Кіріспе

Бенгалияның мистикалық, синкретикалық әнші-жыршылар тобы – Бауль. Баульдер – Бангладеш және Үндістанның Батыс Бенгалия, Трипура, Ассамның Барак аңғары және Мегалея сияқты Бенгалияның әртүрлі аймақтарынан шыққан, Вайшнавизм мен Тантраның аралас элементтерін ұстанатын мистикалық әнші-жыршылардың тобы. Баульдер – трубадурлардың синкретикалық діни ағымы және музыкалық дәстүрді біріктіреді. Баульдердің құрамында көптеген секталар бар, бірақ олардың көп бөлігі вайшнав индуистері мен суфи мұсылмандарынан тұрады. Оларды ерекше киімдері мен музыкалық аспаптары арқылы тануға болады. Лалон-шах тарихындағы ең танымал Бауль әулиесі саналады. Баульдер бенгал халқының аз бөлігі болғамен, Бенгал мәдениетіне олардың ықпалы зор. 2005 жылы Бангладештің Бауль дәстүрі ЮНЕСКО-ның Адамзаттың ауызша және материалдық емес мұрасының шедеврлері тізіміне енгізілді.

Этимология

Баул сөзінің шығу тегі даулы. Ең көп таралған пікір бойынша, ол санскрит сөзі vātula, яғни "есінен шыққан, ақылдан безген" немесе vyākula, яғни "шыдамы жоқ, толқыған" дегеннен туындаған болуы мүмкін. Философ Шашибхусан Дасгуптаның сөзінше, екі түбір де сөздің қазіргі мағынасына сай келеді, "мәңгілік Сүйіктімен бір болуды сезіне алатын рухани өмірге құштарлықпен шабыттанған адамдар". Тағы бір теория бойынша, бұл сөз парсы тіліндегі Ауль сөзінен шыққан.

Тарих

Баулдың шығу тегі нақты белгісіз, бірақ "Баул" сөзі 15 ғасырдан бері бенгал тіліндегі мәтіндерде кездеседі. Бұл сөз Вриндавана Даса Такураның "Чайтанья Бхагавата" және Кришнадаса Кавираджаның "Чайтанья Чартитамрита" еңбектерінде де қолданылған. Кейбір ғалымдар бұл сөздің "абыржу", "бедеу" сияқты сөздердің синонимі болған кезден секталық мағынаға ие болуының қашан болғаны белгісіз екенін айтады. Баулдар – Бенгал ауылдық мәдениетінің бір бөлігі. Баулдардың шығуын анықтауға көптеген әрекеттер жасалған, бірақ ғалымдар арасында пікір келіспеушіліктер көп. Алайда, олардың ешқайсысы – баулдардың өзі немесе басқалар – олардың негізін қалаушыларын мойындамағанын қабылдайды. Баулдар бірнеше топқа бөлінген, әрқайсысы белгілі бір индус немесе мұсылман гуруының жолын ұстанады. Сонымен қатар, кейінірек баулдармен байланыс орнатқан немесе оларға қосылған Дарбеси, Нера сияқты басқа да қауымдар бар, сондай-ақ Картабхажалардың екі тармағы – Ауль және Сай. Баулдар өздерінің тарихи жазбалардың жоқтығын із қалдыруға құлшынбауымен түсіндіреді. Доктор Жанна Опеншоудың жазуынша, баул музыкасы 19 ғасырдың соңына дейін тек ауызша беріліп келген, ал кейін сыртқы бақылаушылар оны алғаш рет жазып алған. Шығыс Үндістандағы баулдар көлденең-қызыл түстерге боялған киімдер киеді және бір-бірімен қарым-қатынас жасайтын тәсілдері де сәл өзгеше. Болпур қаласының жанындағы Кендулиде жыл сайын Джаядеб мела фестивалі өтеді, ол көптеген баулдар мен олардың ізбасарларын тартады.

