Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Американдық мәдени антрополог (1938–2019)
American cultural anthropologist (1938–2019)
Наполеон Альфонсо Шагнон (27 тамыз 1938 – 21 қыркүйек 2019) – американдық мәдени антрополог, Миссури университетінің Колумбиядағы әлеуметтік-мәдени антропология профессоры және Ұлттық ғылым академиясының мүшесі. Шагнон Яномамо тайпалық амазондықтарының арасындағы ұзақ мерзімді этнографиялық зерттеулерімен белгілі болды, онда ол әлеуметтік мінез-құлықты генетикалық байланыс тұрғысынан түсіну үшін эволюциялық тәсілді қолданды. Оның жұмысы тайпалық халықтар арасындағы зорлық-зомбылықты талдауға бағытталған, және әлеуметтік-биологиялық талдаулар негізінде, Яномами тайпасы арасындағы зорлық-зомбылықтың эволюциялық процестен туындайтынын, сәтті жауынгерлердің көбірек балалары болатынын дәлелдеді. Оның 1967 жылғы «Яномамо: Жұлдызды халық» атты этнографиясы бестселлерге айналып, антропологияға кіріспе курстарында жиі қолданылады. Оны жақтаушылар ғылыми антропологияның пионері деп сипаттайды. Шагнонның соңғы кітабы – «Асыл жабайылар: Екі қауіпті тайпаның арасындағы өмірім» («Noble Savages: My Life Among Two Dangerous Tribes—the Yanomamö and the Anthropologists») атты мемуары жарыққа шығу алдында New York Times журналында АҚШ-тағы «ең даулы антрополог» деп аталды.
Napoleon Alphonseau Chagnon (27 August 1938 – 21 September 2019) was an American cultural anthropologist, professor of sociocultural anthropology at the University of Missouri in Columbia and member of the National Academy of Sciences. Chagnon was known for his long term ethnographic field work among the Yanomamö, a society of indigenous tribal Amazonians, in which he used an evolutionary approach to understand social behavior in terms of genetic relatedness. His work centered on the analysis of violence among tribal peoples, and, using socio biological analyses, he advanced the argument that violence among the Yanomami is fueled by an evolutionary process in which successful warriors have more offspring. His 1967 ethnography Yanomamö: The Fierce People became a bestseller and is frequently assigned in introductory anthropology courses. Admirers described him as a pioneer of scientific anthropology. Chagnon was called the "most controversial anthropologist" in the United States in a New York Times Magazine profile preceding the publication of Chagnon's most recent book, Noble Savages: My Life Among Two Dangerous Tribes—the Yanomamö and the Anthropologists, a memoir.
Ерте өмір және білім
Шагнон Мичиган штатының Порт-Остин қаласында дүниеге келді және он екі баланың екіншісі болды. 1957 жылы Мичиган тау-кен және технологиялық колледжіне қабылданғаннан кейін, бірінші курстан соң Мичиган университетіне ауысты. Онда 1961 жылы бакалавр, 1963 жылы магистр және 1966 жылы Лесли Уайттың жетекшілігімен доктор ғылымын қорғады. 1964 жылы басталған он жеті айлық далалық зерттеулерге негізделген Шагнонның диссертациясы Яномамо ауылдарының туыстық байланыстары мен әлеуметтік құрылымы арасындағы қатынасты қарастырды.
Chagnon was born in Port Austin, Michigan, and was the second of twelve children. After enrolling at the Michigan College of Mining and Technology in 1957, he transferred to the University of Michigan after his first year and there received a bachelor's degree in 1961, an M. A. in 1963, and a Ph. D. in 1966 under the tutelage of Leslie White. Based on seventeen months of fieldwork begun in 1964, Chagnon's thesis examined the relationship between kinship and the social organization of Yanomamö villages.
