Кіріспе
XVII ғасырдағы швед бекінісі Ньеншанц (Nyenskans; Ниеншанц;) – Нева және Охта өзендерінің қосылған жерінде орналасқан швед бекінісі, қазіргі Санкт-Петербург қаласының орны. Ньеншанц 1611 жылы Ингрияда швед үкімдігін орнату үшін салынды, бұл аймақ Қиындықтар дәуірінде Ресей патшалығынан тартып алынған болатын. Ньеншанц төңірегінде пайда болған Нен қаласы XVII ғасырда өркендеген сауда орталығына айналып, швед Ингриясының астанасы болды. 1702 жылы Ұлы Солтүстік соғысы барысында Ньеншанц және Нен қалалары Ресейдің қолға түсті, ал келесі жылы олардың орнында Ұлы Петр Ресейдің жаңа астанасы – Санкт-Петербургті құрды.
Nyenschantz (Nyenskans; Ниеншанц; ) was a Swedish fortress at the confluence of the Neva River and Okhta River, the site of present day Saint Petersburg, Russia. Nyenschantz was built in 1611 to establish Swedish rule in Ingria, which had been annexed from the Tsardom of Russia during the Time of Troubles. The town of Nyen, which formed around Nyenschantz, became a wealthy trading center and a capital of Swedish Ingria during the 17th century. In 1702, Nyenschantz and Nyen were conquered by Russia during the Great Northern War, and the new Russian capital of Saint Petersburg was established by Peter the Great in their place the following year.
Ландскрона бекінісі
1992–2000 жылдары қазба жұмыстары барысында Ньеншанц бекінісі орнынан үш түрлі ортағасырлық қамалдың қалдықтары табылған. Тарихи тұрғыдан белгілі жалғыз қамал – 1300 жылы Швецияның Жоғары Гарри Констеблі Тиргильс Кнутсон салған швед қамалы Ландскрона. Ландскрона сегіз мұнарасы бар, өте үлкен және жақсы қорғалған ағаштан салынған бекініс болды. 1301 жылдың көктемінде орыстар зор әскер жинап, қамалға шабуыл жасады. Шведтер қамал ішінде өрт шыққанда жер астына тығылды. Швециялық соңғы қорғаушылар қолға түсті, ал орыстар қамалды өртеп тастады.
Өмірбаян
1609 жылы Швеция мен Ресей патшалығы Вейборг шартын екі елге де пайдалы болуы тиіс әскери келісімдер жиынтығы ретінде жасады. Бұл шартқа Швеция королі Карл IX және Ресей патшасы Василий IV (Василий Шуйский деп те аталады) Ресей аумағына жақын Карелия тасқималында орналасқан Швецияның Виборг қаласында қол қойды. Шарт Ресей тарихындағы тұрақсыз кезең, «Апат заманы» деп аталатын қиын уақытта жасалды. 1598 жылы патша Федор I-нің қайтысы ондаған жылға созылған азамат соғысына әкелді. 1605 жылы де-факто билеуші Борис Годуновтың өлімінен кейін Василий Шуйский билікке келді, бұл Ресей тағына талапкер Жалған Дмитрий II-мен қақтығысқа себеп болды. Сонымен қатар, Ресей сол жылы Польша-Литва мемлекетінің елге басып кіруінен кейін Польша-Ресей соғысын бастады. Швецияның өзі поляк-швед соғысында поляктармен соғысып, олардың Ресей жерлеріне қарай кеңеюін қауіпсіздікке қатер деп қарастырды. Вейборг шартының шарттарына сәйкес, Швеция Шуйскийге Жалған Дмитрий II және поляктарға қарсы күресу үшін жалдамалы әскерлер корпусын жіберді, ал Швеция жақын орналасқан стратегиялық Корела бекінісін, сондай-ақ оның Кексхолм қаласын және аймағын бақылауға алды. Шуйский шарттарға келісті, бірақ ол халыққа беделсіз және билігі шектеулі патша болды. Вейборг шартына қол қойылғаннан кейін көп ұзамай Ресейдің жағдайы жақсара бастады және 1610 жылы Шуйский биліктен қуылды. Швеция генералы Якоб де ла Гарди мен орыс князьдерінің одағы Де ла Гарди жорығын бастады, нәтижесінде Жалған Дмитрий II жеңіліске ұшырады.
