Кіріспе

Мінез-құлық құрылымы – жеке адамның басқалармен, түрлі жағдайларға және қоршаған ортаға қатысы мен реакцияларында көрінетін екіншілік қасиеттердің жүйесі. Егер баланың тәрбиесі немесе білімі оның негізгі сезімдерінде қайшылық тудырса, оны логикасыз ортада өмір сүруге мәжбүр етсе және баланың ұзақ мерзімді мүдделерін ескермейтін ересектермен қарым-қатынасқа түсірсе, онда осындай екіншілік қасиеттер қалыптасуы мүмкін. Осылайша бала, әдетте болатын эмоциялық реакцияны тоқтатып қояды. Бұл балаға сол қиын ортада көмектессе де, тәуелсіз ортада адамдармен қарым-қатынас жасағанда оның өзіне зиян келтіретін, энергияның басқа арналармен шығуына себеп болуы мүмкін. Өмір бойында, тіпті ересек шақта болса да, ауыр жарақаттар мінез-құлыққа күшті әсер етеді. Посттравматикалық стресс бұзылысын қараңыз. Дегенмен, мінез-құлық адамның өмірлік циклдегі психоәлеуметтік сын-қатерлерді қалай еңсергеніне байланысты жақсы жаққа да қарай дамуы мүмкін (Эриксон).

Фрейд

Фрейдтің мінез туралы алғашқы мақаласында анальдық мінез қаталдық, қисықшылдық және жоғары дәрежеде тазалықтан тұрады деп сипатталған. Ол мұны баланың анальдық эротизмдегі ләззаттан айырылуына реакция ретінде қарастырды. Осы мінездің оң жағы – жауапкершілігі жоғары, ішкі құлшынысқа бағытталған, ұқыпты адам. Фрейд эротикалық мінезді махаббатқа берілген және тәуелді деп сипаттады. Ал нарциссистік мінезді күшті супер-эгоны қабылдамағандықтан агрессивті және тәуелсіз, табиғи көшбасшы ретінде сипаттады.

Фромм

Эрих Фромм үшін мінез – жеке тұлғаның ассимиляциялау және қарым-қатынас құру жолдарын қалыптастыруы ретінде дамиды. Кейіпкерлер типтері Фрейдтің типтеріне ұқсас, бірақ Фромм оларға басқаша атаулар береді: қабылдағыш, жинағыш және қанаушы. Фромм жаңа сервистік экономикада сәтті болу үшін өзін үнемі бейімдейтін адамдарды сипаттау үшін маркетинг типін қосады. Фромм үшін кейіпкерлер типі өнімді немесе өнімсіз болуы мүмкін. Фромм әрбір адамда белгілі бір қоғаммен табысты өзара әрекеттесуге және оның өндіріс жолдарымен әлеуметтік нормаларына бейімделуге мүмкіндік беретін мінез құрылымы қалыптасатынын айтады (әлеуметтік мінезге қараңыз), ал басқа қоғамда қолданылғанда бұл өте нәтижесіз болуы мүмкін. Фромм мінез құрылымы туралы идеяларын Фрейдтің екі әріптесі/оқушысы – Сандор Ференци мен Вильгельм Райхтан алды. Осы тұжырымдаманы Ференциден дамытқан және дене құрылымы мен дамуына, сондай-ақ психикалық өміріне қатысты мінез құрылымын зерттеуді қосымша енгізген – Райх болды.

