Таңдау еркіндігі және оның философиялық негіздері

Еркіндік – әртүрлі таңдаулар жасау қабілеті. Жауапкершілік, мораль, философиядағы маңызды мәселе. Таңдау еркінің болуы талқыланады.

32 мин оқу

100%

Дереккөз: Free will — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Таңдау жасау мүмкіндігі, шектеулерсіздік

Еркін ерік – әртүрлі мүмкін болатын іс-әрекеттердің арасынан таңдау жасау қабілеті немесе мүмкіндігі. Еркін ерік моральдық жауапкершілік, мақтау, кінәлау және тек еркін таңдалған әрекеттерге ғана қатысты болатын басқа да бағалаулармен тығыз байланысты. Ол сондай-ақ кеңес, көндіру, ойластыру және тыйым салу ұғымдарымен де байланысты. Дәстүр бойынша, тек ерікті түрде жасалған әрекеттер ғана мақтауға немесе айыптауға лайық деп есептеледі. Еркін ерік бар ма, жоқ па, оның мәні қандай және оның болуының немесе болмауының салдары қандай деген сұрақтар философияның ең ұзаққа созылған пікірталастарының бірін құрайды. Кейбір адамдар еркін ерікті сыртқы ықпал мен тілектердің шегінен тыс әрекет ету қабілеті деп түсінеді. Ал кейбіреулер еркін ерікті бұрынғы оқиғалармен анықталмаған, өз еркімізбен таңдау жасау қабілеті деп қарастырады. Детерминизм тек бір ғана оқиғалар тізбегінің мүмкін екенін көрсетеді, бұл еркін еріктің либертариандық моделімен үйлеспейді. Ежелгі грек философиясы осы мәселені көтерген, сондықтан үйлесімшілдер либертариандар мен қатал детерминистер арасындағы еркін ерік пен детерминизм туралы пікірталасты жалған дилемма деп санайды. Әртүрлі үйлесімшілдер «еркін ерік» дегеннің мағынасын әртүрлі анықтайды және осыған байланысты мәселеге әртүрлі шектеулерді қатысты деп есептейді. Классикалық үйлесімшілдер үшін еркін ерік – іс-әрекет ету бостандығынан артық емес, егер адам басқаша істегісі келсе, физикалық кедергісіз басқаша істей алатын болса, онда ол еркін ерікке ие деп есептеледі. Көптеген қазіргі заманғы үйлесімшілдер еркін ерікті психологиялық қабілет ретінде қарастырады, мысалы, ақылға сай мінез-құлықты басқару қабілеті. Сондай-ақ, еркін еріктің әртүрлі түсініктер бар, олардың әрқайсысының өзіндік мәселелері бар, бірақ олардың ортақ ерекшелігі – детерминизмнің мүмкіндігі еркін еріктің мүмкіндігіне қауіп төндірмейді.

Еркін ерік тарихы

Еркін ерік мәселесі ежелгі грек философиялық әдебиеттерінде көтерілген. Аристотельге (б.з.д. 4 ғасыр) және Эпиктетке (б.з. 1 ғасыр) компатибилистік еркін ерік туралы түсінік қатысты: "Бізге ештеңе кедергі келтірмейтін немесе бізді бір нәрсені істеуге немесе таңдауға мәжбүрлемейтін жағдай, бізге оларға бақылау құру мүмкіндігін берді". Сюзанна Бобзиеннің сөзінше, үйлесімсіз еркін ерік ұғымы алғаш рет Александр Афродизианның (б.з. 3 ғасыр) еңбектерінде айқындалған: "Бізге нәрселерге бақылау құруға мүмкіндік беретін нәрсе – біздің шешімімізде себептік байланыс болмауы, соның арқасында біз істеу/таңдау немесе істемеу/таңдамау арасында еркін шешім қабылдай аламыз". "Еркін ерік" (liberum arbitrium) термині христиан философиясы (б.з. 4 ғасыр) тарапынан енгізілген. Дәстүрлі түрде (Ағартушылық өз мағынасын ұсынғанға дейін) ол адамның еркінде қажеттіліктің болмауын білдірді, сондықтан "ерік еркін" дегеніміз "ерік осылай болуға міндетті емес" дегенді білдіреді. Бұл талапты үйлесімдік және үйлесімсіздік жақтастарының барлығы да қабылдады.

Батыс философиясы

Негізгі сұрақтар – біз өз әрекеттерімізді бақылай аламыз ба, және егер солай болса, қандай бақылау, қаншалықты деңгейде? Бұл сұрақтар ерте грек стоиктерінен (мысалы, Хрисипптен) бұрын туған, ал кейбір қазіргі философтар осы ғасырлар бойындағы прогресссіздікке ашуланып, ренжіседі. Бір жағынан, адамдар күшті еркіндік сезіміне ие, бұл оларды ерікті таңдау бар деген сенімге жетелейді. Екінші жағынан, еркіндік сезімі жаңылыс болуы мүмкін. Саналы шешімдердің себептік әсер ететініне қатысты интуитивті дәлелдерді, физикалық әлемді толығымен физикалық заңдармен түсіндіру көзқарасымен үйлестіру қиын. Интуитивті сезілген бостандық пен табиғи заң арасындағы қайшылық, себептік жабылу немесе физикалық детерминизм (номологиялық детерминизм) тұжырымдалғанда туындайды. Себептік жабылу бойынша, ешбір физикалық оқиғаның себебі физикалық саланың шегінен тыс жатпайды, ал физикалық детерминизмде болашақ толығымен алдыңғы оқиғалармен (себеп пен салдар) анықталады. «Еркін ерік» пен детерминистік әлемді қабылдастыру жұмбағы «еркін ерік» мәселесі ретінде белгілі, немесе кейде детерминизмнің дилеммасы деп аталады. Бұл дилемма моральдық дилеммаға да алып келеді: егер әрекеттер толығымен өткен оқиғалармен шартталған болса, жауапкершілікті қалай жүктеу керек? Ұқсастырушылар (компатибилистер) саналық шындықтың өзі себептік әсерге ие емес деп санайды. Классикалық ұқсастырушылар дилемманы шешу үшін, адамдар сыртқы күштермен шектелмеген немесе мәжбүрленбеген жағдайда ғана ерік бостандығының бар екенін айтады. Қазіргі заманғы ұқсастырушылар ерік бостандығы мен әрекет бостандығын ажыратады, яғни таңдау еркіндігін, оны іске асыру еркіндігінен бөліп қарастырады. Адамдардың барлығы ерік бостандығын сезінетінін ескере отырып, кейбір қазіргі заманғы ұқсастырушылар осы сезімді ескеру қажет деп санайды. Ұқсастырушылар ерік бостандығын рационалды шешімдер қабылдау қабілетімен байланыстырады. Дилеммаға қатысты тағы бір көзқарас – үйлесімсіздікшілердікі (инкмпатибилистердікі), атап айтқанда, егер әлем детерминистік болса, онда біздің әрекетті таңдауға еркіндік сезіміміз – жай ғана иллюзия. Метафизикалық либертариандық – үйлесімсіздікшіліктің бір түрі, ол детерминизмнің жалған екенін және ерік бостандығының мүмкін екенін (кем дегенде кейбір адамдардың ерік бостандығына ие екенін) тұжырымдайды. Төменде дилеммаға және оның негіздеріне қатысты классикалық аргументтер келтірілген.

The underlying questions are whether we have control over our actions, and if so, what sort of control, and to what extent. These questions predate the early Greek stoics (for example, Chrysippus), and some modern philosophers lament the lack of progress over all these centuries. On one hand, humans have a strong sense of freedom, which leads them to believe that they have free will. On the other hand, an intuitive feeling of free will could be mistaken. It is difficult to reconcile the intuitive evidence that conscious decisions are causally effective with the view that the physical world can be explained entirely by physical law. The conflict between intuitively felt freedom and natural law arises when either causal closure or physical determinism (nomological determinism) is asserted. With causal closure, no physical event has a cause outside the physical domain, and with physical determinism, the future is determined entirely by preceding events (cause and effect). The puzzle of reconciling 'free will' with a deterministic universe is known as the problem of free will or sometimes referred to as the dilemma of determinism. This dilemma leads to a moral dilemma as well: the question of how to assign responsibility for actions if they are caused entirely by past events. Compatibilists maintain that mental reality is not of itself causally effective. Classical compatibilists have addressed the dilemma of free will by arguing that free will holds as long as humans are not externally constrained or coerced. Modern compatibilists make a distinction between freedom of will and freedom of action, that is, separating freedom of choice from the freedom to enact it. Given that humans all experience a sense of free will, some modern compatibilists think it is necessary to accommodate this intuition. Compatibilists often associate freedom of will with the ability to make rational decisions. A different approach to the dilemma is that of incompatibilists, namely, that if the world is deterministic, then our feeling that we are free to choose an action is simply an illusion. Metaphysical libertarianism is the form of incompatibilism which posits that determinism is false and free will is possible (at least some people have free will). Below are the classic arguments bearing upon the dilemma and its underpinnings.

Метафизикалық либертариандық

[[Файл:FreewillConceptsBasedUponPhilosophyOfMindCausationViews.svg|thumb|Еркіндік туралы түрлі анықтамалар, метафизикалық либертариандыққа (агенттік/заттық себептілік және қатаң үйлесімсіздік) қатысты.

Либертариандық көзқарастар физикалық емес теориялар мен физикалық немесе натуралистік теорияларға бөлінеді. Физикалық емес теориялар мидағы іс-әрекеттерді орындауға әкелетін оқиғалардың толық физикалық түсіндірмесі жоқ екенін айтады, бұл әлем физика заңдарымен толық жабылмайды дегенді білдіреді. Бұған интеракционисттік дуализм кіреді, ол физикалық емес сана, ерік немесе жан физикалық себеп-салдарды жоққа шығарады деп мәлімдейді. Физикалық детерминизм болашақтың бір ғана мүмкіндігі бар екенін білдіреді, сондықтан либертариандық еркіндікпен үйлесімсіз. Үйлесімсіздіктің салдары ретінде, физикализмді жоюды қажет етпейтін метафизикалық либертариандық түсіндірмелер физикалық индетерминизмді қажет етеді, мысалы, ықтималдық субатомдық бөлшектердің мінез-құлқы – бұл теория еркіндік туралы жазған көптеген ерте авторларға белгісіз болған. Үйлесімсіз теорияларды олар қажет ететін индетерминизм түріне қарай жіктеуге болады: себепсіз оқиғалар, детерминистік емес себепті оқиғалар және агенттік/заттық себепті оқиғалар.