Мансап
Шагнон Венесуэла мен Бразилияның шекаралық аймағында тұратын Яномамо, түпкілікті Амазонка халқының арасында ұзақ мерзімді этнографиялық далалық жұмысымен ең танымал болды. Ол негізінен Венесуэладағы Жоғарғы Сиапа және Жоғарғы Мавака өзендерінің бастауларында жұмыс істеп, 1960 жылдардың ортасынан 1990 жылдардың соңына дейін далалық зерттеулер жүргізді. Шагнонның айтуынша, ол келген кезде, оқыту барысында алған теорияларының жетілмейтінін түсінді, себебі олар болжағандай болмай, шабуылдар мен ұрыстар, көбінесе әйелдер үшін, кең таралған құбылыс еді. Оның үнемі сұрақ қоюы Яномамо халқының Шагнонға "көшпелі ара" деген лақап есімін беруіне себеп болды. Оның зерттеулерінің басты бағыты – ол барған ауылдардың тұрғындарының шежірелерін жинау болды. Осы шежірелерден ол туыстық байланыстардың үлгілерін, неке салттарын, ынтымақтастық пен қоныстану тарихын талдады. Шагнон туыстық дәрежесін әлеуметтік өзара әрекеттесуде, соның ішінде қақтығыстарда одақ құру үшін маңызды деп есептеді. Шагнонның талдау әдістерінің әлеуметтік-биологиялық көзқарасқа негізделгені қабылданды. Шагнонның сөзіне сүйенсек, Яномамо қоғамы агрессивтілікті қалыптастырды, өйткені осы мінез-құлық еркектердің көбею мүмкіндігін арттырды. Шежірелер көрсеткендей, кісі өлтірген еркектердің әйелдері мен балалары өлтірмегендерге қарағанда көп болды. Ауылдар деңгейінде соғысқа бейім халықтар көршілерінің есебінен кеңейді. Шагнонның көбею табысы мен зорлық-зомбылық арасындағы байланыс туралы болжамы, мәдениеттің адам тәжірибесінен құралатыны туралы әлеуметтік-мәдени көзқарасқа күмән келтірді. Шагнонның жұмысына қатысты дау-дамай биологиялық және әлеуметтік-мәдени антропология арасындағы қайшылықтың шағын үлгісі ретінде қарастырылады. Шагнонның этнографиялық еңбегі "Яномамо: Ашулы халық", 1968 жылы жарық көрді және бірнеше рет қайта басылды, шамамен миллион данасы сатылды. Ол университеттердегі антропологияға кіріспе курстарында оқулық ретінде кеңінен қолданылады, бұл оны барлық уақыттағы ең көп сатылған антропологиялық оқулықтардың біріне айналдырды. Шагнон сонымен қатар визуалды антропология саласында да пионер болды. Ол этнографиялық кино режиссері Тим Ашпен бірлесіп, Яномамо өмірін бейнелейтін жиырмадан астам этнографиялық фильмдер сериясын жасады. "Балықыр шайқасы" атты этнографиялық фильм, екі Яномамо тобы арасындағы төбелес көрінісін көрсетіп, оны туыстық байланыстар тұрғысынан талдайды, этнографиялық кино жасаудың классикасы саналады. 2012 жылы ол Ұлттық ғылым академиясының мүшесі болып сайланды.
Chagnon was best known for his long term ethnographic field work among the Yanomamö, indigenous Amazonians who live in the border area between Venezuela and Brazil. Working primarily in the headwaters of the upper Siapa and upper Mavaca Rivers in Venezuela, he conducted fieldwork from the mid 1960s until the latter half of the 1990s. According to Chagnon, when he arrived he realised that the theories he had been taught during his training had shortcomings, because contrary to what they predicted, raiding and fighting, often over women, was endemic. His habit of constantly asking them questions earned Chagnon the Yanomamö nickname "pesky bee." A major focus of his research was the collection of genealogies of the residents of the villages that he visited, and from these he would analyze patterns of relatedness, marriage patterns, cooperation, and settlement pattern histories. The degree of kinship was seen by Chagnon as important for the forming of alliances in social interactions, including conflict. Chagnon's methods of analysis are widely seen as having been influenced by sociobiology. As Chagnon described it, Yanomamö society produced fierceness, because that behavior furthered male reproductive success. The genealogies showed that men who killed had more wives and children than men who did not kill. At the level of the villages, the war like populations expanded at the expense of their neighbors. Chagnon's positing of a link between reproductive success and violence cast doubt on the sociocultural perspective that cultures are constructed from human experience. An enduring controversy over Chagnon's work has been described as a microcosm of the conflict between biological and sociocultural anthropology. Chagnon's ethnography, Yanomamö: The Fierce People, was published in 1968 and ran to several editions, selling nearly a million copies,. It is commonly used as a text in university level introductory anthropology classes, making it one of the bestselling anthropological texts of all time. Chagnon was also a pioneer in the field of visual anthropology. He collaborated with ethnographic filmmaker Tim Asch and produced a series of more than twenty ethnographic films documenting Yanomamö life. The ethnographic film The Ax Fight, showing a fight among two Yanomami groups and analyzing it as it relates to kinship networks, is considered a classic in ethnographic film making. In 2012 he was elected to the National Academy of Sciences.
