Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Еркін мемлекет – кейде әлемдегі кейбір мемлекеттердің ресми атауларында қолданылатын термин, оның мағынасы контекстке қарай өзгереді. Атау, принцип бойынша, сол мемлекеттің ерекше бостандығын көрсетеді және баса көрсетеді, бірақ бұл әрқашан іс жүзінде іске аспайды. Кейбір мемлекеттер осы атауды шетелдік үстемдіктен тәуелсіздігін жариялау үшін пайдаланады, ал басқалары – ірі ұлт мемлекетінің құрамындағы автономиясын бекіту үшін қолданады. Кейде "еркін мемлекет" сөзі "республика" сөзімен мағынасы бірдей қолданылады. Терминнің республикалық мағынасы "libera res publica" (сөзбе-сөз "еркін қоғамдық іс") деген латын тіліндегі сөзден шыққан, бұл терминді латын тарихшылары Рим республикасы дәуірінде қолданған, алайда барлық "еркін мемлекеттер" республика болып кеткен жоқ. Тарихи Германияның еркін мемлекеттері және Оңтүстік Африканың Оранж еркін мемлекеті республикалық формада болды, бірақ Конго еркін мемлекеті мен Ирландия еркін мемлекеті монархиялық үлгіде басқарылды.
Free state is a term occasionally used in the official titles of some states throughout the world with varying meanings depending on the context. In principle, the title asserts and emphasises a particular freedom of the state in question, but this is not always reflected in practice. Some states use the title to assert sovereignty or independence from foreign domination, while others have used it to assert autonomy within a larger nation state. Sometimes "free state" is used as a synonym for "republic". The republican sense of the term derives from libera res publica (literally, "the free public thing/affair"), a term used by Latin historians for the period of the Roman Republic, though not all "free states" have been republics. The historical German free states and the Orange Free State of Southern Africa were republican in form, however the Congo Free State and Irish Free State were governed under forms of monarchy.
Республикашыл Англия
Англия Парламенті 1649-1660 жылдар аралығында Англияның Ұлттық Достастығын құру актісінде "Англия Ұлттық Достастық және еркін мемлекет деп бекітілді және енді одан әрі Ұлттық Достастық және еркін мемлекет ретінде басқарылатын болады" деп жариялады. Ұлттық Достастықтың республикалық конституциясы болды.
English Parliament, in the act forming the Commonwealth of England of 1649 to 1660, declared that "England is confirmed to be a Commonwealth and Free State and shall from henceforth be Governed as a Commonwealth and Free State." The Commonwealth had a republican constitution.
Германия
Германияда "еркін мемлекет" (неміс тілінде – Freistaat) термині 19 ғасырда республиканы білдіретін неміс сөзі ретінде пайда болды. 1918 жылғы қарашадағы неміс революциясынан кейін, Империялық Германия демократиялық республикаға айналған соң, Германия Рейхының құрамындағы көптеген неміс мемлекеттері өздерін "еркін мемлекет" деп атады. Кейбіреулері "Республика" немесе "Фольксштат" (халық мемлекеті) сияқты атауларды қолданды, бірақ бұл термин жау Франциямен байланысты болғандықтан кеңінен таралмады. Версаль келісіміне сәйкес, 1919 жылы Данциг Германиядан бөлініп, Данциг еркін қаласы болып құрылды. Нацистер билікке келгеннен кейін федеративтік республика және барлық штаттар тұжырымын жойып, Германияны тағайындалған басшылармен басқарылатын Gaue-ге қайта ұйымдастырды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін штаттар Германияның қысқартылған шекараларында қайта құрылды. Алайда, 1952 жылдан бастап Бавария ғана (Бавария Корольдігінің мұрагері, бірақ заң жүзінде емес) өзін "еркін мемлекет" деп атады, соның нәтижесінде Freistaat Баварияның синониміне айналды. Бірігуден кейін, қайта құрылған Саксония (Саксония Корольдігінің мұрагері, бірақ заң жүзінде емес) 1992 жылы бұл атауды қайта қолданды, ал Тюрингия 1993 жылы алғаш рет қолдана бастады.