Себепсіз теориялар

Беймәмілестік еркін ерік-жігердің себепсіз түсіндірулері еркін әрекеттің агент немесе физикалық оқиғаның себебі болуын талап етпейді. Олар себептік жабық емес әлемге немесе физикалық белгісіздікке сүйенеді. Себепсіз түсіндірулерде әрбір қасақана әрекет үшін таңдау немесе ерік қажет екені жиі айтылады – агенттің қалауы, тырысуы немесе күш салуы (мысалы, қолды көтерудің когнитивтік компоненті). Мұндай қасақана әрекеттер еркін әрекеттер ретінде қарастырылады. Дегенмен, мұндай әрекеттің белгілі бір нәрсеге бақылау жасайтыны айту қиын. Себепсіз түсіндірулерге сәйкес, агенттің себептемесін психикалық күйлер немесе оқиғалар арқылы – тілек, сенім, нақты бір нәрсені көздеу арқылы талдауға болмайды, керісінше ол спонтандылық пен шығармашылық мәселесі деп есептеледі. Мұндай қасақана әрекеттердегі ниеттілік олардың еркіндігін анықтамайды, ал қасақана әрекеттер өздігінен туындайды. Кейбір қасақана әрекеттердің "әрекетті сезімі" осы оқиғаның белсенділігін немесе агенттің белсенді бақылауын жүзеге асыруын білдірмейді, керісінше, ол "адамның кез келген тиісті тілегі немесе ниеті болмаған кезде, миын тікелей ынталандыру арқылы туындауы мүмкін". Бұл таңдау үшін белгісіз мүмкіндіктер жиынтығын ұсынуға бағытталған, сонымен бірге кездейсоқ шешім қабылдау (тақсырлық шешім қабылдау) тәуекелін болдырмауға тырысады. Таңдау процесі детерминистік, бірақ ол сол процесте қалыптасқан бұрынғы басымдықтарға негізделуі мүмкін. Делиберативтік белгісіздік туралы Дэниел Деннет және Джон Мартин Фишер айтқан. Мұндай көзқарасқа қарсы айқын қарсылық – агенттің шешімдеріне (немесе осы шешімдерді қабылдау үшін қолданылатын басымдықтарға) үйлесімді модельге қарағанда үлкен дәрежеде меншік құқығы берілмейді. Орталықтандырылған түсіндірулерде екі мүмкіндіктің арасындағы кез келген шешім үшін әр нұсқаның ақыл-ойының күші қарастырылады, бірақ әлсіз үміткердің таңдалуы ықтимал. Мұндай көзқарасқа қарсы айқын қарсылық – шешімдер нақты түрде кездейсоқ қалдырылады және кез келген шешімнің шығу тегі немесе жауапкершілігі тағайындала алмайды. Еріктілік теориясы шешім қабылдаудағы ерік-жігердің рөлімен байланысты. Ол агенттің ерік процестерінің белгісіздігі белгілі бір физикалық оқиғалардың белгісіздігіне сәйкес болуы мүмкін екенін көрсетеді, ал осы оқиғалардың нәтижесі агенттің салдарынан туындаған деп есептелуі мүмкін. Бұл модельдер қалаудың ерекше түрін қарастырады – физикалық белгісіздік элементі бар күрделі, жоғары деңгейдегі процесс. Бұл тәсілдің мысалы – Роберт Кейн, ол "әр жағдайда белгісіздік оның мақсаттарының бірін жүзеге асыруына кедергі немесе тосқауыл ретінде жұмыс істейді – оның еркіне қарсы тұру түріндегі кедергі немесе тосқауыл, оны күш-жігермен жеңу керек" деп болжайды. Роберт Кейннің айтуынша, мұндай "үлкен жауапкершілік" еркін ерік-жігердің қажетті шарты болып табылады. Мұндай теорияның маңызды факторы – агентті физикалық нейрондық оқиғаларға дейін азайтуға болмайды, керісінше, психикалық процестер нәтижелерді анықтаудың физикалық процестер сияқты бірдей жарамды есебін береді (көшірмейтін физикализмді қараңыз). Кванттық механика (және физикалық белгісіздік) сол кезде тек қана қабылдаудың бастапқы кезеңдерінде болса да, өзінің "Ғажайапаттар: Алдын ала зерттеу" кітабында К.С.Льюис физикалық әлем белгісіздік деп дәлелденсе, физикалық емес тұлғаның физикалық шындыққа әрекеті туралы сипаттау үшін кіру нүктесін беретінін айтты. Физикалық модельдер (әсіресе кванттық белгісіздікке қатысты) кездейсоқ оқиғаларды атомдық немесе субатомдық деңгейде енгізеді. Бұл оқиғалар мидың белсенділігіне әсер етуі мүмкін және егер кейбір ақыл-ой процестерінің анық белгісіздігі (мысалы, саналы ерік-жігердегі бақылаудың субъективті қабылдаулары) физикалық конструкцияның негізгі белгісіздігіне сәйкес келсе, үйлесімсіз еркін ерікке жол беруі мүмкін. Алайда, бұл байланыс күмәнді ықтималдықтарға қарағанда себепші рөлді қажет етеді және адамның әрекетіне жауапты ми қызметіне осындай оқиғалар әсер етуі мүмкін екендігі белгісіз. Екінші жағынан, бұл үйлесімсіз модельдер еркін ерік-жігердің нейробиологиясында зерттелген әрекет пен саналы ерік-жігер арасындағы қарым-қатынасқа байланысты. Байқаудың өзі байқаудың нәтижесін бұзады, себебі себепті анықтау қабілетімізді шектейді. Алайда кванттық теорияның негізгі негізін қалаушылардың бірі Нильс Бор табиғаттың белгісіздігі мен ерік бостандығы арасында ешқандай байланыс жоқ деп ойлады.

Non causal accounts of incompatibilist free will do not require a free action to be caused by either an agent or a physical event. They either rely upon a world that is not causally closed, or physical indeterminism. Non causal accounts often claim that each intentional action requires a choice or volition – a willing, trying, or endeavoring on behalf of the agent (such as the cognitive component of lifting one's arm). Such intentional actions are interpreted as free actions. It has been suggested, however, that such acting cannot be said to exercise control over anything in particular. According to non causal accounts, the causation by the agent cannot be analysed in terms of causation by mental states or events, including desire, belief, intention of something in particular, but rather is considered a matter of spontaneity and creativity. The exercise of intent in such intentional actions is not that which determines their freedom – intentional actions are rather self generating. The "actish feel" of some intentional actions do not "constitute that event's activeness, or the agent's exercise of active control", rather they "might be brought about by direct stimulation of someone's brain, in the absence of any relevant desire or intention on the part of that person". This is intended to provide an indeterminate set of possibilities to choose from, while not risking the introduction of luck (random decision making). The selection process is deterministic, although it may be based on earlier preferences established by the same process. Deliberative indeterminism has been referenced by Daniel Dennett and John Martin Fischer. An obvious objection to such a view is that an agent cannot be assigned ownership over their decisions (or preferences used to make those decisions) to any greater degree than that of a compatibilist model. Centred accounts propose that for any given decision between two possibilities, the strength of reason will be considered for each option, yet there is still a probability the weaker candidate will be chosen. An obvious objection to such a view is that decisions are explicitly left up to chance, and origination or responsibility cannot be assigned for any given decision. Efforts of will theory is related to the role of will power in decision making. It suggests that the indeterminacy of agent volition processes could map to the indeterminacy of certain physical events – and the outcomes of these events could therefore be considered caused by the agent. Models of volition have been constructed in which it is seen as a particular kind of complex, high level process with an element of physical indeterminism. An example of this approach is that of Robert Kane, where he hypothesizes that "in each case, the indeterminism is functioning as a hindrance or obstacle to her realizing one of her purposes – a hindrance or obstacle in the form of resistance within her will which must be overcome by effort." According to Robert Kane such "ultimate responsibility" is a required condition for free will. An important factor in such a theory is that the agent cannot be reduced to physical neuronal events, but rather mental processes are said to provide an equally valid account of the determination of outcome as their physical processes (see non reductive physicalism). Although at the time quantum mechanics (and physical indeterminism) was only in the initial stages of acceptance, in his book Miracles: A preliminary study C. S. Lewis stated the logical possibility that if the physical world were proved indeterministic this would provide an entry point to describe an action of a non physical entity on physical reality. Indeterministic physical models (particularly those involving quantum indeterminacy) introduce random occurrences at an atomic or subatomic level. These events might affect brain activity, and could seemingly allow incompatibilist free will if the apparent indeterminacy of some mental processes (for instance, subjective perceptions of control in conscious volition) map to the underlying indeterminacy of the physical construct. This relationship, however, requires a causative role over probabilities that is questionable, and it is far from established that brain activity responsible for human action can be affected by such events. Secondarily, these incompatibilist models are dependent upon the relationship between action and conscious volition, as studied in the neuroscience of free will. It is evident that observation may disturb the outcome of the observation itself, rendering limited our ability to identify causality. Niels Bohr, one of the main architects of quantum theory, suggested, however, that no connection could be made between indeterminism of nature and freedom of will.

Агенттік/заттық-салалық теориялар

Бейімдестік еркін ерік тұжырымдамасындағы агенттік/заттық себеп-салдарлық есептер, сананың сипаттамасында заттық дуализмге сүйенеді. Агенттің физикалық әлемге араласу қабілетіне ие деп есептеледі. Агенттік (заттық) себеп-салдарлық есептерді Джордж Беркли және Томас Рид ұсынған. Агенттің тудырған себептері бұрынғы оқиғалармен себептік байланыста болмауы керек. Сондай-ақ, агенттің осы оқиғаны тудыруы бұрынғы оқиғалармен себептік байланыста болмауы тиіс. Бұл көзқарасқа қатысты бірнеше мәселе анықталды. Біріншіден, агенттің кез келген таңдауының себебін анықтау қиын, бұл олардың кездейсоқ немесе жақсылыққа байланысты болуы мүмкін екенін көрсетеді (еркін ерік шешімінің түпкілікті негізі болмайды). Екіншіден, физикалық оқиғалардың сыртқы зат немесе санадан туындауы мүмкін бе деген сұрақ туындайды – бұл өзара әрекеттесуші дуализмге тән мәселе.

