Кіріспе

Үстем билікке саяси немесе сыныптық қарсыластарды атау – эпитет. «Халық жауы» және «ұлт жауы» терминдері – үлкен әлеуметтік бірліктегі билік тобының саяси және әлеуметтік сыныптық қарсыластарын белгілеу үшін қолданылады. Осылайша анықталғандар саяси қуғын-сүргінге түсуі мүмкін. Саяси практикада «халық жауы» термині билік басындағы билік тобына саяси қарсылық білдіргендерді үлкен әлеуметтік бірліктің мүдделеріне қарсы әрекет ететін жаулар ретінде қарастырады, мысалы, саяси партия, қоғам, ұлт және т.б. 20-шы ғасырда Кеңес Одағының (1922–1991) саясатында бұл термин кез келген оппозицияны жою үшін жиі қолданылды, әсіресе Сталин режимінде (1924–1953) Троцкийге қарсы қолданылған кезде. 21-шы ғасырда АҚШ-тың бұрынғы президенті Дональд Трамп (2017–2021) сыншыл саясаткерлер мен журналистерге қарсы «халық жауы» терминін жиі пайдаланды. «Мемлекет жауы» термині сияқты, «халық жауы» термині де Рим империясының жамағат жауынан шыққан. Әдебиетте бұл термин Генрих Ибсеннің «Халық жауы» (1882) атты пьесасының атауында және Уильям Шекспирдің «Кориолан» (1605) пьесасының тақырыбында кездеседі.

Рим: республика және империя

Халық жауы деген термин Рим империясынан бастау алады. Сенат император Неронды 68 жылы hostis publicus деп жариялаған. Оның тікелей аудармасы – "қоғамның жауы". "Public" сөзі қазіргі ағылшын тілінде үкіметке немесе мемлекетке қатысты, жалпы ұжымға байланысты нәрсені сипаттау үшін қолданылса, латынша "publicus" сөзі бұл мағынамен қатар, тікелей адамдарға да қатысты болуы мүмкін, ол "populus" ("халық") сөзінің "populi" ("халықтық" немесе "халыққа тиесілі") жалғауымен теңдес. Осылайша, "қоғамның жауы" және "халық жауы" этимологиялық тұрғыдан шамалы ғана ерекшеленетін синонимдер болып табылады.

Француз төңкерісі

Француз төңкерісі кезінде «халық жауы» деген сөздер кеңінен қолданылды. 1793 жылғы 25 желтоқсанда Робеспьер былай деді: «Революциялық үкімет адал азаматқа ұлттың барлық қорғауын беруге міндетті; ол халық жауларына өлімнен басқа ештеңе қарызды емес». 1794 жылғы 22 Прайриал заңы «халық жауларын» жазалау өкілеттігін Революциялық трибуналға кеңейтті, кейбір саяси қылмыстар, соның ішінде «халықты бөліп-жаруға немесе алаңдатуға арналған жалған ақпарат тарату» өлім жазасына кесілді.

Фразаның қабылданбауы

1956 жылы 25 ақпанда Никита Хрущев Коммунистік партия алдында сөйлеген сөзінде Сталинді осы сөз тіркесінің авторы деп атады және одан шегініп, оның пікірталасқа тосқауыл қойғанын айтты. "Бұл термин бірден дау-дамайға қатысқан адамның немесе адамдардың идеологиялық қателіктерін дәлелдеу қажеттігін жойды", - деді Хрущев. "Ол Сталинмен келіспейтіндерге, тіпті жауыздық ниеттері бар деген күдік туғандарға, нашар беделге ие адамдарға қарсы барлық заңдылық нормаларын бұза отырып, ең қатыгез қысым көрсетуге мүмкіндік берді. "Халық жауы" деген формула осындай адамдарды физикалық түрде жою мақсатымен әдейі енгізілген".

Қайта өрлеу

Осыдан кейін ондаған жылдар бойы бұл фраза "Сталин тұсында кеңінен таралған, ауыр салмақты және қорқынышты түрде қолданылғандықтан, [Ресейде] ешкім оған тигіскім келмеді. Тек тарихқа сілтеме жасағанда және әзілде ғана қолданылды", - деп жазады Уильям Таубман Хрущевтің өмірбаянында. 2022 жылдың 28 желтоқсанында Ресей Қауіпсіздік Кеңесінің төрағасы Дмитрий Медведев Украинаға басып кіргеннен кейін Ресейден қашқан және соғысқа қарсы шыққан ресейліктерді "қоғам жауы" деп белгілеп, Ресейге қайта оралуына тыйым салу керек деді.

