Кіріспе

Исаак Дукас Комнен (немесе Дукас Комнен, шамамен 1155 – 1195/1196) – Византия империясына талапкер және 1185 жылдан 1191 жылға дейін Кипрді билеген адам. Сол замандағы дереккөздерде оны көбінесе Кипр императоры деп атаған. Ол үшінші крест жорығы барысында Кипр аралын Англия королі Ричард I-ге жоғалтты.

Отбасы

1143 жылы Византия императоры Иоанн II Комненнің қайтыс болуымен, тақ оның үшінші және ең үлкен ұлы Исаак Комненға емес, ең кіші ұлы Мануил I Комненға көшті, ол сәтті түрде таққа талапкер болды. Исаак Себастократор лауазымын атқарды. Оның бірінші әйелі Теодора Каматерина (1144 жылы қайтыс болды) оған Ирен Комнен есімді қыз берді, ол Дукас Каматермен үйленіп, Исаак Комненді дүниеге әкелді, ол шамамен 1155 жылы патшалық Комнен әулетінің кіші мүшесі болды.

Өмір

Келесі өмірбаянның көп бөлігі Византия тарихшысы Никетас Хониаттың еңбектеріне негізделген. Исак – бұрын белгілі болмаған византиялық аристократ Дукас Каматерос пен себастократор Исак Комненнің қызы Ирене Комнененің ұлы. Ол Кипрде армян принцессасына үйленді.

Губернатор мен түрме

Император Мануил I Комнен Исаурияны және Тарс қаласын билеуге Исақты тағайындады. Ол Киликия Армян Корольдығына қарсы соғыс ашты және оның әскерлері оны тұтқынға алды. Мануил I 1180 жылы қайтыс болды, ал оның ізбасарлары Исақты құтқаруға дереу әрекет етпеді. Ұзақ жылдар тұтқындықта болуы оның жағымсыз мінезіне себеп болған сыңайлы. Армян патшасының әйелі болғандықтан, ол тұтқындық кезеңін тым қиын жағдайда өткермеген болуы мүмкін. 1183 жылы оның әпкесі, Иерусалим патшайымы Феодора Комнина, жаңа Византия императоры Андроник I Комненмен (1183–1185) келісім жасасты. Олардың қызы Эйренені Мануил I-нің ұлына үйлендіріп, Исақтың құнының төленуіне көмектесті. Императордың адал қолдаушысы және Исақтың туысы Константин Макродукас, сондай-ақ туысы және балалық шағынан бергі досы Андроник Дукас, "содомит және распатты" деп сипатталды, екеуі де Исак Комненнің Византия императорына адалдығына кепілдік берді. Никетас Хониат "Фрери" деп атаған Тамплиерлер ордені де халықаралық банк ісін жүзеге асыру аясында үлес қосты.

Түрмеден Кипрге

1185 жылы армяндар Исақты босатып жіберді, императорлық қызметтен шаршағаны анық болды. Ол қалған кепіл ақшасын жалдамалы әскерлерді жалдауға жұмсады және Кипрге теңізден өтті, онда жалған императорлық бұйрықтардың көмегімен, жергілікті басқаруға өзіне бағынуға бұйрық беріп, билеуші болды. Исаак Комнен императорлық қызметке оралмағандықтан, Андроник I Константин Макродукас пен Андроник Дукасты мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айыппен тұтқындауға бұйрық берді. 1185 жылдың 30 мамырында Стефан Хагиокристофориттің қозуымен халық оларды таспен өлтірді. Хагиокристофорит жүргізген су оракулы келесі императордың әрпі ретінде I (йота) әрпін көрсетті, бұл Андроник I-ді Исаактың таққа таласуынан қорқытты. Бірақ кейіннен жасалған оракул бұл мүмкіндікті жоққа шығарды, жаңа билеудің басталуын Исаактың Кипрден қайта оралуға уақыты болмайтын жақын арада деп болжады. Осы уақытта Исаак көптеген римдіктерді өзіне қызметке алды. Ол Кипрдің тәуелсіз патриархын құрды, ол 1185 жылы оны император деп тағайындады. Константинопольде болған халық көтерілісі 1185 жылдың 12 қыркүйегінде Андроник I-нің өліміне әкелді, содан кейін Исаак II Ангел Византия тағына отырды. Кипрді қайтарып алу үшін ол 70 кемеден тұратын флот құрды. Флотты императордың алыс туысы Иоанн Контостефан және Алексий Комнен (1188 жылы қайтыс болды) басқарды. Екеуі де бұл жауапкершілікке толыққанды лайық емес еді, себебі Иоанн қарт болса, Алексий Андроник I-нің бұйрығымен соқыр қалған еді. Флот Кипрге қонды, бірақ әскерлер түскеннен кейін, кемелер Сицилия королі Вильгельм II-нің қызметіндегі қарақшы Бриндизилік Маргаритпен басылып алынды. Содан кейін Исаак немесе, көбінесе Маргарит византиялық әскерлерді жеңіп, олардың командирлерін тұтқынға алып, Сицилияға әкеп кетті. Кипрде қалған теңізшілер аман қалу және жауға қарсы тұру үшін бар күштерін жұмсады. "Олар көп уақыттан кейін ғана үйлеріне оралды, егер мүлдем жойылмаса".

