Кіріспе
1323 жылы Швеция мен Новгород арасында жасалған келісім Нотеборг келісімшарты, сондай-ақ Орешек келісімшарты (Freden i Nöteborg; Ореховский мир;), 1323 жылғы 12 тамызда Орешекте (Нётеборг;) қол қойылған бейбіт келісімшарттың дәстүрлі атауы. Бұл Швеция мен Новгород Республикасы арасындағы шекараны, көбінесе бүгінгі Финляндия аймағында реттейтін алғашқы келісім болды. Үш жыл өткен соң Новгород норвегиялықтармен Новгород шартнамасын жасады.
The Treaty of Nöteborg, also known as the Treaty of Oreshek (Freden i Nöteborg; Ореховский мир; ), is a conventional name for the peace treaty signed at Oreshek (Nöteborg; ) on 12 August 1323. It was the first settlement between Sweden and the Novgorod Republic regulating their border mostly in the area that is also known as Finland today. Three years later, Novgorod signed the Treaty of Novgorod with the Norwegians.
Атауы
Бұл келісімнің сол кезде ерекше атауы болған жоқ, ол тараптар арасында «тұрақты бейбітшілік» деп аталды. Қазіргі ағылшын тіліндегі жарияланымдар көбінесе «Нётеборг келісімшарты» деген атауды қолданады. «Орешек келісімі» – бұл орыс тіліндегі Ореховский мирден жасалған ұқсас аударма. «Нётеборг» және «Орешек» – Шлиссельбургтағы бекіністің ескі атаулары, сәйкесінше швед және орыс тілдерінде қолданылады. Соңғы кезде ағылшын тіліндегі әдебиеттерде «Pähkinäsaari шарты» деген атау пайда болды, ол келісімнің қазіргі фин тіліндегі атауы Pähkinäsaaren rauha-ның тікелей аудармасы. «Pähkinäsaari» – қамал салынған аралдың фин атауы. Фин тіліндегі атау сөзбе-сөз «жаңғақ аралы» дегенді білдіреді және швед тіліндегі атауымен туыс («nöt» сөзі жаңғақты білдіреді).
Мазмұны
Келісімнің түпнұсқа мәтіні жоғалып кетті. Оның орыс, швед және латын тілдеріндегі толық емес көшірмелері сақталған, бірақ олардың арасында қарама-қайшылықтар бар. Келісім, швед-новгород соғыстарын аяқтау мақсатымен, Ганза саудагерлерінің көмегімен жасалды. Жақсы ниет белгісі ретінде Новгород Швецияға Карелияның үш шіркеу округін берді, ал Швеция Новгород пен Данияның Эстония герцогтығы арасындағы кез келген қақтығыстан бас тартатын болды. Екі тарап та жаңа шекарада бекініс салудан тартынуға уәде берді. Келісімде шекара Виборг қамалының шығысы мен солтүстігінен басталып, Сестра және Волчья өзендері арқылы жүреді, Карелия тасмуықты екіге бөліп, Савония аймағынан өтеді және дәстүрлі түсіндірмелерге сәйкес, Пыхайёки өзені жанындағы Ботния шығанағында аяқталады. Дегенмен, "солтүстік теңізі" деген сөз тіркесі Солтүстік Мұзды мұхитты да білдіруі мүмкін. Шекараның Виборгқа жақын оңтүстік бөлігі ғана келісімде маңызды деп есептелді және нақты анықталды. Далалық аймақтардағы шекаралар өте жуан түрде белгіленді және Карелия тасмуығындағы сызықтан кем маңызды деп саналды. Сонымен қатар, келісім бастапқыда Швеция мен Новгородқа солтүстік Остроботния және Лапландияға бірлескен құқықтар берген болуы мүмкін деген болжам бар.
Салдары
Келісімге екі жақта да тұратын фин тайпалары, негізінен карельдіктер, финдер және тавастиялықтар қатыса алмады. Швеция мен Новгород шығыс Фенноскандиядағы өздерінің ықпал ету аймақтарын де-факто орнатқан болатын, карельдіктер орыс билігінде, ал батыстағы басқа тайпалар швед билігінде болды. Келісім бұл құрылымға халықаралық мақұлдау берді, бірақ "тұрақты бейбітшілік" тұжырымы Новгород пен Швеция арасындағы ұзақ мерзімді қақтығысқа көп әсер етпеді. Шекараның солтүстік бөлігі Ханза мен оның дипломаттарына қызығушылық тудырмаған кең далалық аймақтардан өтті, бірақ осы аймақтар Швеция мен Новгород арасында көп ұзамай дау тудырды. Келісімге қол қойылғаннан кейін бес жыл ішінде швед отарлаушылары солтүстік Остроботнияға еніп кіре бастады. Швеция 1375 жылы Улеоборгта және 1475 жылы Олофсборгта, яғни шекараның Новгород жағында қамалдар салды. 1595 жылы Тейзина келісімі швед тіліндегі мәтінді дұрыс деп мойындады. Дегенмен, одан бұрын Швеция бастапқы шекараның Новгород жағындағы Остроботния мен Савонияны қоса, кең аумақтарды тұрақты түрде басып алды. Соңында, шекараның батысындағы және солтүстікке қарай созылған аймақтар бүгінгі Финляндия мемлекетіне айналды.