Тағдыр мен тағдыр

Тағдыр – алдын ала белгіленген оқиғалардың барысы. Ол жалпы немесе жеке адам үшін алдын ала шешілген болашақ ретінде түсіндіріледі. Бұл ғаламның белгілі бір табиғи тәртібі бар деген сенімге негізделген ұғым. «Тағдыр» және «жайдар» сөздері көбінесе бір-бірінің орнына қолданылса да, олардың мағыналарында айырмашылық бар. Тағдыр көбінесе өзгерте алмайтын, адамның бақылауынан тыс белгілі бір жолға түсуді білдіреді. Тағдыр детерминизммен байланысты, бірақ физикалық детерминизмді нақтылай бермейді. Физикалық детерминизм болмаған жағдайда да, оқиға сыртқы күштермен тағдырлануы мүмкін (мысалы, теологиялық детерминизм). Жайдар да детерминизммен байланысты, бірақ физикалық детерминизмді нақтылай бермейді. Физикалық детерминизм болмаған жағдайда да, оқиға орын алуға жазылуы мүмкін. Жайдар өзгерте алмайтын жолды білдіреді, бірақ бұл жолдың қалай белгіленгені туралы ешқандай талап қоймайды (яғни, ол міндетті түрде еркін ерікпен келіспеушілікке қарама-қарсы келмейді). Егер еркін ерік болса, ол сол жазылған нәтижені таңдау механизмі болуы мүмкін (жайдарды іске асыру үшін белгіленген).

Логикалық детерминизм

Тағдыр туралы талқылау үшін мистикалық күштердің болуы міндетті емес. Логикалық детерминизм немесе анықталғандық – өткен, қазіргі және болашақ туралы барлық мәлімдемелердің дұрыс немесе бұрыс екендігі туралы ұғым. Бұл еркін ерікке қатысты ерекше мәселе тудырады, себебі болашақ туралы мәлімдемелердің шындық мәні қазірдің өзінде белгілі (яғни, ол бұрыннан дұрыс немесе бұрыс деп шешілген) және бұл болашақ мүмкіндіктерінің мәселесі деп аталады.

Барлығын білетін

Барлық білім – барлық білуге тиіс нәрсені білу қабілеті (оның ішінде болашақтағы барлық оқиғалар кіреді) және көбінесе жаратушы құдайға тән қасиет. Барлық білім тағдырдың бар екендігін білдіреді. Кейбір авторлар еркін ерік пен барлық білімнің қатар болуы мүмкін емес деп санайды. Бір пікір бойынша, барлық білетін жаратушы тек тағдырды ғана емес, сонымен қатар жоғары деңгейдегі алдын ала шешімділік түрін, мысалы, қатаң теологиялық детерминизмді немесе жазмышты білдіреді – яғни, ол ғаламдағы барлық оқиғалар мен нәтижелерді алдын ала өздігінен белгілеп қойған. Мұндай жағдайда, егер адам төменгі деңгейдегі физикалық жүйесіне әсер ете алса да, оның осыған қатысты таңдаулары либертариандық еркін еріктей, оның өзіне тиесілі болмайды. Барлық білім Құдайдың бар екендігіне қарсы тұратын үйлесімсіз қасиеттерге негізделген аргумент ретінде белгілі, ол еркін ерік аргументі деп аталады және басқа да ұқсас аргументтермен тығыз байланысты, мысалы, құдіреттіліктің жақсы жаратушы құдаймен үйлесімсіздігі (яғни, егер құдай олар нені таңдайтынын білсе, онда олардың оны таңдауына рұқсат беруі үшін жауапкершілікте болады).

Алдын ала анықтау

Алдын ала шешілгендік – барлық оқиғалар алдын ала белгіленген деген идея. Алдын ала анықтаушылық – тарихтың барлық оқиғалары, өткен, қазіргі және болашақ оқиғалар, адамның іс-әрекеттерін қоса алғанда, шешілген немесе белгілі (Құдай, тағдыр немесе басқа бір күш арқылы). Алдын ала анықтаушылық көбінесе адамның іс-әрекеті алдын ала белгіленген оқиғалардың барысына кедергі келтіре алмайды (немесе оларға әсер ете алмайды) және адамның тағдыры сыртқы күштермен (мысалы, жаратушы Құдаймен) алдын ала белгіленген дегенді білдіреді. Алдын ала анықтаушылық тұжырымын жиі себептік детерминизм арқылы түсіндіреді, яғни ғаламның пайда болуына дейін созылған, үзілмейтін оқиғалар тізбегі бар екендігін көрсетеді. Алдын ала анықтау жағдайында, оқиғалар тізбегі алдын ала белгіленген, ал адамның іс-әрекеті осы тізбектің нәтижесіне әсер ете алмайды. Алдын ала анықтаушылықты алдын ала белгіленген себептік детерминизм деп қарастыруға болады, бұл жағдайда ол детерминизмнің нақты бір түрі болып саналады. Сонымен қатар, ол себептік детерминизммен мағынасы жағынан бірдей қолданылуы мүмкін – болашақ оқиғаларды анықтау қабілеті тұрғысынан. Дегенмен, алдын ала анықтаушылық көбінесе себептік детерминизмнен тәуелсіз қарастырылады. «Алдын ала анықтаушылық» термині биология және генетика салаларында да жиі қолданылады, онда ол биологиялық детерминизмнің бір түрін көрсетеді. «Алдын ала анықтаушылық» термині барлық оқиғаларды ғана емес, сонымен қатар барлық оқиғаларды алдын ала және саналы түрде анықтауды білдіреді (демек, бұл саналы тілі бар жаратылыс жасаған деп есептеуге болады). Егер детерминизм оқиғалардың табиғи себептерімен түсіндірілсе, алдын ала анықтаушылық өз мәні бойынша оқиғалардың себептерін олар орын алғанға дейін бақылайтын немесе жоспарлайтын, және кейде табиғи себеп-салдар заңдарынан тыс тұратын бір тұлғаның немесе «біреудің» болуын ұсынады. Алдын ала тағдыр – жоғары күш иесінің ғаламдағы барлық оқиғалар мен нәтижелерді алдын ала белгілеп қойғандығын білдіреді, бұл христиан дініндегі кальвинистердің танымал доктринасы. Алдын ала тағдыр көбінесе қатаң теологиялық детерминизмнің бір түрі ретінде қарастырылады. Сондықтан алдын ала анықтаушылық тағдырға ұқсас. Фатализм – барлық нәрсе алдын ала белгіленген, сондықтан адамдар өз болашақтарын өзгерте алмайды деген идея.

Predeterminism is the idea that all events are determined in advance. Predeterminism is the philosophy that all events of history, past, present and future, have been decided or are known (by God, fate, or some other force), including human actions. Predeterminism is frequently taken to mean that human actions cannot interfere with (or have no bearing on) the outcomes of a pre determined course of events, and that one's destiny was established externally (for example, exclusively by a creator deity). The concept of predeterminism is often argued by invoking causal determinism, implying that there is an unbroken chain of prior occurrences stretching back to the origin of the universe. In the case of predeterminism, this chain of events has been pre established, and human actions cannot interfere with the outcomes of this pre established chain. Predeterminism can be used to mean such pre established causal determinism, in which case it is categorised as a specific type of determinism. It can also be used interchangeably with causal determinism – in the context of its capacity to determine future events. Despite this, predeterminism is often considered as independent of causal determinism. The term predeterminism is also frequently used in the context of biology and heredity, in which case it represents a form of biological determinism. The term predeterminism suggests not just a determining of all events, but the prior and deliberately conscious determining of all events (therefore done, presumably, by a conscious being). While determinism usually refers to a naturalistically explainable causality of events, predeterminism seems by definition to suggest a person or a "someone" who is controlling or planning the causality of events before they occur and who then perhaps resides beyond the natural, causal universe. Predestination asserts that a supremely powerful being has indeed fixed all events and outcomes in the universe in advance, and is a famous doctrine of the Calvinists in Christian theology. Predestination is often considered a form of hard theological determinism. Predeterminism has therefore been compared to fatalism. Fatalism is the idea that everything is fated to happen, so that humans have no control over their future.

