Иммануил Канттың трансценденталдық идеализмі

Кіріспе

Трансценденталды идеализм – 18 ғасырда неміс философы Иммануил Кант құрған философиялық жүйе. Канттың эпистемологиялық бағдарламасы оның "Таза ақыл-ойды сынау" (1781) еңбегінде кездеседі. Трансценденталды (арнайы түсіндірме қажеттілігі бар термин) деп Кант өзінің білімге қатысты философиялық көзқарасының, сезімдік деректерді қарастырудан өзгеше, сананың сезімдік деректерді өңдеудің туа біткен жолдарына түсініс талап ететінін білдіреді. "Таза ақыл-ойды сынау" кітабының "Трансценденталды эстетика" бөлімінде Кант кеңістік пен уақыттың адам интуициясының таза формалары екенін, олар біздің сезімталдық қабілетіміздің үлесімен берілетінін көрсетеді. Кеңістік пен уақыт бізден "сыртта" дербес болмайды, бірақ біздің сезімталдығымыздың "субъективті" формалары болып табылады, сондықтан біздің тәжірибемізде кездесетін объектілер бізге көрінуі үшін қажетті априорлы шарттарды құрайды. Кант уақыт пен кеңістікті тек "эмпирикалық жайлы" ғана емес, сонымен қатар трансценденттік идеал ретінде сипаттайды. Кант саналы субъект тәжірибедегі объектілерді олардың өздерінде болған күйінде емес, тек біздің сезімталдық жағдайында олар бізге қалай көрінетінін мойындайды. Бұл оның "Трансценденталды эстетика" бөлімінің басында сипатталған қабылдау моделімен сәйкес келеді, онда эмпирикалық ғылымдар зерттейтін көріністердің эмпирикалық шындығы, эмпирикалық байқауға тәуелсіз нәрселердің ноуменальдық шындығынан ажыратылады. Осылайша, Канттың ілімі біздің танымымыздың шегін біздің сезімталдығымызға берілген көріністермен ғана шектейді және біз нәрселерді олардың өздерінде болған күйінде тануға қабілетті емеспіз деп мәлімдейді, яғни біздің танымдық қабілеттеріміз арқылы оларды қалай тәжірибеге ие болатынымызға қарамастан.

Өмірбаян

Ол кейінгі неміс философиясының бағытына зор әсер еткенмен, осы ұғымды қалай түсіну керектігі 20 ғасыр философтары арасында қызу пікірталас тудырды. Кант оны алғаш рет «Таза Ақыл-Ой Сыны» еңбегінде сипаттады және өз көзқарасын замандас реалистер мен идеалистердің пікірлерінен ажыратып көрсеткенімен, философтар Канттың осы екі ұстанымнан қаншалықты айырмашылығы бар екендігі туралы әлі де келісе алмайды. Трансценденталды идеализм, тікелей айтылмаса да, Канттың «Кез келген Болашақ Метафизикаға Пролегомена» еңбегінде талқылаған формалистік идеализмімен байланысты, бірақ соңғы зерттеулер бұл сәйкестікті күмәндандырады. Трансценденталды идеализмті соңынан келген неміс философтары Иоганн Готлиб Фихте, Фридрих Вильгельм Йозеф фон Шеллинг, Артур Шопенгауэр және 20 ғасырдың басында Эдмунд Гуссерл трансценденталды феноменологиялық идеализмнің жаңа түрі ретінде қабылдады.