Эль-Дорадодағы қараңғылық
2000 жылы Патрик Тирни өзінің «Эльдорадодағы қараңғылық» атты кітабында Шагнон мен оның әріптесі Джеймс В. Нилді этикалық емес мінез-құлық танығандығы, атап айтқанда деректерді манипуляциялау және Яномамо халқы арасында қызылша індетінің күшеюіне себеп болу сияқты әрекеттермен айыптады. Мысалы, кітапта негізделген сұхбаттардың барлығы Католик шіркеуінің Салезиандық орденінің мүшелерінен алынған, ал Шагнон оларды сынап, ашуландырған болатын. 2001 жылдың ақпанында Америка антропологиялық қауымдастығы (AAA) Тирни кітабындағы айыптауларды тексеру үшін арнайы комиссия құрды. AAA 2002 жылдың мамырында жариялаған комиссияның баяндамасында Шагнон Яномамо халқын зиянды жағдайда бейнелегені және кейбір жағдайларда үкіметтен де, зерттеген топтардан да тиісті келісім алмағаны айтылды. Алайда комиссия Шагнон мен Нилдің қызылша індетін бастады деген мәлімдемені қолдамайтынын мәлімдеді. 2005 жылдың маусымында AAA 2002 жылғы баяндаманы қабылдамау туралы екі есе көп дауыспен шешім қабылдады. Медицина және ғылым тарихшысы Элис Дрегер бір жылдық зерттеуден кейін Тирнидің мәлімдемелерінің жалған екеніне және Америка антропологиялық қауымдастығының осы жалғандықтарды таратуға көмектесуде және «ғалымдарды негізсіз және сенсациялық айыптаулардан» қорғамауда кінәлі екеніне тоқталды. Осы дау-дамайды антрополог Роберт Борофскийдің 2005 жылы жарық көрген «Яномами: қаһарлы дау және одан не үйренуге болады» атты кітабында баяндалған. Эмили Экин Альберттің «Шагнонның жазбалары мен үкіметтің үнді саясаты арасында тікелей байланыс табу мүмкін емес екенін» және ғалымдар өз зерттеу объектілері туралы жағымсыз ақпаратты жасыруы керек деген идея алаңдатарлық екенін, сондай-ақ Яномамо халқын қорғау үшін зорлық-зомбылықтан бас тарту қажеттігін қолдайтынын айтты. Шагнонның аспирантурадан өткен оқытушысы, антрополог Маршалл Салинс Шагнонның әдістерін сынап, Шагнонның азық-түлікпен бөлісу міндеттемесін орындамауы арқылы өз хабаршылары үшін жағымсыз жағдай жасағанын мойындағанын атап өтті. Салинс Шагнонның қан үлгілері мен генеалогиялық ақпарат үшін болаттан жасалған қару-жарақтарды саудалауы экономикалық бәсекелестікті және зорлық-зомбылықты ынталандыратын «қатысушыны ынталандыруға» тең екенін мәлімдеді. Соңында Салинс Шагнонның жарияланымдарында зорлық-зомбылыққа бейім Яномамо еркектеріне репродуктивті артықшылықтар берілгенін айтуында қате болжамдар жасалғанын және репродуктивті табыстылықты түсіндіретін басқа факторларды ескермегенін айтты. 2013 жылы Салинс Шагнонның осы органға сайлануына наразылық білдіріп, Ұлттық ғылым академиясынан кетті. Яномамо халқын зерттеген басқа ғалымдар, мысалы Брайан Фергюсон, Шагнонның өзі Яномамо халқы арасындағы зорлық-зомбылықтың күшеюіне себеп болғанын, олардың ынтымақтастығын алу үшін таңдалған топтарға шабарман, балта және мылтықтарды ұсынғанын дәлелдеді. Шагнонның сөзіне қарағанда, жергілікті салезиандық діни қызметкерлер Яномамо халқына қару-жарақтар беріп, олар оны бір-бірін өлтіру үшін қолданған. Өзінің өмірбаяндық кітабында Шагнон өзінің жұмысына жасалған сын-пікірлердің көп бөлігі антропологияда пайда болған постмодернистік және антиғылыми идеологияға негізделгенін, онда оқшауланған тайпаларды мұқият зерттеу көптеген жағдайларда Яномамо халқының жағымсыз жақтарын жоққа шығаратын саяси жақтасқа айналғанын айтты. Шагнон өзінің еңбектерінің көп бөлігі «асыл жабайы» идеясын – табиғатпен үйлесімде өмір сүретін және заманауи өркениеттен бұзылмаған жергілікті халықтар туралы романтикалық стереотипті жоққа шығарғанын айтты. Шагнон сонымен қатар оның социобиология және туыстық таңдау туралы сенімдері антропологиядағы мәдениеттің ғылыми және биологиялық түсіндірмелерін қабылдамау салдарынан қате түсінілгенін айтты. Осы дау-дамай мен Яномами халқымен жасасқан этикаға қайшы әрекеттердің нәтижесінде Шагнонға Яномами халқын зерттеуге және Венесуэлаға қайта кіруге ресми түрде тыйым салынды.
