Кіріспе

П 15 Термит (П 15 "Термит") – 1950 жылдары Кеңес Одағының «Радуга» жобалау бюросы әзірлеген кемеге қарсы зымыран. Оның GRAU белгісі 4К40, ал НАТО-ның тіркеу атауы Styx немесе SS N 2 болды. Қытай 1958 жылы бұл жобаны сатып алып, кем дегенде төрт нұсқасын жасады: CSS N 1 Scrubbrush және CSS N 2 нұсқалары кемеден ұшыруға арналған, ал CSS C 2 Silkworm және CSS C 3 Seersucker жағалау қорғанысына қолданылды. Бұл зымыранның негізгі типінің басқа да атаулары: HY 1, SY 1 және FL 1 Flying Dragon (қытайлық атаулар экспорттық және ішкі қолдану үшін әртүрлі болады, тіпті бірдей жабдықтар үшін де), Солтүстік Кореяда жергілікті түрде өндірілген KN 1 немесе KN 01, Silkworm нұсқаларының екеуінен және Ресей мен КСРО-ның P 15, Rubezh, P 20, P 22 зымырандарынан жасалған. Өлшеміне қарамастан, мыңдаған П 15 зымырандары жасалып, торпедалық катерлерден эсминдерге дейін, жағалау батареяларына және бомбалаушы ұшақтарға (қытайлық нұсқалары) орнатылды.

Шығу тегі

P 15 – Кеңес Одағының қызметіндегі алғашқы кемеге қарсы зымыран емес; бұл атақ SS N 1 Scrubber және AS 1 Kennel ұшағына тиесілі. SS N 1 – қуатты болғанымен, жетілмеген жүйе болды, ол көп ұзамай SS N 3 Shaddock зымыранымен алмастырылды. Бұл қару 4000 тонналық «Кинда» класты крейсерлерге орнатылды және бастапқыда 30 000 тонналық броненосецтерді, ірі калибрлі артиллериямен қаруландыру жоспарына орнықты. Бірнеше ауыр және қымбат кемелерге тәуелді болмай, кішірек, көп санды кемелерге орнатылатын, бірақ жеткілікті соққы беру күшіне ие жаңа қару жүйесі жасалды. P 15 зымырасын совет конструкторы Бересиняк әзірледі, ол BI ракетасын ұстап алу құрылғысын жасауға да көмектескен.

Дизайн

Бірінші нұсқасы P15, тік қанатты болды. Ракетаның негізгі дизайны, барлық келесі нұсқаларда сақталды. Ол цилиндр тәрізді корпусқа, дөңгелек мұрынға, ортасында екі дельта қанатқа және құйрығында үш басқару бетіне ие болды. Сонымен қатар, оның корпусының астында қатты отынмен жұмыс істейтін күшейткіш орнатылған. Бұл жоба 1951 жылы салынған "Як-1000" эксперименталдық истребителіне негізделген. Қарудың бағасы арзан болуы тиіс еді, бірақ оның арқасында әдеттегі зымыран қайығы да соғыс кемесінің залпысындай күшті соққы бере алатын болды. Борттық электроника қарапайым аналогтық жүйеге негізделген, ал оның құрамында үйге бағытталған конустық сканерлеуші радар сенсоры болды. Турбореактивті қозғалтқышқа қарағанда, қышқыл отыны бар сенімді зымыран қозғалтқышы қолданылды. Зымыран қозғалтқышының сұйық отынына байланысты кейбір кемшіліктер толыққанды түрде шешілмеді: қышқыл отын зымыран корпусын бірте-бірте тоздырып жіберді. Белгілі бір температура диапазонынан тыс температурада ұшыру мүмкін болмады. Осыдан кейін, шабуылдық және қорғаныс қаруларына, мысалы, жақын қашықтықтағы қару жүйелеріне (CIWS) және электрондық қарсы шараларға (ECM) қызығушылық артты.