Ньенсктіктер
Ингрия соғысы 1610 жылы Ресейдің жаңа тұрақтылығы елдегі поляк оккупациясына және швед ықпалына қарсылықтың күшеюіне себеп болды. Польшалықтар Мәскеуде жеңілгеннен кейін Ресей швед ықпалына қарсы тұра бастады, себебі олар Швецияның басып алған аумақтарды, соның ішінде Швеция Виборг шартының талаптарын бұзғаны үшін Ингрия провинциясын қайта бақылауға алуға тырысты. Швеция Ингрияда Нева және оның саласы Охта өзендерінің қосылған жерінде стратегиялық маңызды қамал салды. Жаңа бекініс ресми түрде Ньенсканс деп аталды, атауы швед тілінен алынған – «Ньен», Нева өзенінің ескі атауы, және «сканс» – «бастион» деген мағынаны білдіреді. Ол 500 адамға арналған болатын. Ингрия соғысы 1617 жылы Столбово шартына қол қойылғаннан кейін шведтердің жеңісімен аяқталды, нәтижесінде Ресей осы аумақтарды Швецияға берді. 1632 жылы Ньен қаласы Ньенсканстан Охта арғы жағына қарай дамыды, қала құқығын алды және 1642 жылы швед Ингриясының әкімшілік орталығына айналды. 17 ғасырдың ортасына қарай Ньен 2000-ға жуық халқымен сауда орталығы ретінде гүлденіп, швед Ингриясының жаңа астанасы Нотеборгтан гөрі айқын артықшылыққа және байлыққа ие болды. Шіркеу жазбаларына сәйкес, қала тұрғындарының көп бөлігі финдер, екінші орында шведтер және аз мөлшерде немістерден тұрды. Осы кезде Ньеннің губернаторы Джон Гезелия Кенже лютерандармен туындаған шиеленістен кейін православиелік христиан швед азаматтарының қалаға немесе оның айналасына қоныстануына тыйым салды. Православиеліктерге тыйым салу Ньенді орыс, ижора және карел тұрғындарынан тазартты. 1656 жылы Петр Потемкин басқарған Ресей шапқыншылығы кезінде Ньенскансқа шабуыл жасалды. Шабуыл сәтсіз аяқталды, бірақ Ньенге ауыр зақым келді, содан кейін Швеция швед Ингриясының әкімшілік орталығын Нотеборгтан Нарваға көшірді. 1677 жылы Ньенсканс пен Ньеннің қорғанысын батареялармен, орлармен және су жолдарымен жабдықталған жаңа бекіністердің жүйесімен күшейтті. 17 ғасырдың соңында Ньенсканс инженер Генрих фон Сойленберг басқарған кең ауқымды қайта жаңарту жобасынан кейін соңғы түріне келді. Қамал 600 адамға арналған, жұлдыз тәрізді фортқа айналдырылды, онда бес ағаш және топырақ бастион, екі қосымша равелин, өзендерге қарама-қарсы бағытталмаған бастиондар бойындағы короналық құрылыстар және Неваның қарсы жағалауында салынған кішкентай жартылай форт болды. Жоба аяқталғаннан кейін Швеция Ньенскансты сол кездегі әлемдегі ең заманауи бекініс деп санады. 18 ғасырдың басында Ньен бекінісінің сыртында көптеген швед және фин қала маңындағы үйлер салынды. Көбінесе олар Нева бойында орналасқан, ал кейбіреулері қаладан біршама қашықтықта болды. 1700 жылы Ұлы Солтүстік соғысының басталуымен Ресейдің басып кіру қаупі күшейді, Швеция мен Ресей арасындағы ресми жаулық қайта басталды. 1702 жылдың қазан айында Швеция Ресейдің Ньенге шабуыл жасауынан қорқып, қала тұрғындарын эвакуациялады және орыстардың қолына тиюіне жол бермеу үшін Ньенді өртеп жіберді.
