Кіріспе

Эдуард Ласкер (Edward Lasker) (1885 жылдың 3 желтоқсаны – 1981 жылдың 25 наурызы) – неміс-американдық шахматшы және го ойыншысы. Оған ФИДЕ халықаралық шахмат шебері атағы берілді. Ласкер кәсібі бойынша инженер, сонымен қатар го, шахмат және шашка туралы кітаптардың авторы болды. Пруссияда туған ол 1914 жылы АҚШ-қа эмиграциялады. Әлем чемпионы Эммануэль Ласкермен туыс болған, оны кейде осымен шатастырады.

Ерте өмір және білім

Ласкер Германия империясының Пруссия провинциясындағы Кемпен қаласында (қазіргі Польшаның Кюпно қаласы), Сигизмунд Ласкер мен Флора Борнштейнтің ұлы болып дүниеге келген. Ол Бреслауда (қазіргі Вроцлав) және Шарлоттенбургте (қазіргі Берлиннің бөлігі) оқыды. Ласкер 1910 жылы Шарлоттенбург техникалық колледжін механика және электр инженериясы бағыты бойынша бакалавр дәрежесімен аяқтады.

Инженерлік мансап

Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын ол алдымен Лондонға, содан кейін 1914 жылы соғыс басталғаннан кейін көп ұзамай анасының туған жері – АҚШ-қа көшіп барды. Ол Чикагода Sears & Roebuck компаниясында қауіпсіздік инженері болып жұмысқа орналасты. 1917 жылы АҚШ соғысқа қатысқанда, оған әскерге шақыру қағаздары келді, бірақ ол неміс болғандықтан босату құқығына ие болды. Ол босату құқығынан бас тартты, себебі бұл оның американдық азаматтығын жылдамдатуға көмектеседі деп ойлады; алайда, ол әскери қызметке шақырылмас бұрын соғыс аяқталды. 1921–23 жылдары ол механикалық сүт сорғысын ойлап тапты, ол көптеген ерте туған нәрестелердің өмірін сақтап қалды және Ласкерге көп пайда әкелді, бірақ оның достары оны әзілде "көкше шебері" деп атады.