In Germany, the term free state (in German, Freistaat ) comes from the 19th century as a German word for republic. After the German Revolution of November 1918, when Imperial Germany became a democratic republic, most of the German states within the German Reich called themselves a Free State. Others used expressions like Republik or Volksstaat (people's state) – though unpopular, as that term was associated with the enemy France. According to the Versailles Treaty, Danzig was split off from Germany in 1919, becoming the Free City of Danzig. After the Nazis came to power, they abolished the concept of a federal republic and all the states and re organized Germany into Gaue, with appointed leadership. The states were re established within the reduced German borders after World War II; however, from 1952 only Bavaria (successor (but not de jure) to the Kingdom of Bavaria) still called itself a Free State and that made Freistaat a synonym for Bavaria. After the reunification, the reestablished Saxony (successor (but not de jure) to the Kingdom of Saxony) used the name again in 1992 and Thuringia began to use it for the first time in 1993.
Еркін қалалар
Тарихи тұрғыдан алғанда, Германияда Киелі Рим империясының императорына ғана бағынатын Императорлық еркін қалалар болды. 1871 жылы Германияда үш еркін қала болды: Гамбург, Бремен және Любек; соңғысы 1937 жылы мәртебесін жоғалтты. 1949 жылдан бері Германия Федеративтік Республикасының құрамында Гамбург (еркін және Ганза қаласы) және Бремен (еркін Ганза қаласы) қалаларымен қатар Берлин қаласы да бар, ол бір мезгілде штат та болып табылады. Бұл үш қала, еркін штаттар сияқты, федерацияда ерекше құқықтарға ие емес.
Historically, Germany had Imperial Free Cities, who were subject only to the Emperor of the Holy Roman Empire. In 1871 Germany knew three Free Cities, Hamburg, Bremen and Lübeck; the last lost its status in 1937. Since 1949, the Federal Republic of Germany has Hamburg (Freie und Hansestadt, Free and Hanseatic City) and Bremen (Freie Hansestadt), as well as Berlin, as a city which is also a state. Like the Free States these three cities have no special rights in the federation.
Африка
Оңтүстік Африкада "еркін мемлекет" термині тоғызыншы ғасырдағы Оранж еркін мемлекетінің (африкаанс тілінде Оранж Вриштат) аталысында қолданылған және бүгінде оның жалғасы, Еркін Мемлекет аталысында қолданылады; екі мемлекет те республикалық формада құрылған. Керісінше, Конго еркін мемлекеті 1877-1884 жылдар аралығында Бельгия королі Леопольд II-нің жеке патшалығы немесе диктатурасы ретінде құрылды. Бұл жағдайда "еркін" термині жаңа мемлекеттің ірі колониялық державалардан және Бельгия парламентінен тәуелсіздігін көрсетті, себебі колонияны тек король басқарды.
In South Africa, the term free state was used in the title of the nineteenth century Orange Free State (Oranje Vrystaat in Afrikaans) and is today used in the title of its successor, Free State; both entities were established as republican in form. In contrast, the Congo Free State came into being between 1877 and 1884 as a private kingdom or dictatorship of King Leopold II of Belgium. In this case, the term free emphasised the new state's freedom from major colonial powers and the Belgian parliament, as the colony was ruled only by the king.
Ирландия еркін мемлекеті
1922–1937 жылдардағы Ирландия еркін мемлекеті Британ империясының доминионы болды. «Еркін мемлекет» термині ирланд тіліндегі «saorstát» сөзінің тікелей аудармасы ретінде әдейі таңдалды. Ирландия ұлтшылдарының басшылары (көбінесе республикалық үкімет нысанын қолдаған) Ирландияның көп бөлігінің Ұлыбританиядан бөлінуі туралы келіссөздер жүргізіп жатқан кезде «saorstát» сөзі ирланд тілінде «республика» деген мағынаны білдіретін жиі қолданылатын сөз болды. Британ үкіметі Еркін мемлекеттің республика ретінде құрылуына қарсы болды (ол Ирландияның британ тәжімен байланысын тоқтатуды білдіретін еді) және осы себепті жаңа мемлекеттің ағылшын тіліндегі атауында «saorstát» сөзінің тікелей аудармасын қолдануды талап етті. Осылайша «saorstát» термині терминологиядағы келісімге келген нәрсені білдірді: британдық шенеуніктер оны республика терминіне қарағанда Ирландияның тәжбен байланысын толық жоққа шығармайтындықтан қабылдады, ал ирланд республикашылары оны кез келген басқа атаумен республиканы білдіретіндей түсінуге құқылы болды.
