Кіріспе

Шығыс Ресей мен Қытайдың тунгус тілі – эвенки (/eɪ/'/v//ɛ//n//k//i/ ayVENkee), бұрын тунгус деп аталған, тунгус тілдерінің солтүстік тобының ең ірі мүшесі. Оған эвен, негидал және одан да жақын туысқан ороқен тілі де кіреді. Кейде бұл атау "эвенкс" деп қате беріледі. Оны Ресей мен Қытайда эвенктер немесе эвенкилер сөйлейді. Белгілі бір аймақтарда якут және бурят тілдерінің ықпалы ерекше күшті. Жалпы алғанда, орыс тілінің ықпалы басым (1979 жылы эвенкилердің 75,2% орыс тілінде сөйледі, 2002 жылы 92,7%-ға дейін өсті). Эвенки балалары совет мектеп-интернаттарында орыс тілін үйренуге міндеттелді және үйлеріне оралғанда "ана тілінде сөйлеу қабілеті нашар" болды. Эвенки тілі диалектілері арасында айқын айырмашылықтар бар, олар үш үлкен топқа бөлінеді: солтүстік, оңтүстік және шығыс диалектілері. Бұл диалектілердің ішінде тағы да кіші диалектілер бар. 1931 жылы Кеңес Одағында эвенки тілі үшін жазу жүйесі құрылды, алдымен латын әліпбиі қолданылды, ал 1937 жылдан бастап кириллицаға көшірілді. Қытайда эвенки тілі моңғол жазуымен тәжірибелік түрде жазылады. Жалпы алғанда, бұл тілдің жоғалу қаупі бар деп есептеледі.

Синтаксисі

Эвенки тілі – бастауыш-толықтырылым-етіс тілі және бас соңғы тіл. Бастауыш жай қалпында, ал толықтырылым айыптау қалпында көрсетіледі. Эвенки тілінде жанама толықтырылым тікелей толықтырылымнан бұрын келеді.

Әдеби дәстүрлер

Маньчжу жазуы «Ляо, Цзинь және Юань ұлттарының тарихы» еңбегінде Эвенки (Солонь) сөздерін жазу үшін қолданылған. Эвенкилер 1931 жылы латын әліпбиі енгізілгенге дейін және 1936-1937 жылдары кириллицаға ауысқанға дейін өз жазу жүйесіне ие болған жоқ. Әдеби тіл алғаш рет Оңтүстік топшасының Непа диалектісіне негізделген, бірақ 1950 жылдары Тас Тунгуска диалектісі негізінде қайта құрылды. 8-сыныпқа дейінгі оқулықтар басылғанмен, «Әдеби Эвенки тілі диалектілерді басып өтетін норманың мәртебесіне ие болған жоқ және кейбір диалектілерді білетін адамдар үшін түсіну қиын» болып табылады. 1930 жылдан бері «фольклор, романдар, поэзия, орыс және басқа тілдерден көптеген аудармалар», оқулықтар мен сөздіктер Эвенки тілінде жазылған. Турада (Евенк автономиялық округінің бұрынғы әкімшілік орталығы) жергілікті газетке Эвенки тілінде жазылған апталық қосымша жарияланады. Сонымен қатар, Монғол тілі ондағы барлық аз ұлт өкілдері арасында лингва франка қызметін атқарды, себебі олар білімдерін Монғол тіліндегі мектептерде алды. Янхунен Монғол тілін екінші тіл ретінде білмейтін Эвенкилердің Хулунбуирдің солтүстік бөлігіндегі Елен Эвенкилері (кейде «Якуттар» деп атайды) екенін білген, олар орыс тілін «мәдениеттер аралық байланыс тілі» ретінде қолданды. Янхуненнің болжамы бойынша, Монғол тілі сияқты барлық тілдер алдағы жылдары Қытай тіліне ұтылуы мүмкін. Алайда, он жылдан астам уақыт өткен соң Чаоке Эвенки тілінің қолданылу деңгейінің жоғары екенін және үш, төрт, тіпті бес тілде еркін сөйлейтін Эвенкилерді кездестірудің әлі де жиі болатынын атап өтті. Моңғолияда Бурят тілінің Хамниган диалектісіне сіңген, Хамниган тілінде сөйлейтін шамамен 1000 адам бар. Эвенки тілінің жағдайы мен қайта жаңғырту жөніндегі күш-жігер туралы мәлімет аз. 1998 жылы тіл балабақшаларда және бастауыш мектептерде оқытылды және 8-сыныпта таңдау ретінде ұсынылды. Курстар «этномәдени компонент» ретінде қарастырылып, Эвенки тілі мен мәдениетін оқу бағдарламасына енгізуге бағытталған. Герцен университетінің (бұрынғы Санкт-Петербург мемлекеттік педагогикалық университеті) Солтүстік халықтары институтында да екінші тіл ретінде оқыту мүмкіндігі бар.