Үнді-пакистан соғысы

1971 жылғы Үнді-Пәкістан соғысы кезінде Үндістанның Оса класындағы катерлері екі өте сәтті операцияда Карачи портына шабуыл жасап, ауыр зақым келтірді және олардың П-15 зымырандарымен бірнеше кемені, соның ішінде «Хайбар» эсминецін баттырды. Ол бастапқыда әуе шабуылына қарсы кеме ретінде жобаланған бұрынғы «Баттл» класының эсминшісі болды. Оның қарулануы конвенциялық әуе шабуылына қарсы тиімді болуы мүмкін (құрамында 5 × 114 мм зеңбіректер және бірнеше 40 мм «Бофорс» зеңбіректер), бірақ кемеге қарсы зымырандарға қарсы тиімділігі төмен болды. Бұл шабуылдар Карачиге соққы беру және Батыс Пәкістандағы Пәкістан Әскери-теңіз күштерін жою мақсатында жүзеге асырылды. Бірінші операция – «Тридент» операциясы 5 желтоқсан күні түнде үш Оса класындағы зымыран катерімен жүзеге асырылды. «Тридент» операциясына қатысқандар: INS Нипат (Лейтенант-командир Б.Н. Кавина, Вир Чакра (VrC)) INS Нырхат (Лейтенант-командир И.Ж. Шарма, Ати Вишишт Сева Медалі (AVSM), VrC) INS Вир (Лейтенант-командир О.П. Мехта, VrC, NM) Шамамен 20:30-да радар 40 миль (64 км) қашықтықтағы нысананы анықтады, ал Нырхат екі зымыран атты. Бұл нысана – «Хайбар» эсминшісі. Кеменің экипажы судың үстінде төменде жарық көріп, оны ұшақтың соғыс машинасының жалыны деп ойлап, «Бофорс» зеңбіректермен атып, бірақ олар осындай кішкентай, жылдам нысанаға қарсы тиімді болмады. Зымыран 22:45-те оң жақ бортына тиіп, электр жүйесін бұзды. Жылу зарядтан зақымданған қазандықтардың бірі де жарылды. Тығыз түтін мен өртке қарамастан, «Хайбар» екінші зымыранды да жау ұшағы деп қате қабылдап, оған шабуыл жасады. Бұл зымыран бірінші зымыраннан төрт минут кейін кемеге тиіп, оны тез батып кетті. Осы шабуыл кезінде Нипат тағы екі кемеге шабуыл жасады; Сайгоннан оқ-дәрі тасымалдаған «Венус Челленджер» жүк кемесі жойылды. Оның эскорт кемесі – ПНС «Шахжахан» эсминшісі ауыр зақымданып, кейін жойылды. Содан кейін Вир 23:05-те «Мухафиз» катеріне шабуыл жасады (ол «Хайбарға» қарсы шабуылдарға куә болған мина сыпырушысы); ол тиісіп, ыдырап, көптеген экипаж мүшелерін суға лақтырып, батып кетті. Нипат Карачи портына екі зымыран атты. Бұл – кемеге қарсы зымыранның құрлықтағы нысаналарға қарсы қолданылуының алғашқы жағдайы. Радармен анықталған ірі мұнай резервуарлары бірінші зымыраннан зақымданып, жойылды, ал екінші зымыран сәтсіз болды. Келесі түндері басқа кемелерге де шабуыл жасалды. Карачиге тағы да зымыранмен шабуыл жасалды, ал «Петя» класындағы фрегаттар Оса класындағы катерлерге су астына қарсы қорғаныс жасады. 8 желтоқсан күні түнде екінші операция – «Пайтон» операциясы кезінде екі фрегатпен бірге «Винаш» Оса класындағы катері алты минут ішінде Карачиге зымыран атты. Бір зымыран мұнай резервуарын тигізіп, жойды. Британдық «Харматан» кемесі батып, Панамалық «Голфстар» кемесі өртенді. Пәкістан Әскери-теңіз күштерінің «ПНС Дакка» танкері ауыр зақымданып, тек капитан С.К. Раза С.Ж.П.Н. құбырлардағы буды жіберу арқылы өрттің резервуарларға жетпеуіне қол жеткізгенінің арқасында ғана аман қалды. Әуе шабуылына қарсы зеңбіректер жауап ретінде атыс ашса да, олар тек портқа тоқтаған грек кемесі «Зояға» тиді, ол содан кейін батып кетті. Осылайша, барлық ірі кемелерге қарсы шабуылдарда П-15 зымыраны өте тиімді қару болып шықты, оның жарылыс күші жойғыш болды. Атылған он бір зымыранның тек біреуі ғана істен шықты, бұл 91% сәттілік көрсеткіші. Бұл әрбір Оса катеріне бірнеше нысанаға соққы беру мүмкіндігін берді. Арнайы қорғанысы жоқ үлкен кемелер П-15 зымырандарының нысанасы болды.