The Irish Free State of 1922–1937 was a dominion of the British Empire. The term free state was deliberately chosen as a literal translation of the Irish word saorstát. At the time in which Irish nationalist leaders (who generally favoured a republican form of government) were negotiating the secession of most of Ireland from the United Kingdom, the word saorstát was a commonly used Irish language word for republic. The British government was opposed to the Free State being established as a republic (which would mean severing Ireland's links with the British Crown) and so insisted that the literal translation of saorstát be used in the new state's English title instead. The term saorstát thus represented a compromise in terminology: British officials could accept it as a less explicit rejection of Ireland's links to the Crown than the term republic itself, while Irish republicans could choose to interpret it as signifying a republic by any other name.
Пуэрто-Рико
Пуэрто-Риконың ресми испан тіліндегі атауы Estado Libre Asociado de Puerto Rico, сөзбе-сөз "Пуэрто-Риконың қауымдасқан еркін мемлекеті" деп аударылады, бұл "саяси құрылымдасқан қауымдастық" немесе "мемлекет" дегенді білдіреді, ол бір жағынан үлкен саяси жүйемен келісім арқылы байланысқан, демек тәуелсіз және дербес мәртебесі жоқ. Алайда, АҚШ Жоғарғы Сотының пікірінше, Пуэрто-Рико еркін де емес, қауымдасқан да емес; ол АҚШ Конституциясы бойынша Одақтың штаты емес, жалпы мағынадағы мемлекет. АҚШ Жоғарғы Сотының тұрақты үкімдеріне сәйкес, Пуэрто-Рико Құрама Штаттарға тиесілі, бірақ оның ажырамас бөлігі (ұйымдастырылған қосылған аумақ) емес. Сонымен қатар, аталған үкімдерде Пуэрто-Риконың саяси мәртебесіне қандай номиналды немесе сыртқы әсемдеулер қосылса да, ол АҚШ-тың отарлық аумағы болып табылады, себебі ол АҚШ Конгресінің толық билігінде. Бұл Жоғарғы Соттың негізгі қағидасы Пуэрто-Риконың еркін басқаратын қауымдастық немесе ұлт емес, мүлік сияқты екенін көрсетеді, сондықтан ол "шетелдік мағынада отандық" (еркін шетелдік мемлекеттердің иеленуіне немесе араласуына жатпайды), бірақ "отандық мағынада шетелдік" (серіктес немесе тең емес). "Аралдық істерде" Сот АҚШ Конституциясының Пуэрто-Рикода автоматты түрде қолданылмайтынын шешті.
The official Spanish name of the Commonwealth of Puerto Rico is Estado Libre Asociado de Puerto Rico, literally, "Associated Free State of Puerto Rico", expressing a "politically organized community” or “State,” which is simultaneously connected by a compact to a larger political system and hence does not have an independent and separate status. However, according to the United States Supreme Court, Puerto Rico is not free or associated; it is only a state in the general sense, not as a state of the Union in the U. S. constitutional sense. According to consistent U. S. Supreme Court jurisprudence, Puerto Rico belongs to but is not an integral part (Organized incorporated territory) of the United States. Moreover, the said jurisprudence has determined that regardless of what nominal or cosmetic veneer has moted Puerto Rico's political status, it is essentially a U. S. colonial territory, since it is under the plenary powers of the U. S. Congress. At its most basic, this Supreme Court doctrine expresses that Puerto Rico is more like property, far from a free governing community or nation, and thus "domestic in a foreign sense" (not for the taking or meddling by free foreign nations), but "foreign in a domestic sense" (not a partner or an equal). In the Insular Cases, the Court ruled that the United States Constitution does not automatically apply in Puerto Rico.