Камбоджа мен Қытай

Филип Шорттың, Мао Цзэдун мен Камбоджаның қызыл кхмерлер көшбасшысы Пол Поттың өмірбаянын жазған автордың сөзінше, қытай және камбоджа коммунистері ішкі саяси тартыстарда «халық жауы» деген сөз тіркесін сирек немесе ешқашан қолданбаған, себебі олар ұлтшыл болған және оны сырттан келген нәрсе деп қараған.

Қазақстан

Халық жауы (алб. Armiku i popullit) – Албаниядағы коммунистік албан үкіметінің саяси немесе сыныптық қарсыластарын жариялау үшін қолданған жаудың типі. Бұл термин бүгінде тоталитарлық, қаралағыш және жауыздаушы болып саналады. Кейбір саясаткерлер әлі де осы терминді саяси қарсыластарына қатысты адамгершілігін жою ниетімен қолданады. Коммунистер билікті басып алғаннан кейін, осылай аталған көптеген адамдар өлімге кесілді немесе түрмеге қамалды. Енвер Ходжа дін көшбасшыларын, жер иелерін, партияға адал емес шенеуніктерді, дін қызметкерлерін және ру басшыларын «халық жаулары» деп жариялады. Бұл салдарынан 6000-ға жуық адам қаза тапқан деседі. Мыңдаған адам өлім жазасына кесілді. 1945 жылдан 1992 жылға дейін шамамен 5000 ер және әйел өлім жазасына кесіліп, 100 мыңға жуық адам «халық жауы» деп танылғандықтан түрмеге жіберілді. Олардың көптегені режимнің партиялық және мемлекеттік құрылымдарында маңызды лауазымдарды иеленген. Ходжа осы терминді Кеңес Одағы мен АҚШ-қа қарсы да қолданды: «Албанияның бір тісқайнау болғаны туралы айтатын болсаңыз, сақ болыңыз, мырзалар, өйткені социалистік Албания – сіздің тамағыңызға тікелей батып, тұншықтыратын қатты сүйек!» 1945 жылдың 1 маусымында Албанияның қылмыстарды, соғыс қылмыскерлерін және халық жауларын анықтау жөніндегі орталық комиссиясы Италиядағы Бари, Лекче, Салерно және басқа да концентрациялық лагерьлерде табылған албандық соғыс қылмыскерлерін беруді сұрап, Халықаралық қылмыстар мен соғыс қылмыскерлерін анықтау комиссиясына өтініш жасады. 1954 жылы Ходжа Америка мен Ұлыбританияның Албанияны азат етуін айыптап, оларды «халық жаулары» деп атады. 1960 жылдары көптеген албандық мигранттар 1940 жылдары Аустрия мен Италияға қашып кеткеннен кейін отанына оралды, бірақ жазаланбайтынына берілген уәдеге қарамастан, дереу «халық жауы» ретінде тұтқындалды. 1990 жылы Исмаил Кадаре Францияда саяси пана сұрады, ол қабылданды, нәтижесінде албандық шенеуніктер оны «халық жауы» деп айыптады.

Нацистік Германия

Нацистердің барлық еврейлерді Мадагаскарға көшіру жоспарына қатысты, нацистік "Дер Штюрмер" таблоиды былай деп жазды: "Еврейлер Мадагаскарға баруға қарсы – олар климатқа шыдай алмайды. Еврейлер – зиянкестер және ауруларды таратушылар. Олар қандай елге қоныстанса да, қандай жерде тараса да, адам организміне микробтардың тигізгені сияқты әсер етеді. Бұрынғы заманда ақылды адамдар мен халықтардың басшылары халық жауларымен тез есептесіп, оларды жер аударып не өлтірген."

