Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шахмат ойнауға арналған фигура.
Game piece for playing chess
Шахмат фигурасы – шахмат тақтасына шахмат ойыны ойнау үшін қойылған ойын құралы. Ол ақ немесе қара түсті болуы мүмкін, және ол алты түрдің бірі болуы мүмкін: патша, патшайым, ладья, піл, жылқы немесе қаруан. Шахмат жиынтығында әдетте әр түстен он алтыдан фигура болады. Алға жылжу үшін қосымша фигуралар, әдетте әр түске қосымша бір патшайым беріледі.
A chess piece, or chessman, is a game piece that is placed on a chessboard to play the game of chess. It can be either white or black, and it can be one of six types: king, queen, rook, bishop, knight, or pawn. Chess sets generally come with sixteen pieces of each color. Additional pieces, usually an extra queen per color, may be provided for use in promotion.
Анықтамалар
"Фигура" сөзі контекстке қарай үш мағынаға ие. Ол жиынның кез келген физикалық бөлігін, оның ішінде пілдерді де білдіруі мүмкін. Осылай қолданылғанда, "фигура" сөзі "шахмат фигурасы" немесе жай ғана "фигура" деген сөздің синонимі болып табылады. Шахмат жиынтығы әртүрлі стильдерде жасалған, кейде практикалық ойын үшін емес, әшекейлік немесе көркемдік мақсаттарда, бірақ Стаунтон үлгісі бәсекелестік үшін стандартты болып саналады. Ойын кезінде бұл термин көбінесе пілдерді есепке алмайды, тек патшайым, мұнара, піл, жылқы немесе патшаны білдіреді. Осы контексте фигураларды үш топқа бөлуге болады: күшті фигуралар (патшайым және мұнаралар), әлсіз фигуралар (пілдер мен жылқылар) және патша. "Фигура ұту", "фигураны жоғалту" немесе "фигураны құрбан ету" сияқты фразаларда және басқа да ұқсас жағдайларда ол тек әлсіз фигураларды (пілдер немесе жылқылар) білдіреді. Келісім бойынша, осы жағдайларда патшайым, мұнаралар және пілдер атымен аталады, мысалы, "патшайымды ұту", "мұнараны жоғалту" немесе "пілді құрбан ету".
The word "piece" has three meanings, depending on the context. It may mean any of the physical pieces of the set, including the pawns. When used this way, "piece" is synonymous with "chessman" or simply "man". Chess sets have been made in a variety of styles, sometimes for decorative or artistic purposes rather than practical play, but the Staunton pattern is standard for competition. In play, the term is usually used to exclude pawns, referring only to a queen, rook, bishop, knight, or king. In this context, the pieces can be broken down into three groups: major pieces (queen and rooks), minor pieces (bishops and knights), and the king. In phrases such as "winning a piece", "losing a piece" or "sacrificing a piece" and other related contexts, it refers only to minor pieces (bishops or knights). By convention, the queen, rooks, and pawns are specified by name in these cases – for example, "winning a queen", "losing a rook", or "sacrificing a pawn".
Қозғалыстар
Шахмат ережелері әр түрлі шахмат фигурасының қандай қимылдар жасай алатынын белгілейді. Ойын барысында ойыншылар өз шахмат фигураларын кезекпен жылжытады. Мұнара тік немесе көлденең бағытта кез келген сандағы алаңға секірмей жылжуға болады. Ол корольмен бірге қамал жасауға қатысады. Піл кез келген сандағы алаңды диагональ бойынша секірмей жылжыта алады. Осылайша, піл ойын бойында бір түсті алаңдарда қалады. Ферзь тік, көлденең немесе диагональ бағытта кез келген сандағы алаңға секірмей жылжуға болады. Король кез келген көрші алаңға жылжуға болады. Корольді шахқа қоюға немесе шахта қалдыруға болмайтын қимыл жасау керек. Король қамал жасауға қатыса алады, ол корольдің бір түсті мұнараға қарай екі алаңға жылжуынан және мұнараның король өткен алаңға жылжуынан тұрады. Қамал жасау тек король мен мұнара бұрын жылжылмаса, король шахта болмаса, король шахқа түспесе немесе шахтан өтіп кетпесе, және мұнара мен корольдің арасында басқа фигуралар болмаса ғана жасалуы мүмкін. Жылқы кез келген 2x3 тіктөртбұрыштың бір бұрышынан қарсы бұрышына жылжиды. Осылайша, жылқы әр жылжу сайын алаңның түсін ауыстырады. Оған басқа фигуралар кедергі келтірмейді. Піл қарсыластың жағына қарай бір немесе екі алаңға жылжуға болады, ал бастапқы орнынан тұрғанда бір алаңға жылжуға болады. Егер пілдің алдында қарсыластың фигурасы бір алаңда болса, онда піл сол фигураны ала алады. Піл "өткен кезде" (en passant) деп аталатын қарсыластың пілін алудың ерекше тәсілін орындай алады, онда қарсыластың пілі екі алаңға жылжылғанда, ол бір алаңға жылжығандай алынады. Егер піл қарсыластың соңғы қатарына жетсе, ол ойыншының таңдауы бойынша ферзьге, мұнараға, пілге немесе жылқыға айналады. Пілдерден басқа фигуралар олардың жылжу жолымен фигураларды алады. Алатын фигура қарсыластың фигурасын өз алаңында ауыстырады, пілдің алуынан басқа. Алынған фигуралар ойыннан бірден шығарылады. Бір алаңда бір уақытта тек бір фигура болуы мүмкін. Қамал жасау мен жылқының жылжуынан басқа, ешбір фигура басқа фигурадан секіріп өте алмайды.