Канттың трансценденттік идеализмі

Кант заттарды қалай интуициялайтынымызды (аншауэн) және кеңістік пен уақыт туралы түсіндірмелер береді. Канттан бұрын Лейбниц сияқты ойшылдар кеңістік пен уақыттың заттар емес, тек заттар арасындағы қатынастар екендігіне келген. Ньютон сияқты ойшылдар кеңістік пен уақыттың нақты заттар немесе субстанциялар деп санайтын болса, Лейбниц ғалам мен ондағы заттарды түсінуде түбегейлі басқаша көзқарасқа ие болды. Оның «Монадологиясына» сәйкес, адамдар әдетте жеке тұлғалар арасындағы өзара әрекеттесулер мен қарым-қатынастар ретінде түсінетін нәрселер (мысалы, кеңістіктегі және уақыттағы олардың салыстырмалы орналасуы) Құдайдың санасында ғана болады, бірақ біз оларды қабылдайтын Әлемде емес. Реалистердің пікірінше, жеке заттар физикалық байланыс арқылы өзара әрекеттеседі, ал заттар арасындағы қатынастар адам миымен байланыстыратын және адамдарға оларға қатысты нақты әрекеттер тізбегін және оларды дұрыс білуді қамтамасыз ететін физикалық процестер арқылы жүзеге асырылады. Кант осы екі көзқарастың да проблемаларын білді. Ол Ньютонның физикасының ықпалымен, қабылданатын заттар мен оларды қабылдаушы арасында физикалық байланыс тізбегі бар екенін түсінді. Дегенмен, ақылдың маңызды функциясы – келіп түсетін деректерді құрылымдау және оларды сыртқы деректердің қарапайым бейнесінен гөрі басқаша өңдеу. Мұндағы маңызды элемент – кеңістік пен уақыттың өздері нақты нәрселер емес немесе эмпириялық тұрғысынан қарастырылатын көріністер (Erscheinungen) емес, біз заттарды қабылдауымыз керек интуицияның (Anschauung) формалары екендігі. Сондықтан оларды біз оларды қабылдағанда заттарға жатқыза алатын қасиеттер деп қарастыруға болмайды, сондай-ақ олардың өзіндік субстанциялық мәні де жоқ. Олар осы мағынада субъективті, бірақ кез келген берілген заттың қажетті шарты, өйткені бұл зат – көрініс, ал өзінің өзіндегі нәрсе емес. Адамдар заттарды уақыт пен кеңістікте орналасқандай қабылдайды. Бұл тәжірибе жағдайы адамның бір затты тануының, оны кеңістіктік және уақыттық нәрсе ретінде қабылдауының және түсінуінің бір бөлігі болып табылады: «Трансценденталды идеализммен мен көріністерді тек қана бейнелеу ретінде қарастыру керек деген ілімді білдіремін, олар өздері емес, сондықтан уақыт пен кеңістік – біздің интуициямыздың сезімтал формалары ғана». Кант осы бірнеше талаптарды «Таза Ақыл-Ойдың Сыны» еңбегінде «Трансценденталды Эстетика» бөлімінде жазады. Бұл бөлім адамның сезімталдығының априорлық шарттарын, яғни адамның заттарды интуициялау қабілетін зерттеуге арналған. Келесі бөлім, «Трансценденталды Логика», объектілерді ойлау тәсілімен айналысады.

Kant presents an account of how we intuit (anschauen) objects and accounts of space and of time. Before Kant, some thinkers, such as Leibniz, had come to the conclusion that space and time were not things, but only the relations among things. Contrary to thinkers, including Newton, who maintained that space and time were real things or substances, Leibniz had arrived at a radically different understanding of the universe and the things found in it. According to his Monadology, all things that humans ordinarily understand as interactions between and relations among individuals (such as their relative positions in space and time) have their being in the mind of God but not in the Universe where we perceive them to be. In the view of realists, individual things interact by physical connection and the relations among things are mediated by physical processes that connect them to human brains and give humans a determinate chain of action to them and correct knowledge of them. Kant was aware of problems with both of these positions. He had been influenced by the physics of Newton and understood that there is a physical chain of interactions between things perceived and the one who perceives them. However, an important function of mind is to structure incoming data and to process it in ways that make it other than a simple mapping of outside data. The salient element here is that space and time, rather than being real things in themselves or empirically mediated appearances (Erscheinungen), are the very forms of intuition (Anschauung) by which we must perceive objects. They are hence neither to be considered properties that we may attribute to objects in perceiving them, nor substantial entities of themselves. They are in that sense subjective, yet necessary, preconditions of any given object insofar as this object is an appearance and not a thing in itself. Humans necessarily perceive objects as located in space and in time. This condition of experience is part of what it means for a human to cognize an object, to perceive and understand it as something both spatial and temporal: "By transcendental idealism I mean the doctrine that appearances are to be regarded as being, one and all, representations only, not things in themselves, and that time and space are therefore only sensible forms of our intuition " Kant argues for these several claims in the section of the Critique of Pure Reason entitled the "Transcendental Aesthetic". That section is devoted to inquiry into the a priori conditions of human sensibility, i. e. the faculty by which humans intuit objects. The following section, the "Transcendental Logic", concerns itself with the manner in which objects are thought.

Шопенгауэр

Шопенгауэр Канттың трансценденттік идеализмін өзінің философиясының бастау нүктесі ретінде қабылдайды, оны ол «Әлем ерік және бейнелеу ретінде» деп ұсынады. Шопенгауэр трансценденттік идеализмді қысқаша «құбылыс пен өзінің нәрсесі арасындағы айырмашылық» деп сипаттады және «біз өзімізді де, заттарды да олардың өздерінің қандай екендерін емес, тек қалай көрінетінін ғана білеміз» деп, бізге тек құбылыс ғана қол жетімді екенін мойындады. «Парерга және паралипомена» («Философия тарихына арналған фрагменттер») еңбегінің 1-томында Шопенгауэр былай деп жазады:

Әрі қарай §13-та Шопенгауэр Канттың кеңістік пен уақыттың идеалдығы туралы ілімін былай түсіндіреді: «Канттан бұрын біз уақыттың ішінде болдық, енді уақыт біздің ішімізде. Бірінші жағдайда уақыт нақты, және уақытқа жататын барлық нәрсе сияқты біз де оған тәуелдіміз. Екінші жағдайда уақыт – идеал, ол біздің ішімізде жатыр». Шопенгауэр Канттың трансценденттік сын философиясын Лейбництің догматикалық философиясымен салыстырды.

