Кіріспе

Ежелгі рим діни қызметкері құстарды байқау арқылы болжаумен айналысты.

Римдік діни практика.

Агур – классикалық Рим әлеміндегі діни қызметкер және лауазымды тұлға. Оның басты міндеті – алдын ала белгіленген қасиетті кеңістікте (templum) байқалған құбылыстарды зерттеп, құдайлардың ықтималын білу, яғни алдын айту. Templum – аспан кеңістігімен сәйкес келеді. Агурдың шешімдері оның өзі көрген немесе естіген нәрселерге негізделді: бұрқұрау, найзағай және кездейсоқ белгілер, мысалы, құлап түскен заттар, бірақ ең бастысы – құстардың белгілері. Ол көрген құстардың топтап немесе жалғыз ұшуы, ұшу кезінде шығарған дыбыстары, ұшу бағыты, құстардың түрі, саны және олардың қалай тамақтанғаны ескерілетін. Бұл практика "көктемнің нышандарын алу" деп аталды. Жабайы құстардың немесе ауа райының қолайлы жағдайларда пайда болуы әрдайым мүмкін болмағандықтан, осы мақсатта үй тауықтары templum-ға жіберіліп, олардың мінез-құлқы, әсіресе тамақтануы зерттелген. Агурдың агурлық рәсімі және оның атқаратын қызметі Рим қоғамындағы мемлекеттік немесе жеке кез келген маңызды іс-әрекеттің, соның ішінде соғыс, сауда және дін мәселелерінің орталық бөлігін құрады. Агурлар Римнің бейбітшілігіне, бақытына және амандығына (pax, fortuna және salus) әсер ететін кез келген әрекет бойынша құдайлардың ықтималын іздеді.

Этимология

Ежелгі авторлар "аугур" термині "avis" және "gerō" – "құстарды бағыттау" деген латын сөздерінен тұрады деп ойласа да, тарихи тіл білімі бойынша дәлелдер оның орнына "augeō" түбірін: "өсуге, гүлдеуге" көмектеседі.

Тарих және қоғамның рөлі

Саяси, әскери және азаматтық әрекеттер аруақтарды болжау және харуспиктер арқылы санкцияланды. Тарихи тұрғыдан алғанда, аруақтарды болжау жоғары лауазымды шенеуніктердің тапсыруымен аруақтар коллегиясының дін қызметкерлері жүзеге асырды. Бұл практика, әдетте, көршілес Этрурия аймағынан шыққан, онда аруақтарды болжайтындар жоғары дәрежелі лауазым иелері ретінде құрметтелді. Шенеуніктер өздерінің қызметтік міндеттерін орындау үшін қажет болған жағдайда аруақтарды болжауға өкілеттік алды. Магистратураларға жоғары әскери және азаматтық шендер кірді, сондықтан олар өздері діни лауазымдар саналды, ал шенеуніктер Римнің және римдіктердің барлық жақсылығына, тыныштығына және қауіпсіздігіне тікелей жауапты болды. Аруақтарды болжау рәсімінде төрағалық ететін шенеунік "аруақтарды болжау құқығына" (ius augurii) ие болды. Кенеттен пайда болған белгіні (auspicia oblativa) жариялау құқығы – нунтиация, аруақтарды болжайтын дін қызметкеріне берілді, бұл сол кезде жүріп жатқан іс-шараларды тоқтатуды талап ететін еді. 509 ж.б.д. аяқталған патшалық кезеңде дәстүр бойынша бір уақытта үш аруақтар болды; б.з.б. III ғасырға қарай олардың саны тоғызға жетті; Сулла олардың санын он беске дейін арттырды. Императорлық кезеңде олардың саны одан да өсіп, шамамен 25 мүшеге жетті.

Рим Республикасы

Республика кезінде діни лауазымдар консулдық, цензура және триумф сияқты құрметті саналды. Оларға мүшелік адамға өмір бойына мерекелердегі салтанатты шерулерге және қоғамдық тойларға қатысу құқығын берді; ағайындар өз лауазымдарының белгісі – литусты мақтан тұтты. Республиканың соңғы кезеңдерінде ағайындардың жұмысын паптар кеңесі қадағалап, олардың билігі cursus honorum-ға енгізіліп, артты. Pontifex maximus лауазымы ақырында де-факто консулдық құқығына айналды.

Рим империясы

Аруақтардың тиімділігін тек кейінге қарай бағалауға болады; құдайлармен орнатылған бейбітшілік (pax deorum) сәтті аруақтардың нәтижесі еді. Қайсысының амалдары құдайлардың қаһарына (ira deorum) ұшыратса, ол (ius augurum) аруақтарды күту құқығына ие болмауы керек еді. Азамат соғысының барлық басты кейіпкерлерінің ішінде тек Октавиан ғана оған ие болуға лайық еді, себебі ол Рим халқына pax deorum-ды қайта орнатты. Принципат кезінде жазған Лукан, жақындағы Азамат соғысын "табиғи емес" деп сипаттады – бұл ғарыштағы үлкен табиғаттан тыс бұзылыстардың көрінісі. Оның бейнелеуі дәстүрлі аруақтардың принциптеріне және императорлық культтың стоик жақтастарының кеңейтілген түсіндіруіне сай келеді. Стоиктердің космологиясында pax deorum – адам істеріндегі табиғи тәртіптің көрінісі. Әріптесі Лепид қайтыс болғанда, Август pontifex maximus лауазымын қабылдады, мемлекеттік болжамдарды (Сибил кітаптарын қоса) діни бақылауға алды және "бекітілмеген" болжамдардың таралуын тоқтату үшін цензор ретінде өкілеттіктерін пайдаланды. Империяда саяси ықпалы болмаса да, агурат, өзге төрт ең беделді коллегиялар сияқты, өз мүшелеріне мәртебе беруді жалғастырды.