Теологиялық детерминизм

Теологиялық детерминизм – детерминизмнің бір түрі, барлық оқиғалар монотеистік құдайдың алдын ала белгілегені немесе алдын ала жазғаны, немесе олардың толық білімі болғандықтан орын алуға тиіс екенін айтады. Теологиялық детерминизмнің екі түрі бар: мықты және әлсіз теологиялық детерминизм. Біріншісі, мықты теологиялық детерминизм, тарихтағы барлық оқиғаларды құдайдың белгілеуіне негізделген: «Барлық нәрсе толық білетін, құдіретті құдайдың алдын ала белгілеуімен болды». Екінші түрі, әлсіз теологиялық детерминизм, құдайдың алдын ала білу қабілетіне негізделген: «Құдайдың толық білімі кемел болғандықтан, ол болашақ туралы не білсе, соның бәрі сөзсіз орындалады, демек, болашақ бұрыннан белгіленген». Осы жіктемелерде шағын айырмашылықтар бар. Кейбір ғалымдар теологиялық детерминизмнің барлық оқиғалар мен нәтижелерді құдайдың алдын ала белгілеуін талап етеді (яғни, егер ерік-жігердің еркіндігі жоқ деп есептелмесе, әлсіз түрін «теологиялық детерминизм» деп жіктемейді) немесе әлсіз түрі мүлдем «теологиялық детерминизм» құрамайды. Теологиялық детерминизмді себептік детерминизмнің бір түрі ретінде де қарастыруға болады, онда алғы шарттар – Құдайдың табиғаты мен еркі. Ерік-жігер және теологиялық үйлесімділік/үйлесімсіздіктің жіктелуіне қатысты «теологиялық детерминизм – Құдайдың бар екенін және болашақ әрекеттеріміз туралы мәлімдемелерді қоса алғанда, барлық нақты мәлімдемелерді қатесіз білетінін айтатын тезис», теологиялық детерминизмнің барлық түрлерін қамтитын ең минималды критерийлер. Томас Аквинский және К.С. Льюис. Балама мүмкіндіктер принципін жоққа шығарады: «Егер сіз әрекет жасағанда басқаша жасай алмасаңыз, сіз еркін әрекет етпейсіз». Мысалы, адам-бақылаушы болашақта не боларын анықтайтын машинаны жасауы мүмкін, бірақ осы машинаның болуы немесе оны пайдалану оқиғалардың нәтижесіне ешқандай әсер етпейді. Ұйлесімділік және үйлесімсіздіктің анықтамаларында әдебиет физикалық детерминизм мен детерминизмнің жоғары деңгейлі формаларын (алдын ала детерминизм, теологиялық детерминизм және т.б.) ажырата алмайды. Сондықтан теологиялық детерминизмге қатысты қатал детерминизм (немесе жоғарыдағы «Мықты теологиялық детерминизм») физикалық детерминизмге қатысты қатал үйлесімсіздік ретінде жіктелуі мүмкін (егер ғаламның ішкі себептілігі немесе детерминизмі туралы ешқандай талап қойылмаса) немесе тіпті ұйлесімділік (егер детерминизмнің шектеуінен бостандық еркін ерік үшін қажет деп саналмаса), егер қатал детерминизм болмаса. Осыған ұқсас принцип бойынша метафизикалық либертариандық (физикалық детерминизмге қатысты үйлесімсіздіктің бір түрі) теологиялық детерминизмге қатысты ұйлесімділік ретінде жіктелуі мүмкін (егер мұндай ерікті әрекеттер алдын ала белгіленген және орын алуға тиіс болса, бірақ олардың нәтижесі «алдын ала белгіленбеген» немесе Құдаймен анықталмаған). Егер қатал теологиялық детерминизм қабылданса (егер мұндай нәтижелерді Құдай алдын ала белгілеген деп есептелсе), онда метафизикалық либертариандық мүмкін емес, және қайта жіктеуді қажет етеді (мысалы, қатал үйлесімсіздік ретінде, ғалам әлі де детерминистік емес деп есептеліп, бірақ қатал детерминизмнің жіктелуі техникалық тұрғыдан жарамды). Картезиандық дуализм физикалық әлемнің детерминистік емес екенін және сыртқы сана физикалық оқиғаларды (кем дегенде кейбір) басқаратынын көрсетеді, бұл үйлесімсіз еркін ерік-жігерді түсіндіреді. Картезиандық дуализмнен туындаған, кейде интеракционистік дуализм деп аталатын тұжырымдама екі жақты өзара әрекеттесуді білдіреді: кейбір физикалық оқиғалар кейбір саналық әрекеттерге, ал кейбір саналық әрекеттер кейбір физикалық оқиғаларға әкеледі. Ақыл мен дененің мүмкін болатын ажыратылуының бір заманауи көрінісі – Поппердің «үш әлем» тұжырымдамасы. Картезиандық дуализм және Поппердің үш әлемі – бұл эпистемологиялық плюрализм деп аталатын нәрселердің екі түрі, яғни әлемді толық сипаттау үшін әртүрлі эпистемологиялық әдістемелер қажет деген түсінік. Эпистемологиялық плюралистік дуализмнің басқа түрлері психофизикалық параллелизм және эпифеноменализмді қамтиды. Эпистемологиялық плюрализм – ақыл-дене мәселесінің табиғи ғылымдардың ұғымдарына дейін төмендетілмейтін бір көзқарас. Бұған қарама-қарсы көзқарас – физикализм. Физикализм – барлық нәрсе тек физикалық қасиеттерінен артық емес екенін айтатын философиялық теория; яғни, физикалық емес заттар жоқ (мысалы, физикалық тәуелсіз сана). Физикализм редуктивті немесе редуктивті емес болуы мүмкін. Редуктивті физикализм – әлемдегі барлық нәрсені талдау арқылы негізгі физикалық немесе материалдық негізіне дейін төмендетуге болады деген идеяға негізделген. Балама ретінде, редуктивті емес физикализм саналық қасиеттер физикалық қасиеттерден өзге онтологиялық класс құрайды деп мәлімдейді: саналық күйлер (мысалы, квалиа) физикалық күйлерге онтологиялық тұрғыдан төмендетілмейді. Саналық және неврологиялық күйлердің әртүрлі екенін болжасаңыз да, бұл саналық күйлердің неврологиялық күйлермен байланысты болуы мүмкін емес екенін білдірмейді. Мұндай құрылымдардың бірінде, аномальды монизм, саналық оқиғалар физикалық оқиғаларға супервенеция жасайды, физикалық қасиеттермен байланысты саналық қасиеттердің пайда болуын сипаттайды – себептік төмендетуді білдіреді. Сондықтан редуктивті емес физикализм көбінесе себептік төмендетуге бағынбайтын саналық күйлерге қатысты (мысалы, эпифеноменализмді қараңыз) қасиеттік дуализм ретінде жіктеледі. Үйлесімсіздік сана мен физикалық арасындағы айырмашылықты талап етеді, (анықталған) физикалық шындық пен адамның болжамды ерекше санасы арасындағы үйлесімсіздік туралы пікір білдіреді. Екіншіден, метафизикалық либертариандық еркін ерік физикалық шындыққа әсер етуді күшімен көрсетуі керек, және сана осы әсерге жауапты болса (көптеген жүйелік кездейсоқтықтарға қарағанда), одан дененің өзінен ерекше болуы керек. Субстанциялық және қасиеттік дуализм осы ерекшелікті ұсынады, және осы модельдердің физикалық әлемге қатысты инерциясыз емес түрлері үйлесімсіз еркін ерік-жігерді көрсету үшін негіз құрайды (яғни, интеракционистік дуализм және редуктивті емес физикализм). Физиканың заңдары әлі де сананың қиын мәселесін шеше алмағаны белгілі: «Сананың қиын мәселесін шешу үшін иондардың нерв мембранасы арқылы ағуы сияқты физиологиялық процестер бізге тәжірибе беруге қалай себеп болады, оны анықтау қажет». Кейбір ғалымдардың пікірінше, «Сананың қиын мәселесімен тығыз байланысты, еркін ерік-жігердің қиын мәселесі саналы еркін ерік-жігердің негізгі мәселесін білдіреді: саналы ниет материалдық әлемге әсер етеді ме?» Дегенмен, басқалар «сана адам өмірінде Батыс мәдениеті сенгеннен гөрі әлдеқайда аз рөл атқарады» деп санайды.

Theological determinism is a form of determinism stating that all events that happen are pre ordained, or predestined to happen, by a monotheistic deity, or that they are destined to occur given its omniscience. Two forms of theological determinism exist, here referenced as strong and weak theological determinism. The first one, strong theological determinism, is based on the concept of a creator deity dictating all events in history: "everything that happens has been predestined to happen by an omniscient, omnipotent divinity." The second form, weak theological determinism, is based on the concept of divine foreknowledge – "because God's omniscience is perfect, what God knows about the future will inevitably happen, which means, consequently, that the future is already fixed." There exist slight variations on the above categorisation. Some claim that theological determinism requires predestination of all events and outcomes by the divinity (that is, they do not classify the weaker version as 'theological determinism' unless libertarian free will is assumed to be denied as a consequence), or that the weaker version does not constitute 'theological determinism' at all. Theological determinism can also be seen as a form of causal determinism, in which the antecedent conditions are the nature and will of God. With respect to free will and the classification of theological compatibilism/incompatibilism below, "theological determinism is the thesis that God exists and has infallible knowledge of all true propositions including propositions about our future actions," more minimal criteria designed to encapsulate all forms of theological determinism. Thomas Aquinas, and C. S. Lewis. Deny the Principle of Alternate Possibilities: "If you cannot do otherwise when you do an act, you do not act freely." For example, a human observer could in principle have a machine that could detect what will happen in the future, but the existence of this machine or their use of it has no influence on the outcomes of events. In the definition of compatibilism and incompatibilism, the literature often fails to distinguish between physical determinism and higher level forms of determinism (predeterminism, theological determinism, etc.) As such, hard determinism with respect to theological determinism (or "Hard Theological Determinism" above) might be classified as hard incompatibilism with respect to physical determinism (if no claim was made regarding the internal causality or determinism of the universe), or even compatibilism (if freedom from the constraint of determinism was not considered necessary for free will), if not hard determinism itself. By the same principle, metaphysical libertarianism (a form of incompatibilism with respect to physical determinism) might be classified as compatibilism with respect to theological determinism (if it was assumed such free will events were pre ordained and therefore were destined to occur, but of which whose outcomes were not "predestined" or determined by God). If hard theological determinism is accepted (if it was assumed instead that such outcomes were predestined by God), then metaphysical libertarianism is not, however, possible, and would require reclassification (as hard incompatibilism for example, given that the universe is still assumed to be indeterministic – although the classification of hard determinism is technically valid also). Cartesian dualism implies that the physical world is not deterministic – and in which external mind controls (at least some) physical events, providing an interpretation of incompatibilist free will. Stemming from Cartesian dualism, a formulation sometimes called interactionalist dualism suggests a two way interaction, that some physical events cause some mental acts and some mental acts cause some physical events. One modern vision of the possible separation of mind and body is the "three world" formulation of Popper. Cartesian dualism and Popper's three worlds are two forms of what is called epistemological pluralism, that is the notion that different epistemological methodologies are necessary to attain a full description of the world. Other forms of epistemological pluralist dualism include psychophysical parallelism and epiphenomenalism. Epistemological pluralism is one view in which the mind body problem is not reducible to the concepts of the natural sciences. A contrasting approach is called physicalism. Physicalism is a philosophical theory holding that everything that exists is no more extensive than its physical properties; that is, that there are no non physical substances (for example physically independent minds). Physicalism can be reductive or non reductive. Reductive physicalism is grounded in the idea that everything in the world can actually be reduced analytically to its fundamental physical, or material, basis. Alternatively, non reductive physicalism asserts that mental properties form a separate ontological class to physical properties: that mental states (such as qualia) are not ontologically reducible to physical states. Although one might suppose that mental states and neurological states are different in kind, that does not rule out the possibility that mental states are correlated with neurological states. In one such construction, anomalous monism, mental events supervene on physical events, describing the emergence of mental properties correlated with physical properties – implying causal reducibility. Non reductive physicalism is therefore often categorised as property dualism rather than monism, yet other types of property dualism do not adhere to the causal reducibility of mental states (see epiphenomenalism). Incompatibilism requires a distinction between the mental and the physical, being a commentary on the incompatibility of (determined) physical reality and one's presumably distinct experience of will. Secondarily, metaphysical libertarian free will must assert influence on physical reality, and where mind is responsible for such influence (as opposed to ordinary system randomness), it must be distinct from body to accomplish this. Both substance and property dualism offer such a distinction, and those particular models thereof that are not causally inert with respect to the physical world provide a basis for illustrating incompatibilist free will (i. e. interactionalist dualism and non reductive physicalism). It has been noted that the laws of physics have yet to resolve the hard problem of consciousness: "Solving the hard problem of consciousness involves determining how physiological processes such as ions flowing across the nerve membrane cause us to have experiences." According to some, "Intricately related to the hard problem of consciousness, the hard problem of free will represents the core problem of conscious free will: Does conscious volition impact the material world?" Others however argue that "consciousness plays a far smaller role in human life than Western culture has tended to believe."