П. Ф. Строусон

"Сенстің шекаралары" еңбегінде П. Ф. Строусон Канттың бірінші сынына жасаған интерпретациясын ұсынады, оны қабылдаған жағдайда, түпнұсқа аргументтердің көпшілігі, соның ішінде трансценденттік идеализм жобаланады. Строусон Кант өзі айтқандарының салдарына барып жеткенде, жүйеде көптеген өзара қайшылықтар бар екенін көретінін айтады. Строусон трансценденттік дедукцияның аналитикалық аргументін мәтіндегі ең құнды идея деп санайды және трансценденттік идеализмді Канттың өте жемісті жүйесіндегі қажетсіз қателік ретінде қарастырады. Строусонның дәстүрлі түсіндіруінде (Пол Гюер мен Рей Лэнгтон еңбектерінде де қолдау тапқан) Канттың "феномендер" термині (сөзбе-сөз, көрінетін нәрселер, грек тілінен: phainomenon, "байқалатын") – көріністер әлеміне немесе сезім арқылы қабылданатын "заттар" әлеміне қатысты. Олар "феномендер" деп аталады, себебі оқырманға адамдардың осы туынды көріністерді біздің сезіміміздің артында жатқан, мәңгілікке дейін қолжетімсіз "өздеріндегі заттармен" шатастыратынын еске салады. Тәжірибеге қажетті шарттар, адамдар әлемді қабылдауға әкелетін компоненттер, кеңістік және уақыт сияқты қабылдау формалары априорлық соттарды мүмкін етеді, бірақ адам тәжірибесінің негізін құрайтынды түсінудің барлық процесі ешкімді адамның сезімталдығының табиғи шегінен шығармайды. Канттың жүйесі сыртқы шындықты толығымен жоққа шығаруды болдырмау үшін ноуменнің болуын қажет етеді, және Строусон осы ұғымға (біз нақты түсінбейтін, мағынасыз заттар) қарсылық білдіреді.

Генри Э. Эллисон

Канттың «Трансценденталды идеализм» еңбегінде Генри Э. Эллисон Страусонның түсіндірмесіне қарсы келіп, оған мағыналы балама ұсынатын жаңа оқылымды ұсынады. Эллисон Стровсон және басқалар Кантты екі әлемді оқылым деп аталатын нәрсеге (Пол Гуйер ұсынған көзқарас) ерекше назар аударғандықтан дұрыс емес көрсетіп жатыр деп санайды. Эллисонның пікірінше, Канттың құбылыс/ноумен айырмашылығын қате түсіну құбылыс пен ноуменнің онтологиялық тұрғыдан ерекше екенін көрсетеді. Осыған байланысты, біз ноуменді оны түсіну құралдары арқылы түсінуіміздің өзінде толыққанды танымаймыз деген қорытындыға келеді. Мұндай оқылымда Кант өзі трансценденттік реалистерге таңып айыптаған қателіктерге ұшырайды. Эллисонның оқылымында Канттың көзқарасы екі аспектілі теория ретінде жақсы сипатталады, онда ноумен мен құбылыс – объектіні қарастырудың толықтыратын екі тәсілі. Кант білімнің эпистемологиялық жеткіліксіздігін емес, диалектикалық сипатын баса көрсетуді көздеген. Эллисонның екі аспектілі түсіндірмесі, кем дегенде, трансценденттік идеализмді қорғауда, әсіресе ағылшын тіліндегі аналитикалық философияда сәттілікке жетеді. Оның түсіндіру позициясы Кант зерттеушілері арасында, соның ішінде Аня Джауэрнигтің 2021 жылғы «Кант бойынша әлем» монографиясында да пікірталас тудырса да, Эллисонның «Канттың трансценденттік идеализмі» 20 ғасырдың соңында Канттың метафизикалық, немесе Эллисон айтқандай, «метаэпистемологиялық» трансценденттік идеализміне деген қызығушылықты қайта жандандыруға үлкен үлес қосты.

Қарама-қарсы көзқарастар: Наивті реализм

Канттың трансценденттік идеализміне қарсы тұратын ілім – наивтік реализм, яғни әлемді білушінің білу жолын ескермей, оны нақты болғанындай, қандай болса солай тануға болады деген пікір. Бұл пікірді Хилари Путнам, Джон Сэрл және Генри Бэбкок Ветч сияқты философтар қолдаған. Наивтік немесе тікелей реализм, трансценденттік идеализмге қарама-қарсы, қабылданатын объектілердің олар көрінетіндей, өздерінің өзіндігінен, білушінің санасынан тәуелсіз бар екенін мәлімдейді. Кант бұл көзқарасқа "трансценденталдық реализм" деген ат берді және оны кеңістік пен уақыттағы объектілердің біздің сезімталдықтан тәуелсіз бар екендігін жоғары қоятын ілім деп анықтады.