In 2000, Patrick Tierney, in his book Darkness in El Dorado, accused Chagnon and his colleague James V. Neel of unethical behavior, such as, among other things, manipulating data, and of exacerbating a measles epidemic among the Yanomamö people. For example, the interviews upon which the book was based all came from members of the Salesians of Don Bosco, a congregation of the Catholic Church, which Chagnon had criticized and angered. The American Anthropological Association convened a task force in February 2001 to investigate some of the allegations made in Tierney's book. Their report, which was issued by the AAA in May 2002, held that Chagnon had both represented the Yanomamö in harmful ways and failed in some instances to obtain proper consent from both the government and the groups he studied. However, the Task Force stated that there was no support to the claim that Chagnon and Neel began a measles epidemic. In June 2005, however, the AAA voted over two to one to rescind the acceptance of the 2002 report. Alice Dreger, an historian of medicine and science, concluded after a year's research that Tierney's claims were false and the American Anthropological Association was complicit and irresponsible in helping spread these falsehoods and not protecting "scholars from baseless and sensationalistic charges". The controversy is covered in the 2005 book Yanomami: The Fierce Controversy and What We Can Learn from It by anthropologist Robert Borofsky. Emily Eakin countered that Albert "cannot demonstrate a direct connection between Chagnon's writings and the government's Indian policy" and that the idea that scientists should suppress unflattering information about their subjects is troubling and supports the idea that nonviolence is a prerequisite for protecting the Yanomamö. The anthropologist Marshall Sahlins, one of Chagnon's graduate teachers, criticized Chagnon's methods, pointing out that Chagnon acknowledged engaging in behavior that was disagreeable to his informants by not participating in food sharing obligations. Sahlins claimed that Chagnon's trade of steel weaponry for blood samples and genealogical information amounted to "participant instigation" which encouraged economic competition and violence. Lastly, Sahlins argued that Chagnon's publications, which contend that violent Yanomamö men are conferred with reproductive advantages, made false assumptions in designating killers and omit other variables that explain reproductive success. In 2013, Sahlins resigned from the National Academy of Sciences, in part in protest of Chagnon's election to the body. Other researchers of the Yanomamö such as Brian Ferguson argued that Chagnon himself contributed to escalating violence among the Yanomamö by offering machetes, axes, and shotguns to selected groups to elicit their cooperation. Chagnon said that it was instead local Salesian priests who were supplying guns to the Yanomamö, who then used them to kill each other. In his autobiography, Chagnon stated that most criticisms of his work were based on a postmodern and antiscientific ideology that arose within anthropology, in which careful study of isolated tribes was replaced in many cases by explicit political advocacy that denied less pleasant aspects of the Yanomamö culture, such as warfare, domestic violence, and infanticide. Chagnon stated that much of his work has undermined the idea of the 'Noble savage' – a romanticized stereotype of indigenous people living in synchrony with nature and uncorrupted by modern civilization. Chagnon also stated that his beliefs about sociobiology and kin selection were misinterpreted and misunderstood, similarly because of a rejection of scientific and biological explanations for culture within anthropology. As a result of the controversy and the alleged unethical practices with the Yanomami, Chagnon was officially barred from studying the Yanomami and from reentering their country in Venezuela.
Фильм
Шагнон этнографиялық кино режиссері Тим Ашпен бірлесіп, Яномамо мәдениетіне арналған кем дегенде қырық фильм жасады, оның ішінде "Тұрақты" (1969), "Тылсымды өлім" (1973) және "Балтамен шайқас" (1975) фильмдері бар. Бұл фильмдер, әсіресе "Балтамен шайқас" антропология және визуалдық мәдениет курстарында кеңінен қолданылады және ең маңызды этнографиялық фильмдердің қатарында саналады.
Chagnon worked with ethnographic filmmaker Tim Asch to produce at least forty films on Yanomamo culture, including The Feast (1969), Magical Death (1973) and The Ax Fight (1975). These films, especially The Ax Fight, are widely used in anthropological and visual culture curriculum and are considered to be among the most important ethnographic films ever produced.