Хорватия-Черногория шекарасындағы Превлака дауы

Кіріспе

Еуропадағы шекаралық дау

Хорватияның Ругвица қаласына жақын жердегі ауыл

Превлака – Хорватияның оңтүстігіндегі шағын түбек, Черногориямен шекараға жақын, Адриатика теңізінің шығыс жағалауындағы Котор шығанағының кіреберісінде орналасқан. Оңтүстік Адриатикадағы стратегиялық маңыздылығынан, Югославия СФР-і тарағаннан кейін, түбек Хорватия мен Югославия Федеративтік Республикасы арасындағы аумақтық дау нысанына айналды, аталған федеративтік мемлекетке Черногория да кірген. Бұл аумақ 2002 жылға дейін БҰҰ басқаруында болды. БҰҰ миссиясы 2002 жылдың желтоқсанында аяқталды және бұрын Хорватия СР құрамында болған аумақ Хорватия Республикасына қайтарылды. Екі тарап та БҰҰМОП-тың (UNMOP) кетуіне бес күн бұрын Превлаканы демилитаризациялап, оны тиімді түрде бейтарап аймаққа айналдырған келісімге қол қойды, бірақ оның іске асырылуы әлі де уақытша сипатта.

География

Тар, адам қоныстанбаған жарым арал ұзын және тек ғана кең, ауданы (шамамен 8 км²) құрайды. "Превлака" сөзі – тасымалдау, көліктік өткізу деген мағынаны білдіреді. Жарты аралдың ең шетінде орналасқан Пунта-Остро (Punta Oštro/Punta d'Ostro) – Хорватияның құрлықтағы ең оңтүстік нүктесі. Остро мүйісінің шығысында орналасқан Мамула деген шағын Черногория аралы, халықаралық теңіз шекарасының екі жағында орналасқаннан басқа, Котор шығанағына бақылау және кіру нүктелері болып табылады. Превлака тар жолағының солтүстігінде, Котор шығанағының ішінде, Конфин және Кобила деген екі көңілсіз мүйіс орналасқан, олардың солтүстік-батысында Хорватия мен Черногория арасындағы жол бақылау-өткізу пункті бар. D516 тас жолы оны Конавле және D8 тас жолымен байланыстырады; солтүстікке қарай жол Нживице, Суторина және Игало қалаларына дейін созылады.