Рейх

Вильгельм Райхтың пікірінше, мінез құрылымдары – сезімдерді қабылдауға қарсы тұратын, созылмалы, бейсана түрде сақталатын бұлшықеттік ширығуларға негізделген. Бұл ширығулар травмадан туындайды: бала ата-аналарының қажеттіліктерін қанағаттандырудан гөрі елемеуі немесе жазалауы салдарынан, күшті сезімдерін шектеуге үйренеді. Рейх бес негізгі мінез құрылымын атады, олардың әрқайсысы балалық шақтағы қажеттіліктері қанағаттандырылмаған немесе тоқыраған кезде қалыптасқан нақты ширығуларға байланысты өзіндік дене типіне ие: Шизоидтық құрылым, бұл толыққанды шизофренияға алып келуі мүмкін: бұл жатырда жатқан кезде тіпті жау тұратын ата-аналардың қамқорлықсыздығынан туындайды. Бұл құрылымда дене мен сананың фрагментациясы байқалады. Ауыздық құрылым – туғаннан бастап шамамен 18 айға дейінгі кезеңдегі негізгі тамақтану қажеттілігіне байланысты жарақаттың салдары. Ересек ауыздық құрылым кейде «сен мен үшін істе» деген көзқарасқа ие болады, бұл бала кезінде күтімсіздікке ұшырағандықтан туындаған реакция. Басқа жағдайларда қорғаныс – жеке адамның өзінің қажеттіліктерін жоққа шығару, себебі қажеттілік білдіру тастап кетуге әкелуі мүмкін деген сенімге ие болу. Адам өзінің денді, табиғи күш-қуатын және агрессиясын жоғалтады, энергиясы құлдырап, оны сақтап тұру қиынға соғады. Дене көбінесе иықтарын иіп, көкірегін қысып, тыныс алуды шектейді, демек, денеге сіңірілетін энергия мөлшері азаяды. Бұл поза қолға энергия ағынын шектейді, нәтижесінде қолдар әлсірейді. Ауыздық құрылымның денесі қабылдаудан қорғанып, қажеттіліктері қанағаттандырылмайды деген сенімді нығайтады, бұл қорғаныс дене мен сана арқылы күшпен бұзылмаса және жеке адам энергиясын жұмылдыра алмаса, өз аяқтарымен тұрып, қажеттілік пен қабылдау құқығын иелене алмаса, өзін-өзі орындалатын болжамға айналады. Психопаттық немесе жоғары қарай жылжу құрылымы: бұл жарақат 3 жасқа толғанда, ата-аналар баланы өздерінің нарциссикалық қажеттіліктері үшін «ерекше» сезімге бөлеп, эмоционалды түрде зәбірлейді және манипуляциялайды. Бала ешқашан өзін осал сезінуге жол бермеуге шешім қабылдайды, сондықтан басқаларды өз еркімен басқаруға және билік етуге тырысады. Денесі жоғары жағынан жақсы дамыған, төменгі жағынан әлсіз, психопат жерден алыстап, жоғарыдан билік етуге тырысады. Бұл құрылымның түрлері әртүрлі, бұрынғы жаралармен араласуына байланысты: үстемдік ететін – таза тип, мойынсұнушы – ауыздықпен араласқан, шегінуші – шизоидтықпен араласқан. Мазохистік құрылым: бұл жарақат ата-ана балаға «жоқ» деуіне рұқсат бермегенде пайда болады, бұл шекара белгілеудің алғашқы қадамы. Бала басқалардан жазалауды талап ету арқылы бұлшықеттер мен майдың астында жиналатын ашудан арылуға тырысады. Қатты құрылым: бұл жарақат алғашқы жасөспірімдік кезеңде, 4 жасқа толғанда пайда болады. Баланың жыныстық қатынасын ата-анасы растамайды, керісінше, ұятқа қалдырады немесе жоққа шығарады. Бұл құрылым ата-аналарға және басқаларға баланың махаббатқа лайық екенін дәлелдеуге тырысады. Қатты құрылым көбінесе әдемі үйлесімді, бірақ жүрек пен жамбас арасында диафрагманың айналасында физикалық бөліну бар: махаббат пен жыныстық қатынас. Бұл адам эмоцияларын сезінуде қиындық көріп жатыр, олар күшті, бірақ жасырылған. Қатты құрылымның көптеген субструктуралары бар, олар жараның нақты сипатына, басқа да қатаң (эдипальды) құрылымдармен араласуына және жынысына байланысты: әйелдерде еркектік агрессивті, истерикалық және алма кезекті; ерлерде фалликалық нарциссистік, мәжбүрлі және пассивті әйел. Бұл құрылымдардың әрқайсысында ширығулар бар, ал бұл ширығулар белгілі бір дәрежеде «қауға» ұқсас, бірақ Рейх «мінездік қауға» деп атаған нәрсеге тек қатаң құрылым ғана ие: бүкіл денедегі ширығулар жүйесі. Қатты мінездің қай нұсқасына байланысты, қатаң мінезде «тақта» (яғни, қатаң) немесе «тор» (көбірек икемді) мінездік қауығы болады.