және атуды үйренді, соның нәтижесінде соғыс офицерлерінің кадрларын құрды. Еңбек одақтары талантты жұмысшы жастарын Платсбургке шақыру туралы ұсыныстары ескерілмеді. Дайындық қозғалысы жұмысшы табынан ғана емес, Американың көптеген кішкентай қалаларының орта тап басшыларынан да алшақ болды. Ол Ұлттық гвардияға қызығушылық танытпады, оны саясиландырылған, жергілікті, нашар қаруланған, жақсы даярланбаған, идеалистік крест жорығына бейім (1898 жылы Испанияға қарсы) және әлемдік істерді түсінуден кем деп санады. Ұлттық гвардия, керісінше, мемлекеттік және жергілікті саясатта мықты тамырларға ие болды және американдық қоғамның кең ауқымын қамтыды. Ұлттық гвардия (National Guard) – елдегі азаматтарды тең құқықпен қабылдайтын (кем дегенде, кейбір солтүстік штаттарда) сирек институттардың бірі болды.

Демократтар

Демократиялық партия дайындық қозғалысын қауіп деп қарады. Рузвельт, Рут және Вуд – Республикалық партияның болашақ президенттік үміткерлері еді. Демократтар жергіліктік идеологияға негізделген, ұлттық гвардияны бағалаған, ал сайлаушылар бастапқыда байлар мен билік иелеріне қарсы болды. Конгрессті бақылайтын демократтармен бірлесіп жұмыс істеген Уилсон дайындық күштерін тойтарып, олардың жолын кесті. Армия мен Әскери-теңіз күштерінің басшылары Конгресс алдында елдің әскери күштерінің жағдайы өте жақсы екендігін куәландыруға мәжбүр болды. Уилсон партия ішінде күшті дайындыққа қарсы күш болғандықтан, оның төңкершісі Уильям Дженнингс Брайан, әйелдер, протестант шіркеулері, Американдық Еңбек Федерациясы және Клод Китчин сияқты Оңтүстік демократтар (күшті Өкілдер палатасының Жолдар және құралдар комитетінің төрағасы) болғандықтан, дайындық талаптарына қарсы тұруға мәжбүр болды. Уилсонның өмірбаяуын жазған Джон Мортон Блум: «Уилсонның дайындық туралы ұзақ үнсіздігі оның партиясы мен бүкіл елде дайындыққа қарсы көзқарастардың таралуына және нығайып қалуына мүмкіндік берді, сондықтан ол міндетіне кеш келгенде, Конгресс де, ел де көндіруге дайын болмады». 1915 жылдың шілдесінде Уилсон Армия мен Әскери-теңіз күштеріне кеңейту жоспарларын жасауды тапсырды. Қарашада ол сарапшылардың айтуынша, қажеттіліктен әлдеқайда аз сұрады, еуропалық армиялар 10 есе үлкен болған кезде 400 000 еріктілерден тұратын армияны іздеді. Конгресс бұл ұсынысты қабылдамады, ал армия 100 000 сарбаздан тұрды. Уилсонның кабинетінің әлсіздігі оның мүмкіндіктерін шектеді. Блумның сөзіне қарағанда, оның Әскери-теңіз күштері мен Соғыс министрлері «шатасу, өнеркәсіптік дайындыққа назар аудармау және бейбіт уақыттағы салт-дәстүрлерге артық құрмет көрсету арқылы қарулы күштердің дамуын қауіпті түрде баяулатты». Одан да көп, Уилсон дәстүрлі американдық араласпаушылықпен шектелді. Уилсон жаппай әскери жұмылдыру тек соғыс жарияланғаннан кейін ғана жүзеге асырылуы мүмкін деп сенді, тіпті бұл Еуропаға әскер жіберуді ұзаққа соқтырса да. Көптеген демократтар американдық сарбаздардың қажеті жоқ, тек американдық ақша мен оқ-дәрі керек деп ойлады. Уилсон Әскери-теңіз күштерін кеңейту туралы өтінішімен көбірек сәттілікке жетті. Конгресс 1916 жылғы Әскери-теңіз заңын қабылдады, ол Әскери-теңіз күштерінің кәсіби офицерлерінің жоғары деңгейдегі флот құру жоспарларын қамтыды, бірақ оны толыққанды іске қосуға бірнеше жыл қажет болды.

