Кіріспе

Финляндияның жойылып бара жатқан урал тілі – Инари саам тілі (немесе пит саам тілі) – Финляндиядағы Инари саамдарының сөйлейтін тілі. Шамамен 300 адам осы тілде сөйлейді, олардың көп бөлігі орта жастағы немесе одан үлкен және Инари муниципалитетінде тұрады. Финляндияның Саам Парламентінің мәліметінше, 269 адам Инари саам тілін өз ана тілі ретінде қолданады. Бұл – тек Финляндияда ғана қолданылатын жалғыз саам тілі.

Тарих

Саам тіліндегі алғашқы кітап 1859 жылы Эдвард Вильгельм Борг жазып, аударған «Анар саами кила аапис хат жа доктор Марти Лютерус Учка катктизмус» кітабы болды. Дегенмен, қазіргі заманғы инар саами тілінің жазба тарихы Лаури Арвид Итконеннің 1906 жылы Киелі кітаптың тарихын аударғанынан басталады делінеді, әйтсе де ол бұрыннан инар саами тіліне Мартин Лютер мен Джон Чарльз Райлс сияқты авторлардың кітаптарын аударған болатын. Содан кейін, инар саами тіліндегі жарияланымдар негізінен лингвистер, әсіресе Франс Айма және Эркки Итконен жазған кітаптарда кездеседі. Көп жыл бойы инар саами тілінде өте аз әдебиет жазылды, бірақ соңғы жылдары «Самитигге» көптеген кітаптарды қаржыландырып, басып шығарды. 1992 жылдан бастап Финляндия саамдары дәстүрлі түрде қоныстанған аймақтарда – Энонтекио, Утсёки, Инари және Соданкиланың солтүстік бөлігінде өз тілінде ресми тұлғалармен қарым-қатынас жасауға құқылы болды, себебі ресми саясат тілді сақтауға басымдық береді. Финляндиядағы жалғыз төрт тілді ресми муниципалитет – Инариде барлық хабарламалар фин, солтүстік саам, инар саами және сколт саам тілдерінде жариялануы тиіс. Алайда, аймақтағы мемлекеттік қызметкерлердің шамамен 10% ғана инар саами тілінде сөйлейтін халыққа қызмет көрсете алады, сондықтан қалған 90% фин тілін пайдаланады. 1986 жылы тілді және оның қолданылуын дамыту мақсатында «Анарâškielâ servi» (Инар саами тілі қауымдастығы) құрылды. Қауымдастық инар саами тілінде көптеген кітаптар, оқулықтар, күнтізбелер және т.б. жариялайды. Олар 1997 жылы Инари және Ивалодағы балабақшаларда 3-6 жас аралығындағы балалар үшін тілдік ортаға енгізу бағдарламасын құрды. 2007 жылы қауымдастық «Кирэш» атты инар саами тіліндегі газетті онлайн жариялай бастады. Жаңа құбылыс – Миккаль Мороттаяның (сахналық аты Амоц) рэп әндерінде инар саами тілін қолдануы. Мороттая 2007 жылғы 6 ақпанда, Саами ұлттық күнінде әлемдегі алғашқы толық көлемді инар саами рэп CD-ін шығарды.

Просодия

Инари саами тілі, басқа саами тілдері сияқты, сөздің басындағы екпін тұрақты. Буындар одан әрі қадамдарға бөлінеді, әдетте әрқайсысы екі буыннан тұрады, және әрбір қадамның бірінші буынына екінші деңгейдегі екпін түседі. Басқа саами тілдерінде буын саны тақ болатын сөздің соңғы буыны қадамға жатпайды. Бірақ Инари саами тілінде Инари саами тілінің ерте даму кезеңінде болған екі маңызды өзгеріс бұл құрылымды өзгертті, нәтижесінде дыбыстық ритм мүлдем басқаша болды:
Буын саны тақ сөздерде соңғы екі буын қадамға айналдырылды, ал үшінші соңғы буын жеке қадам ретінде қалды. Кейбір соңғы дауыстылардың апокопасы, үш немесе одан көп буыны бар сөздерде, осы жаңа соңғы қадамды бір буынға дейін қысқартты. Осының салдарынан Инари саами тілі бастапқыда дауыстымен аяқталатын, бірақ апокопаға ұшыраған сөздер мен протосаами тілінде дауыссызбен аяқталатын сөздерді дыбыстық жағынан ажыратады. Бұл қадам құрылымының өзгеруі дауыстылар мен дауыссыздың ұзақтығына әсер етеді.

Анықтамалық еңбектерде қолданылатын белгілер

Сөздіктерде, грамматикаларда және басқа да лингвистикалық еңбектерде келесі қосымша белгілер қолданылады. Бұл белгілер күнделікті жазуда қолданылмайды. Дауыссыздардың астына нүкте қойылып, жарым ұзын дауыссызды білдіреді: đ̣, j̣, ḷ, ṃ, ṇ, ṇj, ŋ̣, ṛ, ṿ. Кейбір еңбектерде әріпті қалың етіп басу немесе үлкен әріппен жазу мүмкін. Тік сызық ˈ (U+02C8 MODIFIER LETTER VERTICAL LINE), теріскеш апострофы немесе осыған ұқсас белгі дауыссыздың алдына қойылып, сол дауыссыздың ұзын, ал одан бұрынғы дифтонгтың қысқа екенін көрсетеді. Бұл белгі тек дифтонг алдында қолданылады. Егер белгі дифтонг пен дауыссыздың арасында болса, дифтонг қысқа екенін көрсетеді. Бір дауысты мен дауыссыздың арасындағы белгі дауыстының жартылай ұзын екенін көрсетеді.

Теріс етістік

Инар саам тілі, фин және басқа саами тілдері сияқты, жосықсыз етістікке ие. Инар саам тілінде жосықсыз етістік көңіл-күйге (хабарлама, бұйрық және тілек), тұлғаға (1-ші, 2-ші, 3-ші) және санға (жекеше, екіше және көпше) қарай өзгереді. Хабарлама. қазіргі заман. Бұйрық. Тілек. жекеше. екіше. көпше. жекеше. екіше. көпше. жекеше. екіше. көпше. 1 jiem iän ep 1 – – 1 iällum iälloon iällup 2 jieh eppee eppeđ 2 ele ellee elleđ 2 ele ellee elleđ 3 ij iävá iä 3 – – – 3 iälus iällus iällus