Сәйкестіктілік

Томас Хоббс классикалық үйлесімділік теориясын ұстанған. Үйлесімділік теориясын қолдаушылар детерминизм ерік бостандығымен үйлесімді деп санайды. Олар еркіндік метафизикаға қатысы жоқ себептермен жағдайда болуы немесе болмауы мүмкін дейді. Мысалы, соттар метафизикаға жүгінбей, белгілі бір жағдайларда адамдардың өз еркімен әрекет етуіне қатысты шешімдер қабылдайды. Сол сияқты, саяси бостандық та метафизикалық ұғым емес. Сондай-ақ, кейбір үйлесімділік теориясын қолдаушылар ерік бостандығын – басқа адамдардың кедергісіз, өзінің қалыптасқан ниеттеріне сәйкес әрекет ету бостандығы деп түсіндіреді. Мысалы, Аристотельдің «Никомах этикасы» және стоик Хрисипп еңбектерінде осыған ұқсас пікірлер кездеседі. Керісінше, үйлесімсіздік ұстанымдары «метафизикалық ерік бостандығы» туралы мәселелерді қарастырады, ал үйлесімділік теориясын қолдаушылар мұндай ерік бостандығы ешқашан дұрыс анықталмағанын айтады. Үйлесімділік теориясын қолдаушылар детерминизмнің маңызды еместігін көрсетеді, бірақ олардың арасында не маңызды деген келіспеушіліктер бар. Үйлесімділік теориясын қолдаушы болу үшін ерік бостандығының нақты бір түсінігін қабылдау міндетті емес, тек детерминизм ерік бостандығына қарсы емес екенін мойындау жеткілікті. Таңдау жасауға түрлі кедергілер болғанымен, ерік бостандығы іс-қимыл бостандығын білдірмейді. Таңдау еркіндігі (өз еркіңді таңдау бостандығы) логикалық тұрғыдан осы таңдауды іске асыру еркіндігінен (өз еркіңді жүзеге асыру бостандығы) бөлек, бірақ барлық авторлар бұл айырмашылықты ескермейді.

Еркін ерік - физикалық шектеудің болмауы

Томас Гоббс сияқты "классикалық үйлесімділікшілердің" көпшілігі адамның өз еркімен әрекет етуі тек сол адамның сол әрекетті жасағысы келген кезде ғана, сондай-ақ егер адам басқаша шешім қабылдағанда, басқаша әрекет ете алу мүмкіндігі болғанда ғана мүмкін деп санайды. Гоббс кейде мұндай үйлесімділік бостандығын абстрактілі ерік-жігер түсінігіне емес, әрбір жеке адамға жатқызады, мысалы, "ерік-жігерге, тілекке немесе ұмтылысқа ешқандай бостандық қатыстырылмайды, тек адамның бостандығы ғана бар; ол осыдан тұрады, адам өзінің еркі, тілегі немесе ұмтылысы бар нәрсені істеуге кедергі таппайды". Бұл маңызды шартты түсіндіре келгенде, Дэвид Юм былай деп жазады: "Бұл гипотетикалық бостандық әрбір тұтқынға алынбаған және тізбекке байланбаған адамға беріледі". Сол сияқты, Вольтер өзінің философиялық сөздігінде "Демек, еркіндік – тек қана адамның қалағанын істеу күші және одан артығы емес" деп мәлімдеді. Ол сұрайды: "Сіздер оны миллион соқыр құштарлықтардың ыңғайына қалдыруды қалайсыз ба?" Оның пікірінше, ерік бостандығы – "тек әрекет ету күші, ал бұл күш не? Бұл – біздің органдарымыздың құрылысы мен қазіргі күйінің салдары".

Еркін ерік психологиялық күй ретінде

Компатибилизм агентті ақыл-ойының арқасында еркін деп қарастырады. Еркін ерік туралы кейбір түсіндірмелер сананың ішкі себептілігіне, жоғары деңгейдегі ми өңдеуге қатысты – саналы және санасыз ми қызметі арасындағы өзара әрекеттесуге назар аударады. Сол сияқты, кейбір қазіргі заманғы психологиядағы компатибилистер дәстүрлі түрде қабылданған ерік-бостандығының мәселесін мінез-құлық қалыптасуымен байланыстыруға тырысты. Компатибилистік еркін ерік біздің табиғи агенттік сезімімізге де байланыстырылады, онда адамның жұмыс істеуі және сананың теориясын дамытуы үшін өзін агент деп санауы қажет. Франкфурт шешім қабылдау деңгейлері туралы түсінікті өзгеше ұсынады. Ал басқалар Франкфурттың иерархиядағы түрлі деңгейлердің қалай үйлесетінін жеткілікті түрде түсіндірмейді деп есептейді.

Бостандық алдын ала болмайтын нәрсе

"Керекшіліктің дамуы" атты еңбегінде Деннет еркін ерік теориясының үйлесімділігі туралы дәлел келтіреді. Негізгі ой – егер Құдайды, шексіз күшті демонды және басқа да осындай мүмкіндіктерді естен шығарсақ, онда әлемнің қазіргі күйі туралы біліміміздің дәлдігіне қатысты хаос пен эпистемиялық шектеулердің салдарынан болашақ барлық шекті тіршілік иелері үшін белгісіз болады. Нақты анықталатын жалғыз нәрсе – "күтулер". "Басқаша" іс-әрекет ету қабілеті тек осы күтулермен байланысты мағынаға ие, ал белгісіз және білуге болмайтын болашақпен емес. Деннеттің пікірінше, адамдардың күткеннен өзгеше әрекет ету мүмкіндігі болғандықтан, еркін ерік болуы мүмкін. Компатибилистік еркін ерікке қатысты одан да күрделі талдаулар жасалды, сондай-ақ басқа сыншылардың пікірлері де ұсынылды. Бұл – адам таным мен санасын зерттеуге қатысты физикалық көзқарас, онда сана – табиғаттың бір бөлігі ғана, мүмкін, көптеген өте күрделі өзін-өзі бағдарлайтын кері байланыс жүйелерінің (мысалы, нейрондық желілер мен танымдық роботтар) бір қасиеті. Сондықтан оны эмпирикалық ғылымның әдістерімен, мысалы, мінез-құлық және танымдық ғылымдар (яғни, нейробиология және танымдық психология) арқылы зерттеу қажет. Когнитивтік натурализм неврологиялық ғылымдардың маңыздылығын атап көрсетеді. Мидың жалпы денсаулығы, заттарға тәуелділік, депрессия және түрлі жекелік бұзылыстар саналық қызметке әсер етеді, олардың ерік-жігерге тигізетін әсері де маңызды. Еркін ерік туралы нейроғылым компатибилистік және инкомпатибилистік еркін ерік тұжырымдамаларына шектеулер қояды. Компатибилистік модельдер сананың модельдеріне сүйенеді, онда саналық қызмет (мысалы, ойлану) физикалық нәтижеде ешқандай өзгеріссіз физикалық қызметке дейін келтірілуі мүмкін. Компатибилизм көбінесе физикализммен үйлесімді (немесе кемінде оған қарама-қарсы емес), бірақ кейбір компатибилистік модельдер мидағы детерминистік ойланудың табиғи процестерін саналы агенттің бірінші тұлғалық көзқарасынан сипаттайды.

In Elbow Room, Dennett presents an argument for a compatibilist theory of free will, which he further elaborated in the book Freedom Evolves. The basic reasoning is that, if one excludes God, an infinitely powerful demon, and other such possibilities, then because of chaos and epistemic limits on the precision of our knowledge of the current state of the world, the future is ill defined for all finite beings. The only well defined things are "expectations". The ability to do "otherwise" only makes sense when dealing with these expectations, and not with some unknown and unknowable future. According to Dennett, because individuals have the ability to act differently from what anyone expects, free will can exist. More sophisticated analyses of compatibilist free will have been offered, as have other critiques. is a physicalist approach to studying human cognition and consciousness in which the mind is simply part of nature, perhaps merely a feature of many very complex self programming feedback systems (for example, neural networks and cognitive robots), and so must be studied by the methods of empirical science, such as the behavioral and cognitive sciences (i. e. neuroscience and cognitive psychology). Cognitive naturalism stresses the role of neurological sciences. Overall brain health, substance dependence, depression, and various personality disorders clearly influence mental activity, and their impact upon volition is also important. The neuroscience of free will places restrictions on both compatibilist and incompatibilist free will conceptions. Compatibilist models adhere to models of mind in which mental activity (such as deliberation) can be reduced to physical activity without any change in physical outcome. Although compatibilism is generally aligned to (or is at least compatible with) physicalism, some compatibilist models describe the natural occurrences of deterministic deliberation in the brain in terms of the first person perspective of the conscious agent performing the deliberation.