Аугурлар, аугуриялар және ауспициялар

Ежелгі Римде агурия (агуралық ырымдар) сакрамен ("қасиетті нәрселер" немесе "ырымдар") тепе-теңдікте саналды және құдайлардың еркінің білдірілуінің жалғыз жолы емес еді. Аугурес публици (мемлекеттік агурлар) мемлекеттік мәселелермен ғана айналысты. Агурдың міндеті – патшалардың таққа отыруы, магистраттар мен жоғары дәрежелі дін қызметкерлерінің қызметтеріне кіруі (инаугурация) және барлық мемлекеттік істер сияқты әрекеттер туралы құдайлардың еркін анықтау және түсіндіру болып табылды. Агур немесе магистратқа осыған дейін дауылы естілгенін айту комиция жиналысын тоқтатуға жеткілікті болды. Мемлекеттік агурия мен магистраттардың инаугурациясы саяси өмірмен тығыз байланысты болғандықтан, бұл нашарлау мен теріс айналымдарға алып келді, нәтижесінде агурия діни маңызын жоғалтып, тоқырауға ұшырады.

Әдет-ғұрып

Заң бойынша spectio (көрмелеуді бақылау) құқығы берілген судьялар auspicia impetrativa ("өтініш" немесе "ізделген" қорғану; жоғарыда қараңыз) алу алдында сұралған auspicium (көрмелеу платформасы) орнататын болды. Операция өтетін храм немесе қасиетті орын орнатылып, шекарасы белгіленуі керек еді (оның шаршы болуы және тек бір кіреберісі болуы тиіс) және тазартылуы керек еді (effari, liberare). Салтанаттың байқау бөлігін бастаған сұралған auspicia-ның жариялануы legum dictio деп аталды. Байқау шарттары қатаң болды және операцияның дұрыстығы үшін толық үнсіздік қажет болды. Техникалық тұрғыдан аспан төрт бөлікке немесе аймаққа бөлінді: dextera, sinistra, antica және postica (оң, сол, алдыңғы және артқы). Адамдарды инаугурациялау рәсімінің үлгісі Ливийдің Нюма Помпилий патшаның инаугурациясын сипаттауында келтірілген: Агур Юпитерден: "Si fas est" (яғни егер бұл құдайға лайық болса) "Маған белгілі бір сигнум (белгі) жібер" деп сұрайды. Олар пайда болған кезде Нұма патша деп жарияланды.

Басымдық

Байқау күрделі болғандықтан, белгілер арасындағы қақтығыстар жиі кездесетін. Белгілердің арасындағы иерархия құрылды: мысалы, бүркіттің белгісі, тоқылдақ пен оссифраг (пара) белгісінен жоғары тұратын. Республиканың соңғы ғасырларында аспаннан (ex caelo) және биден (ex tripudiis) алынған белгілер басқа түрлердің орнын басты, себебі басқа белгілерді алаяқтыққа салу, яғни сұраған адамның тілегіне қарай өзгерту оңай болды. Цицерон мұндай алаяқтық қолдануды айыптады және өз заманының ағартушыларының осы ілімді білу деңгейінің төмендеуін сынады, бірақ шындығында, бұл теріс белгілерден қашудан туындаған, келесі бөлімде сипатталатын жағдай.

Аттус Навий

Римдегі басқа да болжау практикаларынан (мысалы, харуспицина, Сивиллинің кітаптарына кеңесу) өзгеше, римдік болжау өзінің жергілікті және тарихқа дейінгі, бастапқыда латын немесе италиялық екенін көрсетеді және Игувин кестелерінде (avif aseria) және басқа латын тайпалары арасында куәландырылған. Римнің негізі туралы әңгіме немесе аңыз болжауға негізделген – құстар мен аспанды бақылау арқылы құдайлардың ықтиярын анықтау. Шындығында, Ромул мен Ремус болжаушылар болды және Ромул өмірінің соңына дейін ұлы болжаушы саналды. Дегенмен, осы өнерді ең жақсы бейнелеген тұлға Аттус Навий болды. Оның тарихын Цицерон баяндайды: Ол өте кедей отбасында дүниеге келді. Бір күні ол шошқасын жоғалтып алды. Ол құдайларға уәде берді: егер шошқасын таба алса, жүзімдігіндегі ең үлкен жүзімді құдайларға шалады. Шошқасын тауып алғаннан кейін, ол жүзімдіктің ортасында, оңтүстікке қарай бет бұрды. Аспанды төрт бөлікке бөліп, құстарды бақылады. Құстар пайда болғанда, ол сол бағытта жүріп, ерекше үлкен жүзімді тауып, құдайларға шалды. Оның оқиғасы бірден танымал болды және ол патшаның болжаушысы болды (Ливий баяндаған патша Тарквиний туралы оқиғаны қараңыз). Содан бері ол болжаушылардың қамқоршысы саналды.