Тарих

Конавле мен Превлака түбегін 15 ғасырдың басында Рагуза Республикасы өзінің шығыс жағын қорғау үшін Босния Корольдігінен сатып алған. Рагузалықтар 1441 жылы Остро мүйісін бекітті. Кобила түбегі 1699 жылдан бері Осман империясының бақылауындағы Суторинамен шекара болды. 1806 жылы Наполеонның Еуропаны жаулап алу кезінде Ресей патшасы Александр I Адриатикадағы француздықтардың ілгерілеуін тоқтатуға ниеттенді және осы мақсатта вице-адмирал Дмитрий Сенявин басқаратын Жерорта теңізіндегі экспедицияны ұйымдастырды, ол 1806 жылдың қыркүйегінде аймақта, соның ішінде Превлака мен Котор шығанағының барлығын айтарлықтай аумақтық пайдаға ие болды. 1807 жылдың шілдесінде орыстар мен француздар бірінші Тильзит келісімінде осы аймақты Бірінші француз империясына беру туралы келісімге келді. 1808 жылы француздар жаңадан сатып алынған аумақты Италияның Наполеондық Корольдігі деп аталатын тәуелді мемлекетке берді, ал 1810 жылы оны жаңадан құрылған автономды бөлімшесі – Ильрия провинцияларының бөлігі ретінде Бірінші француз империясына қайта тағайындады. Наполеонның жеңілісінен кейін 1813 жылы Превлаканы қоса алғанда, бұрынғы Рагуза аумағы Австрия империясының билігіне өтті. Австрия билігі 1815 жылы Вена конгресінде бекітілді, ал аумақ жаңадан құрылған ішкі әкімшілік бөлімшесінің – Далмация Корольдігінің бөлігі болды. Ол 1867 жылы Берлин конгресінен кейін Австрия империясының Австрия-Мажарстанның қос монархиясына айналғаннан кейін де солай болды. 19 ғасырдың соңында генерал Лазар Мамуланың ұсынысы бойынша австро-венгерлік билік Котор шығанағына кіруді әскери бақылауға алу үшін Пунта-д'Острода және Мамула аралында бекініс салуды шешті. Австрия билігі Мириште мүйісін және Мамула аралын сәтті нығайтты. Билік өкілдері жерді иемденген жергілікті шаруаларға өтемақы төлеу туралы шешім қабылдады, бірақ қос монархия құлағанға дейін ақша төленбеді. 1918 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін және Австрия-Мажарстанның құлдырауынан кейін Превлака жаңадан құрылған Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігінің құрамына кірді. 1922 жылы жаңа мемлекет өзінің ішкі әкімшілік бөліністерін анықтап, аумағын 33 облысқа бөлді, ал түбек патшалықтың Дубровник облысына қосылды. 1929 жылы ШКШ Корольдігі Югославия Корольдігіне айналған кезде оның ішкі әкімшілік бөлімшелері 9 бановинаға қайта құрылғанда Превлака Дубровникпен бірге Зета бановинасына қосылды. 1930 жылдары Корольдік Югославия армиясы Превлаканы одан әрі нығайтты. 1939 жылы бұл аймақ Югославия патшалығының жаңадан құрылған Хорватия бановинасының бөлігіне берілді. Екінші дүниежүзілік соғыс – Конавле шекарасының өзгерген жалғыз кезеңі. 1941 жылдың сәуірінде нацистік Германия Югославияға басып кірді, оны үш аптадан аз уақыт ішінде жаулап алды, содан кейін оның аумағын жергілікті басқарудағы бірнеше фашистік қуыршақ мемлекеттерді құру арқылы бөлшектеді. Стратегиялық маңыздылығы үшін премьер-министр Бенито Муссолини басқарған Италия Корольдігі Хорватия Тәуелсіз Мемлекеті немесе Черногорияның Италия губернаторлығы Котор шығанағы аймағын басқаруға мүмкіндік бермеді. Котор шығанағы мен оның айналасындағы аймақтар, соның ішінде шығыс Конавле мен Превлака 1941 жылғы мамырдағы Рим шарттарына сәйкес Италияның тікелей бақылауында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс созылып жатқанда, 1943 жылдың жазында Италиядағы одақтастардың ілгерілеуіне жауап ретінде нацистік Германия Превлаканы қоса алғанда, Котор шығанағының әкімшілігін өз қолына алды. 1944 жылдың 22 желтоқсанында Югослав партизандары аймақты өздеріне қаратып алды, ал соғыстан кейін Превлака жаңадан жарияланған Югославия ФРП-ның, атап айтқанда оның құраушы бірлігі Хорватия Халық Республикасының бөлігі болды. 1955 жылы Югослав халық армиясы (ЮНА) жағалаудағы артиллериялық орналасуларына байланысты Превлакаға кіруді тоқтатты. Югославияның ыдырауынан кейінгі Югославия соғыстары кезінде аумақты Югославия әскерлері басып алды, дәл сияқты Дубровникті қоршау кезіндегі Дубровник аймағының көп бөлігі де басылып алынды. Бір кезде хорват әскері Prevlaka-ны уақытша басып алды, бірақ оны қайтадан басып алды. Екі тарап түбекті әскерден шығару туралы келісімге келді және 1992 жылғы 6 қазандағы БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 779 қаулысы осы келісімді жүзеге асыру үшін БҰҰ ПРОФОР-дың мандатын Еуропалық қауымдастық бақылау миссиясымен бірге кеңейтті. 1996 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы жанжалға араласқан кезде және демилитаризацияны бақылап, буфер ретінде әрекет еткен бақылаушылар миссиясын (UNMOP) құрған кезде жанжалдың шешімі қалыптасты. БҰҰ миссиясы 2002 жылдың желтоқсанында аяқталды және бұрын SR Хорватияның бөлігі болған аумақ Хорватия Республикасына қайтарылды. Prevlaka-ны демилитаризациялаған және оны тиімді бейтарап аймаққа айналдырған келісімге екі тарап та UNMOP-тың кетуіне бес күн бұрын қол қойды, бірақ оның іске асырылуы әлі де уақытша сипатқа ие. 2002 жылы екі мемлекет уақытша шешімге келісті, онда Хорватия Превлака түбегінің барлық құрлық бөлігін, соның ішінде Бока Которскаға кіретін теңіз белдегінің бір бөлігін алатынын айтты, ал Превлакаға қарап тұрған Герцег-Нови жағындағы теңіз шығанағы ешкімнің жері деп жарияланды. Черногория 2006 жылы тәуелсіздік алды және уақытша келісім күшінде қалды. 2008 жылы Гаагадағы Халықаралық сот алдында шекаралық мәселені заңдық тұрғыдан дайындау үшін тапсырылған қосымша комиссия құрылды. Тұрақты шекаралық мәселені табу үшін екі мемлекет өзара келісіммен мәселені шешуге немесе халықаралық арбитражға жүгінуге мүмкіндігі бар.