The rules of chess prescribe the moves each type of chess piece can make. During play, the players take turns moving their own chess pieces. The rook may move any number of squares vertically or horizontally without jumping. It also takes part, along with the king, in castling. The bishop may move any number of squares diagonally without jumping. Consequently, a bishop stays on squares of the same color throughout the game. The queen may move any number of squares vertically, horizontally, or diagonally without jumping. The king may move to any adjoining square. No move may be made such that the king is placed or left in check. The king may participate in castling, which is a move consisting of the king moving two squares toward a same colored rook on the same rank and the rook moving to the square crossed by the king. Castling may only be performed if the king and rook involved are unmoved, if the king is not in check, if the king would not travel through or into check, and if there are no pieces between the rook and the king. The knight moves from one corner of any two by three rectangle to the opposite corner. Consequently, the knight alternates its square color each time it moves. It is not obstructed by other pieces. The pawn may move forward one square, and one or two squares when on its starting square, toward the opponent's side of the board. When there is an enemy piece one square diagonally ahead of a pawn, then the pawn may capture that piece. A pawn can perform a special type of capture of an enemy pawn called en passant ("in passing"), wherein it captures a horizontally adjacent enemy pawn that has just advanced two squares as if that pawn had only advanced one square. If the pawn reaches a square on the of the opponent, it promotes to the player's choice of a queen, rook, bishop, or knight of the same color. Pieces other than pawns capture in the same way that they move. A capturing piece replaces the opponent piece on its square, except for an en passant capture by a pawn. Captured pieces are immediately removed from the game. A square may hold only one piece at any given time. Except for castling and the knight's move, no piece may jump over another piece.
Салыстырмалы құны
Фигураға тағайындалған мән, оның ойындағы әлеуетті күшін көрсетуге бағытталған. Ойын дамыған сайын фигуралардың салыстырмалы құндылығы да өзгереді. Мысалы, ашық позицияда епископтар салыстырмалы түрде құндырақ болады, оларды ұзын, ашық диагональдарды бақылау үшін қоюға болады. Егер қорғалған пешкалар қатары епископтардың жолын кессе, онда жылқылар көбінесе күштірек болады. Ашық вертикальдарға ладьяларды және жылқыларды белсенді позицияларға қоюға қатысты да осындай принциптер қолданылады. Стандартты бағалау бойынша: пешка – бір ұпай, жылқы немесе епископ – үш ұпай, ладья – бес ұпай, ал ферзь – тоғыз ұпай. Бұл мәндер, әсіресе, шектеулі фигуралармен аяқталған партияларда сенімді болады. Бірақ бұл мәндер позицияға немесе ойын сатысына (дебют, миттельшпиль немесе эндшпиль) байланысты өзгеріп отыруы мүмкін. Мысалы, өткен пешка орташа есеппен жарты пешкаға тең. Нақты жағдайларда құндылықтар мүлдем басқаша болуы мүмкін: мысалы, егер матау шабуылы үшін нақты бұрыш қажет болса, жылқы ферзіден де құндырақ болуы мүмкін. Ал кішігірім пешка ферзьге айналуға жақындаған сайын оның құндылығы арта түседі.