Табиғаттық емес

Табиғи физикаға қатаң баламалар, мысалы, ақыл-дене дуализмі, онда сана немесе жан денеден бөлек болып, қабылдау, ойлау, еркін таңдау және оның нәтижесінде денеге тәуелсіз әрекет ету қабілетіне ие, дәстүрлі діни метафизиканы және сирек кездесетін жаңа үйлесімділік концепцияларын қамтиды. Бұл концепциялар автономиямен де, дарвинизммен де үйлесімді және физика заңдары шегінде практикалық себептерге негізделген еркін жеке іс-қимылға мүмкіндік береді. 21-ғасыр философтары арасында кең таралмағанмен, натуралистік емес үйлесімділік дерлік барлық діндерде кездеседі.

Басқа көзқарастар

Кейбір философтардың көзқарастарын үйлесімді немесе үйлесімсіз, қатаң детерминистік немесе либертариандық деп жіктеу қиын. Мысалы, Тед Хондерих "детерминизм дұрыс, үйлесімділік және үйлесімсіздік екеуі де жалған" деген пікірді ұстанады және нағыз проблема басқа жерде жатыр. Хондерих детерминизмнің дұрыс екенін айтады, себебі кванттық құбылыстар кеңістік пен уақытта орналаса алатын оқиғалар немесе заттар емес, абстрактілі ұғымдар. Сонымен қатар, тіпті олар микродеңгейдегі оқиғалар болса да, әлемнің макродеңгейдегі жағдайына ешқандай қатысы жоқ сияқты. Ол үйлесімсіздіктің жалған екенін санайды, өйткені, тіпті егер ықтималсыздық дұрыс болса да, үйлесімсіздік жақтастары бастаудың жеткілікті түсіндірмесін берген жоқ және бере алмайды. Ол үйлесімділікті жоққа шығарады, себебі ол, үйлесімсіздік сияқты, еркіндіктің жалғыз, негізгі түсінігін қабылдайды. Шындығында, еркіндіктің екі түрі бар: ерікті әрекет және бастау. Екеуі де ерік бостандығы мен жауапкершілікті түсіндіру үшін қажет. Детерминизм де, ықтималсыздық та осындай еркіндікке қауіп төндіреді. Осы еркіндік ұғымдарынан бас тарту – моральдық жауапкершіліктен бас тартумен тең. Бір жағынан біздің интуициямыз, екінші жағынан ғылыми фактілер бар. "Жаңа" мәселе – осы қақтығысты қалай шешу.

Еркін ерік - иллюзия

Барух Спиноза ерік бостандығы жоқ деп ойлаған. «Тәжірибе бізге ақыл-санадан да айқын, адамдар өздерін еркін деп санайды, себебі олар өз әрекеттерін сезінеді, ал сол әрекеттерді анықтайтын себептерді сезіне алмайды». Барух Спиноза, «Этика»

thumb|upright|Baruch Spinoza thought that there is no free will. "Experience teaches us no less clearly than reason, that men believe themselves free, simply because they are conscious of their actions, and unconscious of the causes whereby those actions are determined." Baruch Spinoza, Ethics
David Hume discussed the possibility that the entire debate about free will is nothing more than a merely "verbal" issue. He suggested that it might be accounted for by "a false sensation or seeming experience" (a velleity), which is associated with many of our actions when we perform them. On reflection, we realize that they were necessary and determined all along. thumb|upright|Arthur Schopenhauer claimed that phenomena do not have freedom of the will, but the will as noumenon is not subordinate to the laws of necessity (causality) and is thus free. According to Arthur Schopenhauer, the actions of humans, as phenomena, are subject to the principle of sufficient reason and thus liable to necessity. Thus, he argues, humans do not possess free will as conventionally understood. However, the will [urging, craving, striving, wanting, and desiring], as the noumenon underlying the phenomenal world, is in itself groundless: that is, not subject to time, space, and causality (the forms that governs the world of appearance). Thus, the will, in itself and outside of appearance, is free. Schopenhauer discussed the puzzle of free will and moral responsibility in The World as Will and Representation, Book 2, Sec. 23:

But the fact is overlooked that the individual, the person, is not will as thing in itself, but is phenomenon of the will, is as such determined, and has entered the form of the phenomenon, the principle of sufficient reason. Hence we get the strange fact that everyone considers himself to be a priori quite free, even in his individual actions, and imagines he can at any moment enter upon a different way of life But a posteriori through experience, he finds to his astonishment that he is not free, but liable to necessity; that notwithstanding all his resolutions and reflections he does not change his conduct, and that from the beginning to the end of his life he must bear the same character that he himself condemns, and, as it were, must play to the end the part he has taken upon himself. Schopenhauer elaborated on the topic in Book IV of the same work and in even greater depth in his later essay On the Freedom of the Will. In this work, he stated, "You can do what you will, but in any given moment of your life you can will only one definite thing and absolutely nothing other than that one thing."

Дэвид Юм ерік бостандығы туралы бүкіл пікірталас тек «сөздік» мәселеден басқа ештеңе емес екендігі мүмкіндігін талқылады. Ол бұл «жалған сезім немесе көрінеу тәжірибе» (velleity) арқылы түсіндірілуі мүмкін деп болжады, ол оларды орындаған кезде көптеген әрекеттерімізбен байланысты. Ойланып қарасақ, олардың әрқашан қажетті және анықталғанын түсінеміз. Артур Шопенгауэр құбылыстардың ерік бостандығына ие емес екенін, бірақ ерік ноумен ретінде қажеттілік заңдарына (салдарлылыққа) бағынбайтынын және сондықтан еркін екенін мәлімдеді. Артур Шопенгауэрдің пікірінше, адамның іс-әрекеті, құбылыс ретінде, жеткілікті себептің қағидасына бағынады және осылайша қажеттілікке жауап береді. Сондықтан ол адамдардың дәстүрлі түсінік бойынша ерік бостандығы жоқ деп айтады. Алайда, ерік [ұмтылу, құштарлық, тырысу, қалау және тілеу], құбылыстар әлемінің негізіндегі ноумен ретінде, өзі негізсіз: яғни уақытқа, кеңістікке және себеп-салдар байланысына (көрініс әлемін басқаратын формаларға) бағынбайды. Осылайша, ерік, өзі және сыртқы көріністен тыс, еркін. Шопенгауэр ерік бостандығы мен моральдық жауапкершіліктің жұмбағын «Әлем ерік және бейне ретінде», 2-кітап, 2-бөлім 23-те талқылады:

Бірақ жеке адам, тұлға, өзінің өзі ретінде ерік емес, еріктің құбылысы, сондай-ақ белгілі және құбылыстың түріне, жеткілікті себептің қағидасына кіргені туралы факт назардан тыс қалады. Осыдан біз таңғажайып фактке ие боламыз, әркім өзін жеке әрекеттерінде де, тіпті жеке әрекеттерінде де, өзін мүлдем еркін деп санайды және кез-келген сәтте басқа өмір салтына кіре алатынын елестетеді. Бірақ тәжірибе арқылы кейіннен ол өзін таңғалдырады, ол еркін емес, бірақ қажеттілікке ұшырайды; барлық шешімдері мен ойлары болса да, ол өзінің мінез-құлқын өзгертпейді, және өмірінің басынан аяғына дейін ол өзі айыптайтын бірдей сипатқа ие болуы керек, және ол өзіне алған рөлді аяғына дейін ойнауы керек. Шопенгауэр бұл тақырыпты сол еңбектің IV кітабында және одан кейінгі «Иеркіндік туралы» эссесінде одан да тереңдете түсіндірді. Бұл еңбегінде ол былай деді: «Сіз қалағаныңызды істей аласыз, бірақ өмірдің кез келген сәтінде сіз бір ғана нақты нәрсені және сол бір нәрседен басқа ештеңе қаламайсыз».

Еркін ерік "адамгершілік қиял" ретінде

Артур Шопенгауэрдің толық басылымына қатысқан Рудольф Штайнер еркін ерік мәселесіне ерекше назар аударған «Бостандық философиясы» атты еңбегін жазды. Штайнер (1861–1925) бастапқыда осыны бостандықтың екі қырына бөледі: ойлау бостандығы және іс-қимыл бостандығы. Осылайша, кіріспеде көрсетілгендей, шешім қабылдаудың бақыланатын және бақылана алмайтын аспектілері логикалық тұрғыдан ажыратылады. Бұл ерік пен іс-қимылдың ажыратылуының тарихы өте ұзақ, кем дегенде стоицизмге және Хрисипптің (279–206 б.з.б.) іліміне дейін жетеді, ол сыртқы себептерді осы себепті қабылдайтын ішкі бейімділіктен ажыратқан. Штайнердің пікірінше, ішкі бостандыққа біз әлемнің сыртқы бейнесін көрсететін сезімдік түйсіктерімізді ойларымызбен біріктіргенде қол жеткізіледі, бұл түйсіктерге үйлесімділік сыйлайды және осылайша бізге түсінікті әлемді ашады. Ол таңдауымызға әсер ететін көптеген факторларды мойындайды, бірақ олар бізді бостандықтан айырмайды, егер біз оларды танымасақ қана. Штайнер сыртқы бостандыққа іс-қимылымызға моральдық қиял құю арқылы қол жеткізіледі дейді. Мұндағы «моральдық» – ерік-жігермен жасалған іс-қимылды, ал «қиял» – әлі болмаған жағдайларды көзге елестету қабілетін білдіреді. Бұл екі функция да бостандықтың қажетті шарты болып табылады. Штайнер ішкі және сыртқы бостандықтың осы екі қырының бір-бірімен тығыз байланысты екенін және нағыз бостандық олардың бірігуі арқылы ғана мүмкін болатынын көрсетуге тырысады.

