Кіріспе

Дауыссыз дыбыс

Бүйірлік шертулер – тек африкалық тілдерде кездесетін шерту дауыссыз дыбыстарының бір тобы. Атты жетектеп, жылдамдату үшін ат үстіндегілер қолданатын дыбыс – бүйірлік шерту, бірақ ол бұл жағдайда сөйлеу дыбысы емес. Бүйірлік шертулер Оңтүстік Африканың барлық аймақтарында, мысалы зулу тілінде, сондай-ақ Танзания мен Намибияның кейбір тілдерінде кездеседі. Артикуляция орны ешбір тілде маңызды айырмашылық тудырмайды және әдетте альвеолярлықтан дамылға дейін өзгереді. Халықаралық фонетикалық әліпбидегі жалпы бүйірлік шертуді білдіретін символ – екі тік сызықтан тұрады. 1989 жылға дейін IPA әрпі бүйірлік шертулерді белгілеу үшін қолданылды, және кейбір фонетикашылар оны әлі де жақсы көреді, себебі тік сызық әуендік белгілермен және кейбір шрифттерде екі кішкентай «l» әрпімен шатастырылуы мүмкін. Кез келген әріпті екінші әріппен біріктіріп, артикуляцияның түрін көрсетуге болады, бірақ мұндай амал көбінесе велярлық артикуляциясы бар, әлсіз шертулер үшін қолданылмайды. IPA ресми транскрипциясында шерту әрпі «a» әрпімен сызық арқылы біріктіріледі, бірақ көбінесе ол сызық жіберіліп қалады. Көптеген авторлар керісінше, сызықсыз үстін сызылған «a» әрпін қолданады, және олар да көбінесе әлсіз шертулерді көрсетпейді. Кез келген әріп, сызықпен немесе үстін сызылған түрде, әдетте шерту әрпінің алдында орналасады, бірақ велярлық немесе увулярлық жабылудың ашылуы естілгенде, одан кейін келуі мүмкін. Үшінші тәсіл – дыбыссыздық, дауыстық және мұрындық дыбыс үшін диакритикалық белгілермен шерту әрпін көрсету; ол велярлық және увулярлық бүйірлік шертулерді ажыратпайды. Көбінесе кездесетін бүйірлік шертулер:

Транс. I Транс. II Транс. III Сипаттама (велярлық) әлсіз бүйірлік шерту үрленген бүйірлік шерту дауысты бүйірлік шерту бүйірлік мұрындық шерту үрленген бүйірлік мұрындық шерту глотталды бүйірлік мұрындық шерту (увулярлық) әлсіз бүйірлік шерту үрленген бүйірлік шерту дауысты бүйірлік шерту бүйірлік мұрындық шерту үрленген бүйірлік мұрындық шерту глотталды бүйірлік мұрындық шерту

Жоғарыдағы дыбыс үлгісінде соңғысы естіледі, себебі ана тілі емес тілдердің өкілдері мұрындық дыбыстың орнына глотталды шертуге бейім. Жеке тілдердің орфографиясында бүйірлік шертулерді белгілеу үшін әріптер мен диграфтар IPA-ның тік сызық символына немесе Банту конвенциясының латын әрпіне негізделуі мүмкін. Нама және көптеген Саан тілдері біріншісін қолданады; Наро, Сандаве және Зулу екіншісін қолданады.

Пайда болуы

Ағылшын тілінде фонема ретінде бүйірлік шерту (немесе ешқандай шерту дыбысы) жоқ, бірақ шығарылмаған бүйірлік шерту интеръекция ретінде кездеседі, әдетте "tchick!" немесе "tchek!" деп жазылады (кейде қайталанып "tchick tchick!" түрінде), жылқыны қозғалуға итермелеу үшін қолданылады. Кейбір ағылшын тілінде сөйлейтін адамдар келекелегенде шерту дыбысын ести алады, бірақ бұл көбінесе бүйірлік емес, тіс шертуі болып табылады. Тіл Сөз IPA Мағынасы Ескертпелер ǃKung nǁan 'марама бұршағы' Hadza exekeke 'тыңдау' naxhi 'жиналу' konxa 'жұп болу' slaxxa 'жарық, тіреу' Xhosa isiXhosa 'Xhosa тілі' Tenuis, күңкілдеген, аспирацияланған және мұрындық бүйірлік шертулермен контрасттайды. !Xóõ ǁnáã 'grewia жемісі' Zulu xoxa 'сөйлесу'