Америка Құрама Штаттары

ЦРУ Индонезияға жеткізілген ракеталардың басқару жүйелерінен алынған Styx ракеталары туралы мәліметтерді тексеріп, талдады. АҚШ Әскери-теңіз күштері совет ракеталарының қаупін төмен бағалаған, бірақ 1967 жылдан кейін жағдай өзгерді. АҚШ Әскери-теңіз күштері Солтүстік Вьетнамның ракеталық катерлері мен П-15 ракеталарын пайдаланатын жағалау қорғанысын АҚШ кемелері жағалауда тойтарып алады деп есептеді, сондай-ақ ECM және әуе қорғанысы ракеталары тиімді қарсы шаралар болады деп ойлады. Совет Одағы 1965 жылы Солтүстік Вьетнамға P-15 ракеталарын жеткізуге уәде бергенімен, оны жеткізуден бас тартты. 1972 жылдың сәуір айында АҚШ Әскери-теңіз күштері P-15 ракеталарынан шабуылға ұшырағанын және оларды Terrier ракеталарымен жойғанын хабарлады.

Йом-Киппур соғысы

Осы алғашқы жетістіктерге қарамастан, 1973 жылғы Йом-Киппур соғысында Египет және Сирия теңіз күштері қолданған P 15 зымырандары Израиль кемелеріне қарсы тиімсіз болып шықты. Израиль теңіз күштері ескі кемелерін пайдалануды тоқтатып, Sa'ar класындағы FAC флотын құрды: жылдам, кішкентай, маневрлі және жаңа зымырандармен және қарсы шаралармен жабдықталған. P 15 зымыранының қашықтығы Израильдің "Габриэль" зымыранынан екі есе артық болғанымен, бұл араб кемелеріне бірінші болып атуға мүмкіндік берді, бірақ радардың кедергісі мен шашырату олардың дәлдігін төмендетті. Латакия және Балтим шайқастарында бірнеше ондаған P 15 зымырандары атылды, бірақ барлығы соғып кетті. Араб кемелерінде жау кемелерімен беткей шайқаста қажетті ауыр оттық күш болмады, көбінесе тек 25 және 30 мм-лік зеңбіректер болды, ал "Оса" және "Комар" катерлері әрқашан іздеуші израильдік кемелерден қашып үлгермейтін.

Иран-Ирак соғысы

P 15 нұсқалары, соның ішінде қытайлық "Жібек құрт" көшірмесі, Иран 1980-1988 жылдардағы Иран-Ирак соғысында Иракқа қарсы қолданды, белгілі бір табысқа ие болды. Иранның жағалау сызығы Ирактыкінен ұзын болғандықтан, Парсы шығанағын бақылау салыстырмалы түрде жеңіл болды. Зымырандармен жабдықталған жағалау батареялары осы аймақтың көп бөлігін, әсіресе Ормуз бұғазы маңында бақылауға мүмкіндік берді. Ирак та IR басқару қабілетіне ие "Жібек құрт" зымырандарын сатып алды. SS N 2 зымырандарымен жабдықталған ирактық OSA класты зымырандық катерлері IRIN теңіз күштеріне қарсы қолданылып, ирандық "Каман" класты шабуыл кемесін қиратты, бірақ Иранның "Харпун" және "Маверик" зымырандарынан ауыр шығынға ұшырады. Ирак әскері Ту-22 бомбалаушыларынан ұшырылған SS N 2 (P 15 Termit), "Мираж F1" және "Супер Этендард" ұшақтарынан ұшырылған "Exocet" зымырандарын, сондай-ақ Кеңес Одағы мен Қытайдан сатып алынған Ту-16 және H-6 бомбалаушыларынан ұшырылған "Жібек құрт" және C 601 зымырандарын Иран теңіз күштері мен ирандық мұнай тасымалдайтын танкерлерге қарсы қолданды.

Перс шығанағындағы соғыс (1990-1991)

Бірінші шығанақ соғысы кезінде Ирактың зымыран экипажы АҚШ-тың "Миссури" линкор кемесіне "Жібек құрт" зымыранымен шабуыл жасады, ол жағалауда минаға қарсы операциялар жүргізіп жатқан мина сүргіш кемелерді сүйемелдеп келе жатқан еді. HMS Gloucester кемесі зымыранды Sea Dart зымырандарының бірнешеуімен атып түсірді, ол бастапқы нысанадан өтіп кеткеннен кейін жойылды.

Операторлар

P 15 зымыран отбасы және олардың түрі 1960 жылдардан бастап кеңінен қолданылды. Германия Әскери-теңіз күштері қайта біріккеннен кейін 1991 жылы шамамен 200 P 15 зымыранын АҚШ Әскери-теңіз күштеріне тапсырды, бұл қарулардың көп бөлігі P 15M/P 22 болды. Олар зымыранға қарсы қорғаныс сынақтары үшін пайдаланылды.