Санкт-Петербург қаласы
1 мамыр күні 1703 жылы Швеция Ньенсканс қамалын Ресейге жоғалтты, ол Ұлы Солтүстік соғысының Ингрия жорығы кезінде Ұлы Петр бағындырған болатын. Петр Ньенсканс пен Ненен жерін Шлотбург жаңа қаласына айналдырды, бұл неміс тілінде "Мойын қаласы" деген мағынаны білдіреді, ол Неваның ұзын, тар бөлігіне сілтеме жасайды, онда "Шлот" сөзі "(құбыр) мойын, тарылу, мұржа" дегенге сәйкес келеді. Шлотбург, Петрдің "Ингрияның кілті" деп санаған Нотеборгтың ("Кілт қаласы") жаңа аты Шлиссельбургке ("Кілт қаласы") қарама-қарсы болды, ол Нева өзенінің екінші жағында орналасқан. Ньенсканстың соңғы швед командирі полковник Иоганн Аполлоф болды, ал одан бұрын 17 ғасырдың басында швед қызметіне өткен орыс дворяндары, боярылардың ұрпағы полковник Александр Пересвет Морат болды. Ньенсканс, Шлотбург атымен, ресейлік қызметте бірнеше апта ғана болды, содан кейін ол әскери гарнизон ретінде қызметтен шығарылды. 1703 жылы Петр Ньенсканс маңындағы жерлерде Ресей патшалығының жаңа астанасы Санкт-Петербургті құруға шешім қабылдады. Петр Ресейдің ең ірі қаласы және тарихи астанасы Мәскеуді ұнатпады, оны ыңғайсыз жерде орналасқан және Еуропаның қалған бөлігінен тым оқшауланған деп есептеді. Ол сонымен қатар теңіз және теңіз істеріне қызығушылық танытты, Ресейдің Архангельскіні алмастыру үшін жаңа порты қажет деп сенді, ол да ыңғайсыз деп саналды. Техникалық тұрғыдан алғанда, бұл жер әлі де Швецияға тиесілі болды және Ұлы Солтүстік соғысы кезінде басып алынды, бірақ бұған қарамастан қала құрылысы басталды. Ньенсканстың нақты тағдыры белгісіз, көбінесе 1704 жылдан бастап қиратылғанынан бастап, 1760 жылдарға дейін қайта пайдаланылғаны туралы мәліметтер бар. Басқа құжаттар мен карталар Ньенсканстың Санкт-Петербург қамалдың жанындағы жерге кеңейген кезде келесі онжылдықтарда біртіндеп қиратылғанын көрсетеді. 1849 жылы Ньенсканстың орталық нығайтылған бөлігі әлі де бар екені белгілі болды, бірақ оның қиратылған күні де белгісіз. Бүгінде Ньенсканстың жер бетінде ештеңе қалмады, ал бұл жер қазір Санкт-Петербургтің Красногордейский ауданында орналасқан. 2000 жылдың 15 маусымында бекініс орнында В.А. Реппо жобалаған ескерткіш ашылды. 2003 жылдың мамырында Санкт-Петербургтің 300 жылдығына орай бекініс орнында "700 жыл: Ландскрона, Нева аузы, Ньеншанц" мұражайы ашылды. 2007 жылдың басында археологиялық қазбалар кезінде Ньенсканстың бастиондарының қалдықтары табылды, бұл бүкіл аумақты Petrozavod кеме жасау зауытының қиратылған жерінен бастап Газпромның Охта орталығының жоспарланған кеңсесіне дейін қайта пайдалану қаупіне байланысты тудырды. Бұл қала тұрғындарының наразылығын тудырды, бірақ олар археологтар жұлдызды форттың және бұрынғы құрылымдардың қалдықтарын тапқаннан кейін ғана осы жерді қорғады. Газпром ақырында құрылыс алаңын қаланың солтүстік-батыс шетіне, Лакхтаға (фин тілінен lahti "көл, шығанақ") көшірді, ал жұлдызды форт түріндегі аспан қиылысы қазір Лакхта орталығы деп аталады. Онда кеңселермен қатар қоғамдық іс-шаралар мен демалыс орындары да болуы мүмкін.