Вильсонның бағдарламасы

Уилсон, теңіз күштерінен көп қорқып көрмегендіктен, 1920 жылдардың ортасына қарай флотты Корольдік теңіз күштеріне теңестіруге бағытталған, ұзақ мерзімді құрылыс бағдарламасын қабылдады. Мұнда "шындыққа жақындық" танылды; адмиралдар Маханиандықтар болғандықтан, олар ешкімге есе бермейтін, ауыр броненосцтардан тұратын, теңіз күштерінің беттік флотын құруды қалады – яғни, Ұлыбританияға тең. Су асты кемелері арқылы жүргізілетін соғыстың мәні (мұнда броненосцтар емес, эсминецтер қажет болды) және Германиямен (немесе тіпті Ұлыбританиямен) соғысқа қатысу мүмкіндігі қарапайым ғана ескерілмеді. Әкімшіліктің ұсыныстары соғысқа қарсы наразылық толқынына себеп болды. Соғыс министрі Линдли Гаррисон дайындыққа шақырушылардың көптеген ұсыныстарын қабылдады, әсіресе үлкен федералдық резервтерді құру және Ұлттық гвардиядан бас тартуға баса назар аударды. Гаррисонның ұсыныстары екі партияның да жергілікті саясаткерлерін ғана емес, сонымен қатар прогрессивті қозғалыстың либералдық қанатының берік сенімдеріне де қарсы келді. Олар соғыстың әрқашан жасырын экономикалық себептері болатынына сенді. Атап айтқанда, олар басты соғысқұмарлар Нью-Йорк банкирлері (Ж.П. Морган сияқты), миллиондаған долларларын тәуекелге тіккендер, қару-жарақ өндірушілер (мысалы, «Bethlehem Steel» бронелық өндірген, ал «DuPont» – ұнтақ) және әлемдік нарықты бақылауға тырысатын белгісіз өнеркәсіпшілер екенін ескертті. Висконсин штатының республикалық сенаторы Ла Фолетт сияқты соғысқа қарсы оппозиция өкілдері оларды «қару-жарақ сату арқылы пайда табу үшін араздық тудырып, оны қоздырып отырған» аты-жөні белгісіз «әлемдік ұйым» деп айыптады. Брайан, соғысқа қарсы демократтардың атынан сөйлеген ол, бейбітшілікке жетудің жалғыз жолы – қарусыздану екенін қайталады. Гаррисонның жоспары бейбіт уақыттағы тарихта әскери жоспарлау мен ұлттық мақсаттар арасындағы қарым-қатынас туралы ең қатыгез күрестің бастауы болды. Бейбіт уақытта Соғыс министрлігінің арсеналдары мен теңіз кемелері жауынгерлік кемелер, артиллерия, теңіз қарулары және снарядтарды қоса алғанда, азаматтық қолданысқа жарамсыз барлық қару-жарақтарды өндірді. Азық-түлік, жылқы, жемқор, арба, киім сияқты азаматтық нарықта қол жетімді заттар әрқашан жеке мердігерлерден сатып алынды.

Бейбітшілік көшбасшылары

Халл Хаустың Джейн Аддамс және Стэнфорд университетінің президенті Дэвид Старр Джордан сияқты бейбітшілік көшбасшылары күш-жігерлерін екі есе арттырып, енді Вильсонға қарсы дауыстарын бұрды, себебі ол "әскери және теңіз кастасын қалыптастырып, милитаризмнің тұқымын себуде". Көптеген дін қызметкерлері, профессорлар, шаруалардың өкілдері және кәсіби одақтардың басшылары Конгресстегі оңтүстік штаттарынан шыққан қырықтан астам демократтың күшті қолдауымен, Өкілдер палатасының Әскери істер комитетін бақылауға алды.