The value assigned to a piece attempts to represent the potential strength of the piece in the game. As the game develops, the relative values of the pieces will also change. For example, in an , bishops are relatively more valuable; they can be positioned to control long, open diagonal spaces. In a with lines of protected pawns blocking bishops, knights usually become relatively more potent. Similar ideas apply to placing rooks on open files and knights on active, The standard valuation is one point for a pawn, three points for a knight or bishop, five points for a rook, and nine points for a queen. These values are reliable in endgames, particularly with a limited number of pieces. But these values can change depending on the position or the phase of the game (opening, middle game, or ending). A for example, is worth an additional half pawn on average. In specific circumstances, the values may be quite different: sometimes a knight can be more valuable than a queen if a particular angle is required for a mating attack, such as certain smothered mates. The humble pawn becomes more and more valuable the closer it is to securing a queen promotion for another example.
Тарих
Шахмат Үндістан мен Парсыдағы алғашқы нұсқаларынан бастау алып, уақыт өте келе Батыс пен Шығысқа қарай тараған түрлеріне дейін дамыды. Фигуралардың атаулары мен қағидалары да өзгерді; ең маңызды өзгерістердің бірі – визир (немесе Фирз) патшайымға, ал піл еуропалық шахматта епископқа айналды. Патшайымдар мен епископтардың жүріс схемалары да өзгерді, алғашқы қағидалар пілдердің диагональ бойынша тек екі клеткаға ғана жүруіне рұқсат берді, бірақ оларға "секіруге" мүмкіндік берілді (әулие шахмат фигурасы – алфил); ал патшайымдардың алғашқы нұсқалары тек бір клеткаға диагональ бойынша жылжуға қабілетті болды (әулие шахмат фигурасы – Ферз). Қазіргі заманғы епископтың жүрісі 14- және 15-ғасырларда кеңінен танымал болды, ал қазіргі заманғы патшайым 15- және 16-ғасырларда танымал болды, оның күштірек нұсқалары бұрынғы түрлерін басып озды.
Chess evolved over time from its earliest versions in India and Persia to variants that spread both West and East. Pieces changed names and rules as well; the most notable changes was the Vizir (or Firz) becoming the Queen, and the Elephant becoming the Bishop in European versions of chess. The movement patterns for Queens and Bishops also changed, with the earliest rules restricting elephants to just two squares along a diagonal, but allowing them to "jump" (seen in the fairy chess piece the alfil); and the earliest versions of queens could only move a single square diagonally (the fairy chess piece Ferz). The modern bishop's movement was popularized in the 14th and 15th centuries, and the modern queen was popularized in the 15th and 16th centuries, with versions with the more powerful modern queen eclipsing older variants.
Аттар
Фигуралардың атаулары тілдерге қарай өзгешелеуі мүмкін. Мысалы, көптеген тілдерде ағылшын тілінде "атты әскер" деп аталатын фигураны көбінесе "ат" деп аударады, ал ағылшын тіліндегі "бишоп" кейбір тілдерде, осы бишоптың қазіргі қозғалыс үлгісін қабылдаған, бірақ оның жаңа атын қабылдамаған аймақтарда "піл" деп аударылады.
The characters implied by pieces' names vary between languages. For example, in many languages, the piece known in English as the "knight" frequently translates as "horse", and the English "bishop" frequently translates as "elephant" in language areas that adapted the modern bishop's movement pattern, but not its new name.
Нұсқалар
Шахматтың түрлері кейде жаңа, стандартты емес, тіпті ескі пішелерді қамтуы мүмкін. Мысалы, 12 ғасырдан бастап қазіргі шахматтың алдындағы түрі болған Курьер шахматы 8×12 тақтада ойналған және барлық алты қазіргі шахмат пішесінің түрлерін, сондай-ақ үш қосымша піше түрін қолданған: Курьер, Манн (немесе рат немесе сажи) және Жоқшы. "Ескі" шахматтың нұсқалары альфиль пішесі бар епископтар/пілдер үшін ескі қағидаларды немесе ферзьмен патшайымдар үшін ескі қағидаларды пайдалануы мүмкін. Көптеген заманауи нұсқалары бар, мысалы, Berolina шахматы, ол диагональ бойынша жылжып, тік бағытта соққы беретін арнайы пешкаларды қолданады.
Chess variants sometimes include new, non standard, or even old pieces. For example, Courier Chess, a predecessor of modern chess dating from the 12th century, was played on an 8×12 board and used all six modern chess piece types, plus three additional types of pieces: Courier, Mann (or rath or sage), and Jester. Variants of "old" chess might use the old rules for bishops/elephants with the alfil piece, or old rules for Queens with the ferz. Many modern variants with unorthodox pieces exist, such as Berolina chess which uses custom pawns that advance diagonally and capture vertically.