Шахмат

Бреслаудағы шахмат мұғалімі Арнольд Шоттландер болды. Берлинде ол қалалық чемпионатты жеңіп алды (1909) және өзінің алғашқы шахмат кітабын – «Шахмат стратегиясы» (Schachstrategie, 1911) атты кітабын жазды, ол көптеген ағылшын және неміс тілдерінде жарық көрді. Ласкер американдық шашка, шахмат және Го туралы бірнеше кітап жариялады. Ол бес рет АҚШ ашық шахмат чемпионатында (1916, 1917, 1919, 1920, 1921) жеңімпаз атанды; бұл турнир сол кезде «Батыс ашығы» деп аталды. Оның ең жақсы нәтижесі – 1923 жылы АҚШ чемпионаты үшін Франк Маршаллмен өткен маткта 8½–9½ есебімен жеңіліске ұшырауы болды; Ласкер ауыр бүйрек тасына шалдыққаннан кейін матчты кейінге қалдыруға мәжбүр болған күйіне қарамастан, бұл нәтижеге қол жеткізді. Осының нәтижесінде Ласкер 1924 жылы Нью-Йорктегі тарихи шахмат турниріне шақырылды, онда Алехин, Ефим Боголюбов, Капабланка, Эммануэль Ласкер және Рети сияқты әлемдік деңгейдегі ойыншылар қатысты. Ол он бір ойыншының арасында оныншы орынды иеленді, бірақ оның көптеген ойындары бәсекеге толы болды. Мысалы, ол Алехинмен тең түсті, Рети мен Савиелли Тартаковерге қарсы ойындарда жеңіске жетті, екеуі де Chessmetrics веб-сайтының рейтингісі бойынша әлемнің үздік 10 ойыншысының қатарында болды. Ол Капабланкамен тең түсті және Эммануэль Ласкермен атақты ойын ойнады. Бұл ойын шынымен де ерекше болды, өйткені бұрынғы әлем чемпионы айқын артықшылығынан айырылып, Эдвардқа қарсы тек төменгі жақтың кейбір аяқталуларда, мысалы, мұнара және аттың жалғыз атқа қарсы тең түсуге қабілетті екенін көрсету арқылы ғана жеребе ұстай алды. Ойын 103 жүріс созылды және шахматтың соңғы ойын теориясын өзгертті, себебі бұрын теорияда немесе тәжірибеде ешкім осы тең түсуді көрсеткен емес. Ласкер осы турнирдегі кәсіби шахматшылардың арасындағы жалғыз әуесқой шахматшы болды. Оның ең танымал ойыны, сірә, сэр Джордж Томасқа қарсы патшаны құрбандыққа шалу және патшаны аулау ойыны. Ласкер оны матқа ұшырғаннан кейін Томас: «Бұл өте жақсы болды» деді. Ағылшын тілін білмейтін Ласкер, Томас жасай білген спорттық әдепке риза болды, себебі бір көрермен Томас айтқан сөзді оған неміс тіліне аударды. Ласкер, егер ол Берлиндегі білікті әуесқойға қарсы жеңіске жеткен болса, қарсыласы оған: «Сіз жай ғана бақыттысыз! Егер мен [10.Bxe5] орнына [Qe7] ойнасам, сіз жеңіліп қалар едіңіз» дейтінін айтты. Ласкер Капабланкаға қарсы ешқашан жеңіске жетпегенімен, 1924 жылғы Нью-Йорк турнирінде қара түспен оған тең түсті. Ласкер көбінесе соншалықты сәтті болмады; мысалы, Капабланка 1915 жылы Нью-Йоркте кешіккені үшін ойыннан бір минут бұрын келді, ал Ласкер Рю Лопестің Рига нұсқасын ойнады, ол туралы оның қандай да бір тәжірибесі болған, бірақ Капабланка тиімді жалғасын тауып жеңіске жетті.