Konavle and the Prevlaka peninsula was bought by the Republic of Ragusa from the Bosnian Kingdom in the early 15th century to protect its eastern flank. Ragusans fortified Cape Oštro in 1441. Cape Kobila was the boundary with Sutorina under the Ottoman Empire's control since 1699. In 1806, during Napoleon's conquest of Europe, King Alexander I of Russia was intent on stopping French advances in the Adriatic and to that end deployed a Mediterranean expedition led by vice admiral Dmitry Senyavin, that by September 1806 made considerable territorial gains in the area, including Prevlaka and the entire Bay of Kotor. In July 1807, the Russians and the French struck a deal in the first Treaty of Tilsit for the area to be handed over to the First French Empire. In 1808, the French assigned the newly acquired territory over to their client state called the Napoleonic Kingdom of Italy before in 1810 reassigning it back into the First French Empire proper as part of the Illyrian Provinces, their recently created autonomous subdivision. Following Napoleon's defeat, former Ragusan territory including Prevlaka came under the rule of the Austrian Empire in 1813. Austrian rule was ratified by the Congress of Vienna in 1815, and the territory became part of its newly created internal administrative subdivision, the Kingdom of Dalmatia. It remained as such after the transformation of Austrian Empire into the dual monarchy of Austria Hungary following the Congress of Berlin in 1867. Towards the end of the 19th century, on the suggestion of General Lazar Mamula, the Austro Hungarian authorities decided to build a fort on Punta d'Ostro, along with another in the island of Mamula in order to ensure military control over the entrance into the Bay of Kotor. The Austrian authorities successfully fortified cape Mirište and the islet of Mamula. The authorities reportedly also decided to compensate local farmers for the expropriated land, but no money was paid until the collapse of the dual monarchy. In 1918, after the end of World War I and collapse of Austria Hungary, Prevlaka became part of the newly created Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes. By 1922, once the new state determined its internal administrative subdivisions, dividing its territory into 33 oblasts, the peninsula got included in kingdom's Dubrovnik Oblast. In 1929, as Kingdom of SCS transformed into the Kingdom of Yugoslavia along with its internal administrative subdivisions being reconfigured into 9 banovinas, Prevlaka was included into Zeta Banovina together with Dubrovnik. During the 1930s, Royal Yugoslav Army further fortified Prevlaka. In 1939, the area was assigned to the newly created Banovina of Croatia subdivision of the Yugoslav kingdom. World War II was the only period since the 15th century when the boundaries of Konavle were modified. In April 1941 Nazi Germany invaded Yugoslavia, conquering it in less than three weeks before proceeding to dismember its territory by creating a handful of locally administered fascist puppet states. Due to its strategic importance, the Axis aligned Kingdom of Italy under prime minister Benito Mussolini would not let either of the two newly propped up local fascist puppet regimes, the Independent State of Croatia or the Italian governorate of Montenegro, control the Bay of Kotor region. The Bay of Kotor along with its surrounding areas including eastern Konavle and Prevlaka was controlled directly by Italy based on the May 1941 Treaties of Rome. As World War II dragged on, in summer 1943, in response to the Allied advances in their Italian campaign, Nazi Germany took over the administration of the Bay of Kotor including Prevlaka. On 22 December 1944, the Yugoslav Partisans took control of the region, and after the war Prevlaka became part of the newly proclaimed FPR Yugoslavia, specifically its constituent unit the People's Republic of Croatia. In 1955, the Yugoslav People's Army (JNA) closed down access to Prevlaka because of its coastal artillery installations. During the Yugoslav Wars that followed the breakup of Yugoslavia, the territory was occupied by Yugoslav forces like most of the Dubrovnik region during the siege of Dubrovnik. At one point, the Croatian military gained temporary control over Prevlaka, before it was retaken. The two sides agreed on the demilitarization of the peninsula and the United Nations Security Council Resolution 779 of October 6, 1992 extended the mandate of UNPROFOR to the implementation of this agreement, together with the European Community Monitoring Mission. A resolution to the conflict took shape in 1996 when the United Nations mediated the conflict and established an observer mission (UNMOP) which oversaw the demilitarization and acted as a buffer. The UN mission ended in December 2002 and the territory that had previously been part of SR Croatia was returned to the Republic of Croatia. An agreement was signed by both sides five days before the departure of the UNMOP that demilitarized Prevlaka and effectively made it a neutral territory, though implementation still has a temporary character. In 2002, the two states agreed on a temporary solution stipulating that Croatia would receive the entire land mass of the Prevlaka peninsula including some of the sea belt entrance into Boka Kotorska while the sea bay on the side of Prevlaka facing Herceg Novi was declared no man's waters. Montenegro became independent in 2006 and the temporary agreement remained in effect. In 2008, a mixed commission was created, tasked with preparing the legal case for the border settlement in front of the International Court of Justice at The Hague. In search of the permanent border settlement, the two states have the option of settling the issue between themselves bilaterally or opting for the international arbitration.