Қазіргі жағдай

Баульдер Бангладеш елінде, Үндістанның Батыс Бенгал штатында және Бихар мен Жаркхандтың шығыс бөліктерінде кездеседі. Бауль қозғалысы 19-шы және 20-шы ғасырдың басында ең жоғары деңгейге жеткен, бірақ бүгінге дейін ара-арасында эктарасымен (бір иекті музыкалық аспап) және тілектес ыдысымен Бенгалияның шалғай ауылдарында ән салайтын баульдерді кездестіруге болады. Баульдермен кездесудің ең жақсы жолдары – жергілікті пойызбен саяхаттау және ауылдық жәрмеңкелерге қатысу.

Бангладеш

Жыл сайын Фалгун айында (ақпаннан наурызға дейін) Бангладештің Куштиа қаласындағы Лалон қасиетті орнында "Лалон Смаран Утшаб" (Лалонды еске алу фестивалі) өтіледі. Бангладештен және басқа елдерден келген баулдар мен Лалонның ізбасарлары осы фестивальде өнер көрсетеді және Лалонның мистикалық философиясын таныстырады. 2000 жылдан бері "баул" дәстүрін және философиясын сақтауға ұмтылған "Палли Баул Самадж Уннаян Сангста" (PBSUS) атты Бангладеш ұйымы, қала тұрғындары үшін халық әндерін ұйымдастырып көрсетеді. Сондай-ақ, Бангладеш Шилпакала академиясы Баул музыкасын және Баул дәстүрін сақтаудың маңыздылығын таныстыратын ұлттық және халықаралық фестивальдер мен семинарлар өткізеді.

Үндістан

Батыс Бенгалияның Бірбхум ауданындағы Джейдев Кендули ауылында Поуш айында Макар Санкранти мерекесі кезінде ақын Джейдеваның есіне арналған мела (жәрмеңке) ұйымдастырылады. Мелаға соншама бауль жиналады ki, оны «Бауль жәрмеңкесі» деп те атайды. Батыс Бенгалиядағы Шантиникетан ауылында да Поуш мела кезінде көптеген баульдар жиналып, музыкаларымен адамдарды қуантады. 2006 жылдан бері Колката қаласында «Бауль Факир Утсав» атты жылдық музыкалық шоу өткізіліп келеді. Екі күн бойы Бенгалияның бірнеше аудандары мен Бангладештен келген баульдер өнер көрсетеді. Америка мен Еуропада да батыс баульдары бар, олардың рухани жетекшісі – Йоги Рамсураткумардың шәкірті Ли Лозовик. Олардың музыкасы өте ерекше (рок / госпел / блюз), бірақ Шығыс рухани практикасының мәні сақталған. Бангалор қаласында, Электрондық қаланың жанында, 2017 жылдың 7-9 сәуірінде доктор Шившанкар Бхаттачарджи Шри Шри Кали Баридің (Құдайдың Кали храмы) ашылуына орай «Бауль жиналысын» (Бол Саммелон) бастады. Бұл Бангалор қаласында Бауль мәдениетін қабылдау үшін алғаш рет өткізілді. Оған 50-ден астам бауль қатысып, жанды әндер орындады. Қазіргі уақытта Баульдың тағы бір түрі – фолк-фьюжн, сонымен қатар бауль рок деп аталады, ол көрермендер тарапынан, әсіресе Батыс Бенгалияда жақсы қабылдануда. Бауль өнерін жаңа биіктерге көтерген дәстүрлі әнші Картик Дас Баул халықтық фьюжнмен байланысты. Осы бауль түрін музыка әлеміне Болепур Блюзі әкелді. Батыс Бенгалиядағы тағы бір танымал бауль – Болпурдан Рина Дас Баул. Ол және оның «Рангаматир Бауль» тобы 2017 жылы Швецияда өткен «Уркульт» фестивалінде, 2018 жылы Францияда өткен «Армор Индия» фестивалінде және 2021 жылы Португалиядағы «Вомэкс» сияқты бірнеше халықаралық шараларда өнер көрсетті. Оның музыкасын Саймон Броутон Songlines журналында талдады, ал 2019 жылы американдық Грэммиге ұсынылған блюграсс скрипкашысы Кейси Дриессен онымен бірге альбом жазды.