Жүре беріңіз

Ласкер Го ойынына терең әсер қалды. Ол бұл туралы алғаш рет Оскар Коршельттің мақаласында оқыды, онда Го шахматқа басты бәсекелес ретінде ұсынылған, бұл оған көңіл көтеріп, қызықты болды. Кейін қызығушылығы оянғанда, шахмат ойнайтын кафедегі бір клиент оқып отырған жапон газетінің артқы бетіндегі Го ойынының жазбасын байқады. Ол және оның досы доктор Макс Ланге (1883–1923) – оны 19 ғасырдағы танымал шахмат шебері Макс Лангемен шатастырмау керек – клиент кеткеннен кейін газетті алып, диаграмманы түсіндіруге тырысты, бірақ ойын толық болған жоқ. Олар ойын астындағы жазбалардың қаралардың жеңісін көрсететінін болжады, бірақ жапон тілін білмей, кафедегі басқа жапондық клиенттен сұрауға мәжбүр болды. Олардың таңғалуына орай, қаралар ойынды доғарып берген екен. Тек үш апталық зерттеуден кейін ғана Макс Ланге ақтардың жеңісіне себеп болған жағдайды түсінді. Бұл тәжірибе оларды ойынға деген құрметке жеткізді, олар оны мұқият зерттеді, бірақ басқа шахматшыларды қызықтыра алмады. Екі жылдан кейін әлем чемпионы Эммануэль Ласкер АҚШ-тан Германияға оралды. Эдвард оған шахматқа теңдес ойын тапқанын айтқанда, ол күмәнмен қарады, бірақ ережелерді естіп, бір ойын ойнағаннан кейін Го стратегиялық тұрғыдан терең екенін түсінді. Олар жапондық студент Китабатакэ Ясугоромен Го ойнауды бастады, екі жылдан кейін оны ешқандай жеңілдіксіз жеңе алды. Китабатакэ Эдвард, Эммануэль және Эммануэльдің інісі Бертольд үшін қонаққа келген жапон математигі және күшті Го ойыншысына қарсы ойын ұйымдастырды. Ласкерлер тоғыз тас жеңілдікпен ойнады, бір-бірімен кеңесіп, әр қимылды мұқият ойлады, бірақ қарсыластары оларды оңай жеңіп, көп ойланбады. Ойыннан кейін Эммануэль Эдвардқа Гоны жақсырақ оқып үйрену үшін Токиоға баруды ұсынды. 1911 жылы Эдвард AEG компаниясына жұмысқа орналасты. Бір жылдан кейін ол Токиодағы кеңсеге ауысуға тырысты, бірақ компания тек ағылшын тілін жақсы білетін қызметкерлерді ғана Токиоға жібергендіктен, ол алдымен Англияға жұмысқа кетті. Эдвард Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында Англияда ұсталды және Токиоға бара алмады. Алайда, болашақта Ұлыбританияның иммиграциялық қызметінің басшысы болатын сэр Уильям Холдейн Портер оған АҚШ-қа сапар шегуге рұқсат берді. Холдейн Портер Ласкердің 1914 жылдың мамыр айында Лондон шахмат чемпионатында жеңіске жеткенін және сол жылы Джордж Алан Томасқа қарсы Эдвардтың танымал ойынына куә болғанын еске алды. Эдвард Ласкер АҚШ-та Го ойынын дамытуға үлкен үлес қосты және Карл Дэвис Робинсон мен Ли Хартманмен бірге Американың Го қауымдастығын құрды. 1971 жылы Нихон Киин оған Го ойынын халықаралық деңгейде насихаттағаны үшін Окура сыйлығын табыс етті.

Жеке өмір

Ласкер 1981 жылы қайтыс болғанға дейін Нью-Йорк қаласының Үстігі Батыс жағында (153 Шығыс 37-ші көше) өмір сүрді. Ол бұрынғы әлем чемпионы Эммануэль Ласкермен дос болған. Эдвард Нью-Йорктегі 1924 жылғы турнир туралы естеліктерінде жазды, ол 1974 жылдың наурыз айында «Шахмат өмірі» журналында жарық көрді: «Біздің шынымен туыс екенімізді ол (Эммануэль Ласкер) өлер алдында маған айтқанға дейін білмедім, біреу оған Ласкер әулетінің шежіресін көрсеткен екен, мен оның бір тармағында ілініп тұрдым». 1973 жылдың 8 ақпанында Роберт Б. Лонгқа жазған хатында Ласкер олардың нақты туыстығын былай түсіндірді: «Шежіре бойынша, Эммануэль мен менің ортақ атамыз – Польшаның Ласк ауылының раввині Самуэль Ласкердің ұлы еді, оның шын аты бастапқыда Мейер Хинделс болған. Бірақ, Ласкте тұратын тағы бір Мейер Хинделстен ажырату үшін оған Ласкер деген қосымша есім берілді. Сэмюэл Ласкер 1769 жылы Фридрих Ұлы басып алғаннан кейін Германия қалашығына айналған Кюпно деген тағы бір Польша ауылына көшті, мен оның сол жерде туған соңғы ұрпағымын. Ол менің әкемнің әкесінің әкесі еді. Оның үлкен ұлы Кемпеннен (Кюпно) кетіп, тағы бір Польша ауылы – Ярочинге көшіп барды, ал Эммануэль Ласкер сол кісінің шөбересі болды. Егер осылай болса, Эдвард пен Эммануэль үшінші туыстар еді, бірақ екі буын өткен. Ласкер – виолончельші және Холокосттан аман қалған Анита Ласкер Валлфиштің інісі; оның әкесі Альфонс – Эдвард Ласкердің ағасы болды.»