Уилсон халыққа үндеу айтады

Уилсон қиын жағдайға түскендіктен, 1916 жылдың басында кең ауқымды саяхат жасап халыққа өз ұстанымын жеткізді, бұл сол күзі қайта сайлану науқанына дайындық болды. Уилсон орта таптың қолдауын жеңіп алғандай көрінеді, бірақ этникалық құрамы әртүрлі жұмысшы табына және тым оқшауланған фермерлерге тиімді әсер ете алмады. Конгресс әлі де мойын бұрмады, сондықтан Уилсон Гаррисонды Соғыс министрі қызметінен Кливленд қаласының демократ мэрі, сондай-ақ әскери дайындыққа қарсы белсенді түрде сөйлейтін Ньютон Бейкермен ауыстырды. (Гаррисон үнсіз қалды, бірақ Уилсонды "жоғары идеалдары бар, бірақ қағидалары жоқ адам" деп ойлады.)

Компромисске қол жеткізілді

Конгресс 1916 жылдың мамыр айында келісімге келді. Әскер құрамы 11 300 офицер мен 208 000 сарбазға дейін екі есеге арттырылды, резерв болған жоқ, ал Ұлттық гвардия бес жыл ішінде 440 000 сарбазға дейін ұлғайтылатын болды. Жаңа офицерлер үшін Платтсбург үлгісіндегі жазғы лагерьлер бекітілді, сондай-ақ үкіметке өз нитрат зауытын салуға 20 миллион доллар бөлінді. Дайындық жақтастары көңілі құлдырады, ал соғысқа қарсылар қуанды. АҚШ енді соғысқа бару үшін тым әлсіз болып қалар еді. Полковник Роберт Л. Буллард жеке түрде: «Екі жақ та [британдықтар мен немістер] бізді ақымақтықпен және жек көрумен қарайды; біздің өзімізге артық сенушілігіміз бетімізге тиген ақымақтық еді және осыған лайық едік» деп шағымданды. Палата теңіз күштерінің жоспарларын да күйретіп, 189 дауысқа 183 дауыспен «күшті теңіз күштері» жоспарына тойтарыс берді және соғыс кемелерін тоқтатып тастады. Ютландия шайқасы (1916 жылдың 31 мамыры – 1 маусымы) күшті британдық флоттың шабуылынан неміс флоты жайлы-жайсыз халде қалды. Олардың теңізшілердің шеберлігі мен сәттілігінің арқасында ғана құтылуға мүмкіндік болды. Бұл шайқас Маханиандық доктринаның дұрыстығын дәлелдейді деп мәлімдеген теңізшілер Сенатта басымдыққа ие болып, Палатадағы коалицияны бұзып, барлық кластағы соғыс кемелерін үш жылдың ішінде қарқынды дамытуға рұқсат берді. Жаңа қару жүйесі – теңіз авиациясы 3,5 миллион доллар алды, сондай-ақ үкіметке өз бронялық плиталар зауытын салуға рұқсат берілді. Қару-жарақ соғысқа алып келеді деген пікір өзгертілді: 1916 жылы қаруланудан бас тарту Берлинге 1917 жылы АҚШ-қа қарсы соғыс ашуға итермеледі. АҚШ-тың әскери күшінің әлсіздігі Берлинге 1917 жылы шектеусіз суасты шабуылдарын бастауға себеп болды. Олар бұл АҚШ-пен соғысқа шақыру екенін білгенімен, АҚШ армиясының әлсіздігіне және жаңа соғыс кемелері 1919 жылға дейін теңізге шықпайтынына байланысты дереу қауіпті азайта алды, сол кезде соғыс аяқталып, Германия жеңіске жетер еді.