Кипрдің билігі

Исақ патша таққа отырғаннан бастап Кипрді тонауға кірісті. Ол әйелдерді зорлап, бойжеткендерді тазалығынан айырды, қылмыстар үшін тым қатал жазалар тағайындады және азаматтардың мүлкін тонады. "Бұрын Әйүп пайғамбардай бай болған кипрліктер енді көшеде жалаңаш, аш күйінде қайыр сұрап, не болмаса осы ызалы тиранның қылышынан қаза тапқандарын көруге болар еді". Сонымен қатар, ол бұрынғы ұстазы Василий Пентакеннің аяғын кесіп тастауға әмір берді. Никетас Хониат Исақтың мінезін ашулы және зорлыққа бейім деп сипаттайды, оны "отта қайнаған қазан сияқты ызадан қайнап тұрған адам" дейді. Бірақ Византия императоры Андроник I Комнен одан да зор қатыгездіктерге жауапты болды. Византия империясы үшін қауіпті тікен болған Сицилияның Вильгельм II-сімен жасасқан сырттай одақ Исаакқа өзінің билік кезеңі бойы аралды ұстап тұруға көмектесті, сондай-ақ ол Мысыр мен Сирияның сұлтаны Саладинмен жақын байланыста болды.

Үшінші крест жорығы

1189 жылы Ричард Арыстанжүрек және басқалары үшінші крест жорығына қатысты. 1191 жылдың басында Ричардтың никесіндегі Наварралық Беренгария мен Ричардтың қарындасы Англиялық Иоанна бірге саяхаттап, Кипрде кеме апатына ұшырады; одан кейін Исаак Комнен оларды тұтқынға алды. Ричард Тирге жол тартқанда аралды басып алды. Тарихта Исаактың ат үстінен Ричардқа екі жебе атқандығы жазылған, бұл ерекшелік, себебі Византиялық атпен жебе ату өнері сирек зерттелген тақырып. Ағылшылдар Исақты аралдың солтүстік шетінде, Карпас түбегіндегі Апостолос Андреас мүйісінің жанында тұтқынға алды. Ричард оған бұғау салмауға уәде бергендіктен, Исақты күміс тізбектермен ұстап тұрды. Ағылшылдар Исақты Триполи маңындағы Маргат қаласында тұтқындаған Госпитальдік орденге тапсырды. Бұл Кипр тарихындағы маңызды беткесу болды, ол бірнеше ғасыр бойы аралды билеген Кипр Корольдігінің құрылуына әкелді. Англияға қайтқаннан кейін Ричард патша Портсмут қаласына Исаак Комненнің елтаңбасын сыйлады: "көк түсті алтын жарты ай, сегіз қырлы жарық жұлдыз" – Кипрді жаулап алуда Портсмуттан келген сарбаздардың, теңізшілердің және кемелердің елеулі үлесін мойындау үшін. Бұл елтаңба Портсмуттың қазіргі күнге дейін гербі болып табылады.

Түрмеге қамау, төлем және өлім

Үшінші крест жорығынан кейін Еуропаға оралған Ричардты Австрия және Штирия герцогы Леопольд V тұтқындады, ал Генрих VI, қасиетті Рим императоры, оны өзінің туысы Конрад Монферратты өлтірді деген айыппен түрмеге қамады. Келесі келісім бойынша Исаак пен оның қызы Исаактың тәтесі Теодора Комнененің ұлы Леопольд V-ге берілді. Содан кейін Исаак Рум сұлтандығына барып, 1195 жылы таққа отырған жаңа Византия императоры Алексий III Ангелосқа қарсы қолдау іздеді. Бірақ оның жоспақтары орындалмады, ол 1195 немесе 1196 жылы уланудан қайтыс болды.

Оның қызы

Исақ қызын атымен атамайды, бірақ оны көбінесе «Кипрлік бойжеткен» деп атайды. Әкесі Исақтың тақтан түсірілуімен ол Арыстан жүрек Ричардтың сарайына қосылды, ал үшінші крест жорығынан кейін Ричардтың сарайындағы басқа да әйелдермен бірге Англияға қайтты, олардың ішінде Ричардтың қарындасы Иоанна және Ричардтың әйелі, Наварралық Беренгария болды. 1194 жылы Ричард патшаның құтқару шартының бір бөлігі ретінде ағылшындар Кипрлік ханшайымды оның алыс туысы, Австрияның Леопольдінің қамқорлығына тапсырды. Кейін ол Прованста тұрып, 1199 жылы Жаннамен қайта кездесті, ол осы кезде Тулуза графы Реймонд VI-ға үйленген еді. 1199 жылдың қыркүйек айының басында Жаннаның қайтысынан кейін Реймонд Кипрлік ханшайымға үйленді, бірақ олардың некесі шамамен 1202 жылдың соңында бұзылды. 1203 жылы ол Фландрия графы Филипп I-нің заңды емес ұлы Тьерриге тұрмысқа шықты. 1204 жылы жұбайлар төртінші крест жорығына қосылуға ниеттенген жауынгерлердің тобымен Марсельден теңізге шықты, бірақ Кипрге жеткенде, олар Исақтың мұрагерлері ретінде аралды өзіне қаратуға тырысты. Бұл әрекет сәтсіз аяқталды, және олар Арменияға қашып кетті.