Томас Аквинскийдің еркін еркі

Он үшінші ғасырдың философы Томас Аквинский адамдарды адам болғандықтарына байланысты белгілі бір мақсаттарға ұмтылуға алдын ала бағдарланған деп қарастырды, бірақ осы мақсаттарға жету жолдарын таңдау мүмкіндігіне ие болды (біздің Аристотельдік телосымыз). Оның көзқарасы үйлесімділік және либертариандықпен байланысты. Таңдау жасағанда, адамдардың ақыл-ойы, еркі және құмарлықтарымен басқарылатынын айтты. Ерік – «жанның барлық күштерінің бастапқы қозғаушысы және денедегі қозғалыстың себепшісі». Таңдау бес кезеңнен тұрады: (i) мақсатқа жетудің қажеттігін ақыл-оймен қарастыру, (ii) мақсатқа жету жолдарын ақыл-оймен қарастыру, (iii) ерік мақсатқа жету ниетіне келеді, (iv) ерік пен ақыл-ой бірлесіп құралдарды таңдау туралы шешім қабылдайды, (v) орындауды таңдайды. Еркін ерік былай түсіндіріледі: Еркін ерік – «құштарлық күші», яғни ақыл-ойының танымдық күші емес («құштарлық» термині Аквинскийдің анықтамасында «ішкі бейімділіктің барлық түрлерін қамтиды»). Ол сот «кеңесті аяқтап, тоқтатады. Ал кеңес, біріншіден, ақыл-ойының үкімімен, екіншіден, құштарлықтың қабылдауымен [яғни еркін ерікпен] тоқтатылады». Аквинскийдің көзқарасын үйлесімділік тұрғысынан былай қорғайды: «Еркін ерік – өзінің қозғалысының себебі, себебі адам еркін ерігімен әрекет етуге өзін жетелейді. Бірақ еркіндікке міндетті түрде еркіннің өзі үшін бастапқы себеп болуы қажет емес, өйткені бір нәрсе екінші нәрсенің себебі болуы үшін бастапқы себеп болудың қажеті жоқ. Сондықтан Құдай – бірінші себеп, ол табиғи және ерікті себептерді қозғалтады. Ал ол табиғи себептерді қозғалтса, олардың әрекеттерінің табиғи болуына кедергі жасамайды, сондықтан ерікті себептерді қозғалтса, олардың әрекеттерінің ерікті болуына кедергі жасамайды: керісінше, ол оларда осының себебі болады; өйткені ол әр нәрсенің өз табиғатына сәйкес әрекет етеді».

Еркін ерік псевдо-проблема ретінде

Тарихи тұрғыдан алғанда, осы дилемманы шешуге жұмсалған философиялық күш-жігердің көп бөлігі "еркін", "еркіндік", "ерік", "таңдау" және т.б. ұғымдардағы анықтамалар мен екіұштылықты мұқият қарастырумен айналысты. "Еркін ерік" анықтамасы көбінесе "басқаша істеуге қабілеттілік" немесе "балама мүмкіндіктер" сияқты тіркестердің мағынасымен байланысты. Сөздерге осылайша ден қою кейбір философтарды мәселенің тек сөздік сипатта екенін, демек, жалған мәселе екенін айтуға әкелді. Ал басқалары шешім қабылдаудың күрделілігін және терминологиядағы ұсақ-түйектердің маңыздылығын көрсетіп, қарсылық білдірді.

Буддистік философия

Буддизм еркіндік пен детерминизмді де (немесе оған ұқсас нәрсені де) қабылдайды, бірақ адамның өзіне деген сенімге баса назар берсе де, ол сыртқы күштерден туындаған толыққанды агенттің батыс тұжырымын қабылдамайды. Будда айтқандай: "Еркін әрекет бар, соның салдары да бар, бірақ мен бір сәттен екінші сәтге өтетін агентті көре алмаймын, тек осы сәттердің [байланысын] ғана көремін". Йога мектебінде тек Ишвара ғана толық еркіндікке ие, ал оның еркіндігі барлық сезімдерден, ойлардан, іс-әрекеттерден немесе ниеттерден бөлек, сондықтан ол ерік-жігер болып табылмайды. Ньяя және Вайшешика мектептерінің метафизикасы детерминизмге сенімді күшті көрсетеді, бірақ детерминизм немесе еркін ерік туралы нақты айтпайды. Ведантист Свами Вивекананданың сөзі индуизм дәстүріндегі еркін ерік туралы алаңдаушылықтың жақсы мысалы болып табылады. Ол былай деді: "Сондықтан біз бірден еркін ерік болуы мүмкін емес екенін түсінеміз; мұндай сөздердің өзі қайшылыққа толы, себебі ерік – біз білетін нәрсе, ал біз білетіннің бәрі осы ғаламның ішінде, ал ғаламдағы барлық нәрсе уақыт, кеңістік және себеп-салдар заңдарымен анықталады. Еркіндікке жету үшін біз осы ғаламның шектерінен шығуымыз керек, оны осында табуға болмайды". Вивекананда ешқашан барлық нәрсе алдын ала белгіленгенін айтқан жоқ және саналы таңдаудың күші арқылы адамның бұрынғы кармасын өзгертуге баса назар аударды: "Тағдыры осы деп айту – әлсіз бен ақымақтың сөзі. Күшті адам тұрып, өзінің тағдырын өзі жасаймын дейді". Кванттық механика оқиғаларды тек ықтималдықтар арқылы болжайды, бұл ғаламның детерминистік екендігіне күмән келтіреді, бірақ әмбебап күй векторының эволюциясы толығымен детерминистік болып табылады. Қазіргі физикалық теориялар детерминизмнің әлемге қатысты шындық екендігі туралы мәселені шеше алмайды, себебі олар әлемнің толық теориясына жетіп алмаған және көптеген әртүрлі түсіндірмелерге ашық. Егер кванттық механиканың детерминистік емес түсіндірмесі дұрыс болса, онда мұндай детерминистік еместің барлық практикалық мақсаттар үшін микроскопиялық құбылыстармен шектеледі деп айтуға болады. Бірақ бұл әрқашан солай бола бермейді: көптеген макроскопиялық құбылыстар кванттық эффекттерге негізделген. Мысалы, кейбір аппараттық кездейсоқ сандар генераторлары кванттық эффекттерді практикалық қолдануға болатын сигналдарға күшейтеді. Кванттық механиканың детерминистік еместігі дәстүрлі еркін ерік идеясына (ерік-жігер сезіміне негізделген) жол бере ме дегені де маңызды мәселе. Егер адамның әрекеті толық кванттық кездейсоқтықтың нәтижесі болса, онда тәжірибедегі саналық процестер ықтималдық нәтижелерге (мысалы, ерік-жігерге) ешқандай әсер етпейді. Ал кейбіреулер керісінше айтады (себебі бұл әрекетті еркін ерікке ие деп мәлімдейтін физикалық тұлға бақылай алмайды).

Buddhism accepts both freedom and determinism (or something similar to it), but despite its focus on human agency, it rejects the western concept of a total agent from external sources. According to the Buddha, "There is free action, there is retribution, but I see no agent that passes out from one set of momentary elements into another one, except the [connection] of those elements." For the Yoga school, only Ishvara is truly free, and its freedom is also distinct from all feelings, thoughts, actions, or wills, and is thus not at all a freedom of will. The metaphysics of the Nyaya and Vaisheshika schools strongly suggest a belief in determinism, but do not seem to make explicit claims about determinism or free will. A quotation from Swami Vivekananda, a Vedantist, offers a good example of the worry about free will in the Hindu tradition. blockquote|text=Therefore we see at once that there cannot be any such thing as free will; the very words are a contradiction, because will is what we know, and everything that we know is within our universe, and everything within our universe is moulded by conditions of time, space and causality. To acquire freedom we have to get beyond the limitations of this universe; it cannot be found here. Vivekananda never said things were absolutely determined and placed emphasis on the power of conscious choice to alter one's past karma: "It is the coward and the fool who says this is his fate. But it is the strong man who stands up and says I will make my own fate." Quantum mechanics predicts events only in terms of probabilities, casting doubt on whether the universe is deterministic at all, although evolution of the universal state vector is completely deterministic. Current physical theories cannot resolve the question of whether determinism is true of the world, being very far from a potential theory of everything, and open to many different interpretations. Assuming that an indeterministic interpretation of quantum mechanics is correct, one may still object that such indeterminism is for all practical purposes confined to microscopic phenomena. This is not always the case: many macroscopic phenomena are based on quantum effects. For instance, some hardware random number generators work by amplifying quantum effects into practically usable signals. A more significant question is whether the indeterminism of quantum mechanics allows for the traditional idea of free will (based on a perception of free will). If a person's action is, however, only a result of complete quantum randomness, mental processes as experienced have no influence on the probabilistic outcomes (such as volition). while others assert the opposite (because the action was not controllable by the physical being who claims to possess the free will).

Генетика

Физиктер сияқты биологтар да ерік бостандығына қатысты сұрақтарды жиі қарастырып келеді. Биологиядағы ең қызу пікірталастардың бірі – "табиғат пен тәрбие" дауы, ол адам мінез-құлқындағы генетика мен биологияның, мәдениет пен ортаға қарағанда қаншалықты маңызды екеніне қатысты. Көптеген зерттеушілердің пікірінше, адамның көптеген мінез-құлқы оның миы, гендері және эволюциялық тарихы арқылы түсіндірілуі мүмкін. Бұл көзқарас, мұндай себептерге байланыстыру басқаларды өз іс-әрекеттері үшін жауапты деп санауға кедерілтіруі мүмкін деген қауіпті тудырады. Стивен Пинкердің пікірінше, "генетика" және "эволюция" контекстінде детерминизмге деген қорқыныш – қателік, ол "түсіндіруді кінәдан босатумен шатастыру". Жауапкершілік мінез-құлықтың себепсіз болуын талап етпейді, егер ол мақтау мен айыптауға ден қойса. Сонымен қатар, ортаның ықпалы ерік бостандығына генетикалық ықпалдан кем қауіпті екеніне көз жеткізу қиын.

