Кіріспе

Италияның Рим қаласының жеті төбесінің бірі.

Кель төбесі (Celian Hill) – Римнің жеті танымал төбесінің бірі.

География

Келиан төбесі – Клавдий ғибадатханасының жанындағы саябақтағы шамамен ұзын, ені жартылай метрге дейін жететін және биік жартас сияқты жер. Бұл төбеден Есквилин, Виминаль және Квириналь төбелері де көтерілетін кең дала көрінеді. Caeliolus (сондай-ақ Caeliculus немесе Caelius Minor) төбенің бір бөлігін құрайды, мүмкін батыс жағын, Колизей орналасқан аңғарға қарайтын немесе қазір Санти-Кварто-Коронати базиликасы тұрған жерге дейінгі бөлігін.

Архаикалық дәуір

Тулл Хостилийдің тұсында Альба Лонганың барлық халқы Келиан төбесіне күштеп қоныстандырылды. Вароның баяндауына сәйкес, төбе этруск халық қаһарманы Келиус Вибеннаның есімімен аталыпты, себебі ол онда қоныстанған немесе оның досы Сервий Туллий оны қайтыс болғаннан кейін құрметтеген. Басқа авторлар бұл атауды латын тіліндегі "caelum" – "көк" деген сөзбен байланыстырған. Дегенмен, төбенің бұрынғы аты, мүмкін, Querquetulanus mons болған, өйткені онда емен ағаштары көп болған (латынша: Quercus). Ғылыми зерттеулер этрус заманынан бұрынғы Келиус тұрғындарының атауы ретінде Querquetulani деген этникалық атау болғанын көрсетеді. Монс Келиус Анкус Марцийдің билігі тұсында қала шегіне енгізілген болуы мүмкін. Ол Септимонтий тізімінде көрсетілген және Сервий Туллий жасаған бөліністе 1-ші қалалық ауданның (Субурана) бір бөлігі болды. Кейінірек, Август кезінде жасалған бөліністе ол Regio II Caelimontium аталды. Архаикалық дәуірдің іздері орман мен бұлақтарға арналған культтар есінде сақталған, мысалы, Порта Капенадан тыс жердегі Камена орманындағы Егерия нимфасының культы. Нюма Помпилий оның қасиетті орнына ерекше құрмет көрсеткен делінеді.

Республикалық дәуір

Республика дәуірінде (сондай-ақ Императорлық Римде) Келиан төбесі сәнді тұрғын аудан және байлардың үйлері орналасқан жер болды. Бұл туралы Плиний Үлкеннің "Табиғат тарихы" еңбегіндегі "Римде үй қабырғаларын мәрмәрмен бірінші кім қаптады?" деген бөлімі куәлік етеді. Галлияда Юлий Цезарьдің әскерінде қызмет етіп, жемқорлықтан зор пайда тапқан Мамур, Келиан төбесінде бұл қымбатты жетістікке қол жеткізді; Гораций мен Катулл оны осыған орай қынжырлады. Төбенің көп бөлігі помериум шекарасынан тыс болғандықтан, Серв қабырғасының сыртында Минерва Капта ғибадатханасы немесе Диананың ескі сацелумы сияқты шетелдік құдайларға арналған ғибадатханалар салуға рұқсат берілді. Кейбір қабірлер, мысалы, Via Celimontana көшесіндегі, Piazza di San Giovanni in Laterano алдындағы жерлеу камерасы осы кезеңге дейін сақталып қалған.

Императорлық дәуірі

Август тұсында Целий тауы қаладағы 14 бөліктің бірі болды, оны Целимонтий деп атады. Латеран мен Порта-Маджоре арасындағы аймақ V Regio (Эсквилиа) құрамына кірді, бірақ физикалық тұрғыдан ол төбенің бөлігі болып табылады. Колизейге қараған беткейдің ең биік нүктесінде Клавдий храмы үлкен тіреу платформасына орнатылды. Ол император Клавдийге арналған және 54 жылы қайтыс болғаннан кейін оның әйелі Агриппина бастады; аяқталуы Веспасианның тұсында болды. Нерон осы платформаның шығыс тіреу қабырғасына жартылай дөңгелек және тіктөртбұрышты нишалары бар әсем нимфеум (жарлы су бұлағы) қосты. Бұл бұлақты сумен қамтамасыз ету үшін Аква Клаудияның Аркус Нерониани деп аталатын арнайы тармағы пайдаланылды, ол Клаудиядан батысқа қарай 2 километрге созылып, Порта-Маджореде және Целий тауының оңтүстік жағында Аквадуктиум деп аталатын құрылыста аяқталды. Аквадуктиум суды арналар арқылы нимфеум артындағы резервуарларға және храм орнына жеткізді. Тау аумағында табылған қалдықтар біздің заманымыздың II ғасырының екінші жартысындағы айқын тұрғын үй кезеңін қайта құруға мүмкіндік береді, ал б.з.д. I ғасырындағы бұрынғы ғимараттар, шамасы, 27 жылы өрттен қирады. Иероним Марк Аврелийдің 121 жылы Целий тауында дүниеге келгенін айтады. Бұл көтеріліс сенаторлық және эквестрлік топтармен байланысты болуы мүмкін, өйткені Аврелиан бірнеше сенаторларды жазалады. Целий тауындағы ғимараттар 410 жылы Аларик тонауы кезінде қирады; осы кезеңнен бастап тау таусылып, ауылдық сипатқа ие болды.

Орта ғасырлар

VI ғасырда Латеран базиликасына жақын орналасқандықтан, ол II Рим шіркеуінің аймағына кірді, сондықтан "Латерано" атауы бүкіл төбе үшін жиі қолданылды. Патриархияның құрылуы, бәлкім, әлі де VI ғасырда, түрлі титулдардың (ең көне христиан ғибадат орындары, көбінесе жеке үйлерде) және ксенодохиялардың (паломниктер мен науқастарға көмек көрсету және қабылдау орталықтары) ашылуына әкелді. Жаңа шіркеулер салынуын жалғастырды, бастапқыда бұрынғы титулдарды алмастыру және олардың үстіне, кейіннен дербес түрде, мысалы, Әулие Иоанн мен Пауыл базиликасы, Төрт тәжді шейіттер базиликасы, Домникадағы Әулие Мария базиликасы, Дөңгелектегі Әулие Стефан базиликасы, Сан-Джованни а Порта Латина шіркеуі, Сан-Грегорио ал-Челио шіркеуі, Сан-Томазо ин Формис шіркеуі, Сан-Систо Веккьо шіркеуі.

Төбеде, көбінесе меншіктермен және бақшалармен қоршалған монастырлар, сондай-ақ ақсүйек отбасылардың мұнаралары да салынды, негізінен X және XI ғасырларда. 1084 жылғы шабуыл кезінде тағы бір қирауға ұшырады. XII ғасырдан бастап ол Регио Монтиумның құрамына кірді, ол тіпті Квиринал төбесіне дейін созылды.

Кейінгі тарих

Бүгін Целий төбесі сол аттас Рионның құрамына кіреді және көмек көрсету дәстүрін жалғастыра отырып, Сальваторе Бьянки мен Филиппо Лаккетти жобалаған Поликлиника Милитаре дель Челиоға үй иесі болып табылады. Джордж Сантаяна 1912 жылдан қайтыс болғанға дейін Целий төбесіндегі ағылшын көк қарындастарының монастырындағы бір бөлмеде тұрды.