1960 жылдары АҚШ

1960 жылдары АҚШ-та "Қара пантералар" партиясы және "Демократиялық қоғам үшін студенттер" сияқты ұйымдар осы терминді қолданған. Мысалы, 1971 жылдың ақпан айындағы партия ішіндегі дау кезінде "Қара пантералардың" жетекшісі Хьюи П. Ньютон екі басқа пантераны партия басшылары мен мүшелерін қауіпке тіккені үшін "халық жаулары" деп атады. Газет сот шешіміне қатысқан барлық судьялардың (Лорд Томас, сэр Теренс Этертон және Лорд Сэйлс) беделін түзейтін мақалалар жариялады және Тәуелсіз баспасөз стандарттары ұйымына 1000-нан астам шағым түсті. Әділет министрі Лиз Трасс сот жүйесінің тәуелсіздігі мен бейтараптығын қорғайтын үш жолды мәлімдеме жасады, бірақ кейбіреулер оны кешіккен жауап пен шабуылдарды айыптамауы салдарынан жеткіліксіз деп санайды.

Дональд Трамп

2012 жылы ұзақ жылдар бойы демократтардың сауалнамаларын жүргізген Патрик Кадделл консервативті бақылау тобы Accuracy in Media ұйымдастырған конференцияда сөз сөйлеп, БАҚ-ты «Америка халқының жауы» деп атады. 2013 жылы Кадделл Роберт Мерсердің мердігері ретінде келісімшартқа қол қойды. 2017 жылдың 17 ақпанында Оңтүстік Каролина штатының Солтүстік Чарльстон қаласында Боинг ұшақ зауытын аралап жүргенде Кадделлмен кездескеннен кейін бірнеше сағат өткен соң, АҚШ президенті Дональд Трамп Twitter желісінде «The New York Times», «NBC News», «ABC», «CBS» және «CNN» арналарын «жалған жаңалықтар» және «Америка халқының жауы» деп жариялады. Трамп бұл мәлімдемені 24 ақпанда Консервативті саяси іс-қимыл конференциясында қайталап: «Бірнеше күн бұрын мен жалған жаңалықтарды халықтың жауы деп атадым, және олар солай. Олар – халықтың жауы», деді. Кейбір сарапшылар бұл пікірлерді 28 маусымда Мэриленд штатының Аннаполис қаласында газет баспасының кеңсесінде болған атыс оқиғасымен байланыстыруға тырысты, бірақ бұл оқиғаның ешқандай қатысы жоқ екені анықталды. Өзінің өкілеттігі кезінде Трамп CNN телеарнасының екі тілшісі – Кэйтлан Коллинз бен Джим Акостаның кейбір шараларға қатысуына кедергі келтірді. 2018 жылдың 19 шілдесінде Финляндияның Хельсинки қаласында Ресей президенті Владимир Путинмен өткізген кездесуіне байланысты сынға ұшырағаннан кейін Трамп Twitter желісінде: «Ресеймен өткізген саммит үлкен табысқа ие болды, бірақ халықтың нағыз жауы – жалған ақпарат құралдары», деп жазды. «The New York Times» газеті Трамптың осы сөз тіркесін өзінің «нашарлықтың шыңындағы сәттерінде» және нацистік және советтік пропаганданың осы терминді қолдануы туралы хабарлады. 2018 жылдың 2 тамызында Трамп «ЖАЛҒАН ЖАҢАЛЫҚТАР БАҚ – американ халқының жауы» деп Twitter-ге жазғаннан кейін Біріккен Ұлттар Ұйымы және Адам құқықтары жөніндегі Америкааралық комиссия сияқты бірнеше халықаралық ұйымдар Трампты еркін баспасөзді сынағаны үшін айыптады. 2018 жылдың 16 тамызында АҚШ Сенаты Трампқа символдық наразылық ретінде, бірауыздан қабылдаған резолюциясында БАҚ «халық жауы» емес екенін растады және «еркін баспасөздің маңызды және қажетті рөлін» қайта бекітті. 2017 жылдың 20 қаңтарындағы инаугурациясынан бастап 2019 жылдың 15 қазанына дейін Трамп Twitter желісінде 36 рет жаңалықтарды «халық жауы» деп атады. 2019 жылдың тамызында журналист Джонатан Карл одан өзінің жақтастары мұны зорлық-зомбылықты ақтау ретінде түсіндіруінен қорқатыны туралы сұрағанда, Трамп: «Мен олардың сөздерімді жүрекке түсіретініне үміттенемін. Мен баспасөз халықтың жауы деп санаймын», деді. 2020 жылғы АҚШ президенттік сайлауындағы дауыстарды қайта санау процесіне жауап ретінде, оның нәтижесінде Джо Байден штаттың жеңімпазы деп танылды, Трамп Джорджия штатының мемлекеттік хатшысы Брэд Раффенспергерді «халық жауы» деп атады.