Кіріспе

Еркін мемлекет – кейде әлемдегі кейбір мемлекеттердің ресми атауларында қолданылатын термин, оның мағынасы контекстке қарай өзгереді. Атау, принцип бойынша, сол мемлекеттің ерекше бостандығын көрсетеді және баса көрсетеді, бірақ бұл әрқашан іс жүзінде іске аспайды. Кейбір мемлекеттер осы атауды шетелдік үстемдіктен тәуелсіздігін жариялау үшін пайдаланады, ал басқалары – ірі ұлт мемлекетінің құрамындағы автономиясын бекіту үшін қолданады. Кейде "еркін мемлекет" сөзі "республика" сөзімен мағынасы бірдей қолданылады. Терминнің республикалық мағынасы "libera res publica" (сөзбе-сөз "еркін қоғамдық іс") деген латын тіліндегі сөзден шыққан, бұл терминді латын тарихшылары Рим республикасы дәуірінде қолданған, алайда барлық "еркін мемлекеттер" республика болып кеткен жоқ. Тарихи Германияның еркін мемлекеттері және Оңтүстік Африканың Оранж еркін мемлекеті республикалық формада болды, бірақ Конго еркін мемлекеті мен Ирландия еркін мемлекеті монархиялық үлгіде басқарылды.

Республикашыл Англия

Англия Парламенті 1649-1660 жылдар аралығында Англияның Ұлттық Достастығын құру актісінде "Англия Ұлттық Достастық және еркін мемлекет деп бекітілді және енді одан әрі Ұлттық Достастық және еркін мемлекет ретінде басқарылатын болады" деп жариялады. Ұлттық Достастықтың республикалық конституциясы болды.

Германия

Германияда "еркін мемлекет" (неміс тілінде – Freistaat) термині 19 ғасырда республиканы білдіретін неміс сөзі ретінде пайда болды. 1918 жылғы қарашадағы неміс революциясынан кейін, Империялық Германия демократиялық республикаға айналған соң, Германия Рейхының құрамындағы көптеген неміс мемлекеттері өздерін "еркін мемлекет" деп атады. Кейбіреулері "Республика" немесе "Фольксштат" (халық мемлекеті) сияқты атауларды қолданды, бірақ бұл термин жау Франциямен байланысты болғандықтан кеңінен таралмады. Версаль келісіміне сәйкес, 1919 жылы Данциг Германиядан бөлініп, Данциг еркін қаласы болып құрылды. Нацистер билікке келгеннен кейін федеративтік республика және барлық штаттар тұжырымын жойып, Германияны тағайындалған басшылармен басқарылатын Gaue-ге қайта ұйымдастырды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін штаттар Германияның қысқартылған шекараларында қайта құрылды. Алайда, 1952 жылдан бастап Бавария ғана (Бавария Корольдігінің мұрагері, бірақ заң жүзінде емес) өзін "еркін мемлекет" деп атады, соның нәтижесінде Freistaat Баварияның синониміне айналды. Бірігуден кейін, қайта құрылған Саксония (Саксония Корольдігінің мұрагері, бірақ заң жүзінде емес) 1992 жылы бұл атауды қайта қолданды, ал Тюрингия 1993 жылы алғаш рет қолдана бастады.

Еркін қалалар

Тарихи тұрғыдан алғанда, Германияда Киелі Рим империясының императорына ғана бағынатын Императорлық еркін қалалар болды. 1871 жылы Германияда үш еркін қала болды: Гамбург, Бремен және Любек; соңғысы 1937 жылы мәртебесін жоғалтты. 1949 жылдан бері Германия Федеративтік Республикасының құрамында Гамбург (еркін және Ганза қаласы) және Бремен (еркін Ганза қаласы) қалаларымен қатар Берлин қаласы да бар, ол бір мезгілде штат та болып табылады. Бұл үш қала, еркін штаттар сияқты, федерацияда ерекше құқықтарға ие емес.