Белгілі әншілер

Лалон, Факир Лалон Шах, Лалон Шах, Лалон Факир (бенгал тілінде: লালন; 17 қазан 1774 – 17 қазан 1890; бенгал тілінде: 1 Картик 1179) – бенгалдың көрнекті философы, Баул әулиесі, мистик, әнші, әлеуметтік реформатор және ойшыл. Бенгал мәдениетінің символы саналатын ол, Рабиндранат Тагор, Кази Назрул Ислам және Аллен Гинзберг сияқты көптеген ақындар мен әлеуметтік-діни ойшылдарға шабыт берді және оларға әсер етті, бірақ ол "каста мен діни нанымдардың барлық айырмашылықтарын жобады". Өмірінде де, өлімінен кейін де діни төзімділіктің үлгісі ретінде кеңінен танылған ол, сонымен қатар ересілікпен айыпталды. Лалонның әндерінде барлық діндер мен сенімдер үйлесімде өмір сүретін қоғам бейнеленген. Ол Куштиа теміржол стансасынан шамамен 2 шақырым қашықтықтағы Чеурияда Лалон Ахра деп аталатын институтты құрды. Оның шәкірттері көбінесе Бангладеш және Батыс Бенгалда тұрады. Жыл сайын оның қайтыс болған күнін еске алу мақсатында мыңдаған шәкірттері мен ізбасарлары Лалон Ахраға жиналады және үш күн бойы оның әндері мен философиясын тойлап, талқылайды. Шах Абдул Карим (15 ақпан 1916 – 12 қыркүйек 2009) – бангладештік Баул музыканты. "Баул Самрат" атанған ол 2001 жылы Бангладеш үкіметінен Экушей Падак орденімен марапатталды. Оның ең танымал әндерінің кейбіреулері: Keno Piriti Baraila Re Bondhu, Murshid Dhono He Kemone Chinibo Tomare, Nao Banailo Banailo Re Kon Mestori, Ashi Bole Gelo Bondhu және Mon Mojale Ore Bawla Gaan. Ол өзінің шығармаларын "Баул Гаан" деп атады. Бхаба Пагла (1902–1984) – атақты үнді композиторы және Шығыс Бенгалияның маңызды гуруы. Ол көптеген Баулдардың рухани ұстазы болды және оның әндері Баул орындаушыларының арасында кеңінен танымал. Госто Гопал Дас – Бөлінген Бенгалияның (Шығыс және Батыс) Баул әнінің тәждіксіз императоры. Госто Гопал Дас 1948 жылдың 8 қаңтарында Үндістанның Батыс Бенгалиясындағы Хугли ауданында дүниеге келген. Пурна Дас Баул немесе Пуран Дас Баул, көбінесе Пурна Дас Баул Самрат ретінде танылатын (18 наурыз 1933 жылы туған) – Баул дәстүріндегі үнді музыканты және әншісі. Қазіргі Үндістанның тұңғыш президенті доктор Ражендра Прасад 1967 жылы Пурна Дасты Баул Самрат деп мойындады. Пурна Дас көптеген фильмдерде де ойнады, Англияда Мик Джаггер және Боб Дилан оны жеке құттықтады, ал Боб Дилан Пурна Дасқа өзі "Американың Баулі" болатынын айтты. Ол бір рет Диланмен бір концертте өнер көрсетті және Диланның "John Wesley Harding" альбомының мұқабасында пайда болды. Lalon Band – Бангладештің Кхулна қаласында құрылған бенгал халық, рок және фьюжн музыка тобы. Олар Факир Лалон Шахтан күшті ықпал алды. Топқа Бангладеш пен Батыс Бенгалиядағы ең танымал Баул әншілерінің бірі – Нигар Султана Суми жетекшілік етеді.