Басқа тәжірибелер

Еркін ерік-жігерді тексеру үшін тағы да эксперименттер ұсынылған. Эндер Тосун эмпирикалық және ой эксперименттерінен құралған біріктірілген эксперименттерге сүйене отырып, еркін ерік-жігердің шын екенін дәлелдейді. Бұл эксперименттердің эмпирикалық бөлігінде екінші тәжірибешінің бірінші тәжірибешінің қай нысанға тиісін болжауы керек. Бірінші тәжірибеші екінші тәжірибешінің болжамын әрқашан жоққа шығара алады. Ал ой экспериментінің бөлімінде Лапластың демоны болжау жасайды, бірақ бірінші тәжірибеші оның болжауын жоққа шығара алмайды. Екінші тәжірибешінің эмпирикалық эксперименттегі болжауы Лапластың демонының болжауымен сәйкес келмеуіне және себеп-салдарлық байланыстың мүмкін қарама-қайшылықтарына негізделген Тосун еркін ерік-жігердің шын екеніне қорытынды жасайды. Ол сондай-ақ бұл эксперименттерді беймәлім процестерге және ерік білдірген кезде миды нақты уақытта бақылауға дейін кеңейтеді, агенттің миын зерттеп, қайта құруға қажетті барлық технологиялық мүмкіндіктерге ие екенін ескереді. Бұл ой экспериментінде бірінші тәжірибеші миының "схемасын" байқайды, ол оның баламалардың бірін таңдауына кедеріліс жасайды, содан кейін ол басқа схемаларды зерттеп, осы схеманы қайта құруға ерік білдіре ала ма деп көреді. Бірінші тәжірибеші миының барлық схемаларының оны қайта құруға немесе кедеріліс жасайтын схемаларды айналып өтуге мүмкіндік бермейтінін анықтайды, яғни бір нысанға тиюге мүмкіндік бермейді.

Еркін ерікке сену

1959 жылдан бері жеке тұлғалардың ерік бостандығына сенуі әлеуметтік мінез-құлық қасиеттерімен байланысты талданып келеді. Көбінесе, осы контексте зерттелген ерік бостандығы ұғымы детерминизммен қарама-қайшы, немесе дәлірек айтқанда, либертариандық, яғни детерминизмнен тәуелсіздік болып табылады.

Адамдардың сенімі

Зерттеулерде адамдардың ерік бостандығының үйлесімсіздік үлгісіне табиғи түрде ұмтылатыны күмәндалған. Эдди Нахмиас үйлесімсіздіктің интуитивті емес екенін тапты – ол қабылдамады, себебі детерминизм моральдық жауапкершілікке сенуді жоққа шығармайды (әдебиеттегі детерминистік модель бойынша адамгершілік дилеммаларға адамдардың жауаптарын эмпирикалық зерттеуге негізделген). Эдвард Кокли үйлесімсіздіктің интуитивті екенін анықтады – ол табиғи түрде қабылдады, себебі детерминизм жалпы моральдық жауапкершілікке сенуді жоққа шығарады. Джошуа Ноуб пен Шон Николс үйлесімсіздіктің интуитивті болуы немесе болмауы мүмкін екенін, және оның жағдайларға байланысты екенін ұсынды; қылмыс эмоционалдық реакцияны тудыра ма, жоқ па, мысалы, егер ол басқа адамға зиян келтірсе. Олар ерік бостандығына сенудің мәдени тұрғыдан жалпыға ортақ екенін және қатысушылардың көпшілігі (а) біздің ғалам детерминистік емес және (б) моральдық жауапкершілік детерминизмбен үйлесімсіз екенін айтты. Зерттеулер адамдардың ерік бостандығына сенуінің тұрақсыз екенін көрсетеді. Эмили Пронин мен Мэтью Куглер адамдардың өздерінің еркі басқаларға қарағанда артық деп сенетінін анықтады. Зерттеулер сонымен қатар сананың детерминистік моделін қабылдау мүмкіндігі мен жеке тұлға типі арасындағы байланысты көрсетеді. Мысалы, Адам Фелц пен Эдвард Кокли экстраверт тұлға типіндегі адамдардың детерминизмге сенуді моральдық жауапкершілікке сенуден ажыратуға бейім екенін анықтады. Рой Баумейстер және әріптестері ерік бостандығына сенудің (немесе сенбеудің) психологиялық әсерлері туралы әдебиетті қарастырды және көптеген адамдар "наивтік үйлесімді ерік бостандығына" сенетінін тапты. Зерттеушілер сонымен қатар адамдардың сыртқы күштерге қарсы тұру, жоспарлау немесе кездейсоқ әрекеттер жасау сияқты әрекеттерді "еркін" деп санайтынын анықтады. Атап айтқанда, соңғы мінез-құлық, "кездейсоқ" әрекеттер мүмкін болмауы мүмкін; қатысушылар кездейсоқ тапсырмаларды орындауға тырысқанда (мысалы, кездейсоқ сандар жасау), олардың мінез-құлқы көптеген үлгілерді көрсетеді.

Whether people naturally adhere to an incompatibilist model of free will has been questioned in the research. Eddy Nahmias has found that incompatibilism is not intuitive – it was not adhered to, in that determinism does not negate belief in moral responsibility (based on an empirical study of people's responses to moral dilemmas under a deterministic model of reality). Edward Cokely has found that incompatibilism is intuitive – it was naturally adhered to, in that determinism does indeed negate belief in moral responsibility in general. Joshua Knobe and Shaun Nichols have proposed that incompatibilism may or may not be intuitive, and that it is dependent to some large degree upon the circumstances; whether or not the crime incites an emotional response – for example if it involves harming another human being. They found that belief in free will is a cultural universal, and that the majority of participants said that (a) our universe is indeterministic and (b) moral responsibility is not compatible with determinism. Studies indicate that peoples' belief in free will is inconsistent. Emily Pronin and Matthew Kugler found that people believe they have more free will than others. Studies also reveal a correlation between the likelihood of accepting a deterministic model of mind and personality type. For example, Adam Feltz and Edward Cokely found that people of an extrovert personality type are more likely to dissociate belief in determinism from belief in moral responsibility. Roy Baumeister and colleagues reviewed literature on the psychological effects of a belief (or disbelief) in free will and found that most people tend to believe in a sort of "naive compatibilistic free will". The researchers also found that people consider acts more "free" when they involve a person opposing external forces, planning, or making random actions. Notably, the last behaviour, "random" actions, may not be possible; when participants attempt to perform tasks in a random manner (such as generating random numbers), their behaviour betrays many patterns.

Философтар арасында

Жақында 2020 жылы жүргізілген сауалнама көрсеткендей, философия саласында мамандардың арасында үйлесімділік көзқарасы кең таралған (59,2%). Либертариандыққа сену көрсеткіші 18,8% болса, ерік бостандығына сенбеу көрсеткіші 11,2% құрады.

Эволюциялық биологтар арасында

2007 жылы жүргізілген сауалнама бойынша эволюциялық биологтардың 79 пайызы ерік бостандығы бар деп санайды, ал 14 пайызы ерік бостандығы жоқ деп жауап берді, 7 пайызы болса сұраққа жауап бермеді.

Сенімнің әсері

Баумейстер және оның әріптестері ерік бостандығына сенімсіздік тудырудың түрлі жағымсыз салдарларына әкелетінін анықтады. Авторлар өз мақалаларында осы теріс салдарлардың себебі детерминизмге сенім деп қорытындылады. Рой Баумейстер жүргізген зерттеуде қатысушылар ерік бостандығына қарсы пікірлерді оқығаннан кейін, ақшамен сыйлықталатын тестте өз нәтижелері туралы жалған мәлімдеуге бейім болды. Ерік бостандығын жоққа шығару агрессияның күшеюімен және көмектесуге бейімділіктің төмендеуімен де байланысты. «Балама түсіндірме детерминизмді фатализммен шатастыруға бейімдік танытады. Агенттердің өзіне сенімділігі төмендегенде не болады? Бұл олардың негізгі тілектері мен құштарлықтары жойылды дегенді білдірмейді. Менің ойымша, олар осы тілектерін бақылай алатындарына күмәнданады, және осы күмәндануға қарамастан, тіпті әрекет етуге қажетті күш-жігерді де жұмсамайды. Егер олар жаман әрекет жасауға құмар болса, фатализмге сену оларды сол құмарлыққа қарсы тұрудан тайдырады». Баумейстер және оның әріптестері ерік бостандығына сенбейтін адамдардың қарсы пікірлерді ойлау қабілетінің төмендегенін атап өтті. Бірақ бұл детерминизмге сенімді кінәлауға негіз болмайды; бұл адамдардың фатализмге сенуін күшейтуден күтілетін нәтижелер.

Ислам діні

Ислам дінінде теологиялық мәселе әдетте ерік бостандығын Құдайдың алдын ала білуімен емес, Құдайдың жабрымен, яғни құдайлық бұйрық беру күшімен үйлестіру болып табылады. Әл-Аш'ари "иелену" немесе "екі ережелілік" тұжырымдамасын жасады, онда адамның еркі мен құдайлық жабр екеуі де расталды және ол Аш'ари бағытының негізгі қағидасына айналды. Шиит исламында Аш'арилердің тағдырға қатысты басымдығын көптеген дінтанушылар сынға алады. Ислам дінінде ерік бостандығы – адамның өмір бойындағы іс-әрекеттері үшін жауапкершіліктің басты шарты болып табылады. Адамдардың ерік бостандығымен жасаған істері Қиямет күні есепке алынады, себебі олардың өзіндік істері, алайда, ерік бостандығы Құдайдың рұхсатымен жүзеге асырылады.

Басқалар

Философ Сёрен Кьеркегор Құдайдың шексіз күші мен игілігінен ажыратылмайтынын айтқан. Шын мәнінде, шексіз күшті және жақсы болғандықтан, Құдай Өзінен де еркін жаратылыстарды жарата алады. Сонымен қатар, Құдай мұны ерікті түрде істейді, себебі "бір жаратылыс үшін жасалатын ең үлкен жақсылық, оған жасалатын кез келген нәрседен артық, – шын мәнінде еркін болу". Алвин Плантинганың ерік бостандығын қорғауы – осы тақырыптың қазіргі заманғы кеңейтілген түрі, ол Құдайдың, ерік бостандығының және зұлымдықтың қалай үйлесетінін көрсетеді. Кейбір философтар Уильям Оккамның пікірін қолдайды, олар қажеттілік пен мүмкіндікті белгілі бір уақытқа және эмпирикалық жағдайлардың жиынтығына байланысты анықтайды, сондықтан бір бақылаушы үшін мүмкін болған нәрсе, толық білімді адам үшін қажет болуы мүмкін. Ал кейбір философтар Александриялық Филонның ізімен келеді, ол гомоцентризмімен танымал, және ерік бостандығы – адам жанының қасиеті екенін, демек, адам емес жануарларда ерік бостандығы жоқ деп санайды.