Африка

Оңтүстік Африкада "еркін мемлекет" термині тоғызыншы ғасырдағы Оранж еркін мемлекетінің (африкаанс тілінде Оранж Вриштат) аталысында қолданылған және бүгінде оның жалғасы, Еркін Мемлекет аталысында қолданылады; екі мемлекет те республикалық формада құрылған. Керісінше, Конго еркін мемлекеті 1877-1884 жылдар аралығында Бельгия королі Леопольд II-нің жеке патшалығы немесе диктатурасы ретінде құрылды. Бұл жағдайда "еркін" термині жаңа мемлекеттің ірі колониялық державалардан және Бельгия парламентінен тәуелсіздігін көрсетті, себебі колонияны тек король басқарды.

Ирландия еркін мемлекеті

1922–1937 жылдардағы Ирландия еркін мемлекеті Британ империясының доминионы болды. «Еркін мемлекет» термині ирланд тіліндегі «saorstát» сөзінің тікелей аудармасы ретінде әдейі таңдалды. Ирландия ұлтшылдарының басшылары (көбінесе республикалық үкімет нысанын қолдаған) Ирландияның көп бөлігінің Ұлыбританиядан бөлінуі туралы келіссөздер жүргізіп жатқан кезде «saorstát» сөзі ирланд тілінде «республика» деген мағынаны білдіретін жиі қолданылатын сөз болды. Британ үкіметі Еркін мемлекеттің республика ретінде құрылуына қарсы болды (ол Ирландияның британ тәжімен байланысын тоқтатуды білдіретін еді) және осы себепті жаңа мемлекеттің ағылшын тіліндегі атауында «saorstát» сөзінің тікелей аудармасын қолдануды талап етті. Осылайша «saorstát» термині терминологиядағы келісімге келген нәрсені білдірді: британдық шенеуніктер оны республика терминіне қарағанда Ирландияның тәжбен байланысын толық жоққа шығармайтындықтан қабылдады, ал ирланд республикашылары оны кез келген басқа атаумен республиканы білдіретіндей түсінуге құқылы болды.

Пуэрто-Рико

Пуэрто-Риконың ресми испан тіліндегі атауы Estado Libre Asociado de Puerto Rico, сөзбе-сөз "Пуэрто-Риконың қауымдасқан еркін мемлекеті" деп аударылады, бұл "саяси құрылымдасқан қауымдастық" немесе "мемлекет" дегенді білдіреді, ол бір жағынан үлкен саяси жүйемен келісім арқылы байланысқан, демек тәуелсіз және дербес мәртебесі жоқ. Алайда, АҚШ Жоғарғы Сотының пікірінше, Пуэрто-Рико еркін де емес, қауымдасқан да емес; ол АҚШ Конституциясы бойынша Одақтың штаты емес, жалпы мағынадағы мемлекет. АҚШ Жоғарғы Сотының тұрақты үкімдеріне сәйкес, Пуэрто-Рико Құрама Штаттарға тиесілі, бірақ оның ажырамас бөлігі (ұйымдастырылған қосылған аумақ) емес. Сонымен қатар, аталған үкімдерде Пуэрто-Риконың саяси мәртебесіне қандай номиналды немесе сыртқы әсемдеулер қосылса да, ол АҚШ-тың отарлық аумағы болып табылады, себебі ол АҚШ Конгресінің толық билігінде. Бұл Жоғарғы Соттың негізгі қағидасы Пуэрто-Риконың еркін басқаратын қауымдастық немесе ұлт емес, мүлік сияқты екенін көрсетеді, сондықтан ол "шетелдік мағынада отандық" (еркін шетелдік мемлекеттердің иеленуіне немесе араласуына жатпайды), бірақ "отандық мағынада шетелдік" (серіктес немесе тең емес). "Аралдық істерде" Сот АҚШ Конституциясының Пуэрто-Рикода автоматты түрде қолданылмайтынын шешті.