Кіріспе
Американдық философ және логик (1940–2022)
Саул Аарон Крипке (13 қараша 1940 – 15 қыркүйек 2022) – американдық аналитикалық философ және логик. Ол Нью-Йорк қалалық университетінің аспирантура орталығында философияның ерекше профессоры және Принстон университетінің зейнеткер профессор болды. Крипке 20 ғасырдың екінші жартысындағы ең маңызды философтардың бірі саналады. 1960 жылдан бері ол математикалық және модальдық логика, тіл философиясы және математика, метафизика, эпистемология және рекурсия теориясы салаларындағы маңызды тұлға болып табылады. Крипке логикаға, әсіресе модальдық логикаға зор үлес қосты. Оның ең маңызды жетістігі – мүмкін әлемдерді қолданатын модальдық логиканың семантикасы, қазір Крипке семантикасы деп аталады. Ол 2001 жылы логика және философия саласындағы Шок сыйлығын алды. Крипке логикалық позитивизмнің ықпалы төмендегеннен кейін метафизика мен эссенциализмнің қайта жандануына да ықпал етті, қажеттілік – бұл априори эпистемиялық түсініктен өзгеше метафизикалық ұғым екенін, сондай-ақ судың H2O екендігі сияқты кейіннен білінетін қажетті шындықтар бар екенін мәлімдеді. 1970 жылы Принстон университетінде оқылған лекциялар сериясы 1980 жылы «Атау және қажеттілік» (Naming and Necessity) кітабы ретінде жарияланды және 20 ғасырдың ең маңызды философиялық еңбектерінің бірі саналады. Ол атауларды барлық мүмкін әлемдерде бір объектіні белгілейтін қатаң белгілер ретінде ұсынады (таңдау, анықтау, сілтеме жасау), бұл сипаттамалардан өзгеше. Сондай-ақ, кітапта Крипкенің себептік анықтама теориясы бар, ол Готтлоб Фрегенің «сезім» тұжырымдамасы мен Бертран Расселдің сипаттамалар теориясындағы дескриптивистік теорияға қарсы шығады. Крипке көбінесе логикалық позитивизмнен бас тартқан 20 ғасырдың соңындағы тағы бір көрнекті философ – В.В.О. Куинмен қарама-қарсы тұрады. Куин эссенциализмді және модальдық логиканы қабылдамады. Крипке «Ережелер және жеке тіл» (Wittgenstein on Rules and Private Language) еңбегінде Людвиг Витгенштейннің түпнұсқалық интерпретациясын жасады, ол «Крипкенштейн» деп белгілі. Кітапта оның ережені ұстану аргументі бар, бұл мағынаға күмән тудыратын парадокс. Оның көптеген еңбектері әлі де жарияланбаған немесе тек таспа жазбалары мен жеке қолжазбалар түрінде сақталған.
Өмір және мансап
Сол Крипке Дороти К. Крипке мен Майер С. Крипкетің үш баласының үлкені болды. Оның әкесі Небраска штатының Омаха қаласындағы жалғыз консервативті қауым – Бет-Эл синагогының басшысы болды; анасы балаларға арналған білім беру мазмұнды еврей кітаптарын жазды. Саул және оның екі қарындасы, Мадлен мен Нетта, Дунди бастауыш мектебінде және Омаха орта мектебінде оқыды. Крипке дарынды бала ретінде танылды, ол алты жасында ежелгі иврит тілін өзімен-өзі үйреніп, тоғыз жасында Шекспирдің барлық туындыларын оқыды, ал бастауыш мектепті бітірмей тұрып Декарттың еңбектерін және күрделі математикалық есептерді меңгерді. Ол 17 жасында модальдық логика бойынша алғашқы толық теоремасын жазып, бір жылдан кейін жариялады. 1958 жылы орта мектепті бітіргеннен кейін Крипке Гарвард университетіне түсіп, 1962 жылы математика бакалавры дәрежесімен үздік дипломмен бітірді. Гарвардта екінші курста оқығанда ол жақын жердегі MIT-де логика курсын оқытты. Бітіргеннен кейін ол Фулбрайт стипендиясын алды, ал 1963 жылы Ғылыми қоғамға қабылданды. Кейін Крипке: «Мен колледжге бармағанда жақсы болар еді. Мен қызықты адамдармен таныстым, бірақ ештеңе үйренгенімді айта алмаймын. Мен бәрін өздігімнен оқып білген болар едім» деді. Гарвардта қысқа уақыт оқытқаннан кейін Крипке 1968 жылы Нью-Йорктегі Рокфеллер университетіне көшіп, 1976 жылға дейін оқытты. 1978 жылы Принстон университетінде профессорлық қызметке тағайындалды. 1988 жылы гуманитарлық ғылымдардағы ерекше жетістіктері үшін университеттің Берман сыйлығын алды. 2002 жылы Крипке CUNY Graduate Center-де сабақ беруді бастады, ал 2003 жылы ол философия бойынша ерекше профессор болып тағайындалды. Крипке Небраска университеті, Омаха (1977), Джонс Хопкинс университеті (1997), Хайфа университеті, Израиль (1998) және Пенсильвания университеті (2005) университеттерінен құрметті дипломдар алды. Ол Америка философиялық қоғамының мүшесі және Америка өнер және ғылым академиясының сайланған мүшесі болды, ал 1985 жылы Британ академиясының корреспондент мүшесі атанды. 2001 жылы логика және философия саласындағы Шок сыйлығына ие болды. Крипке философ Маргарет Гилбертке үйленген. Ол теледидар сценаришісі, режиссер және продюсер Эрик Крипкенің алыс туысы. Крипке 2022 жылдың 15 қыркүйегінде Нью-Джерси штатының Плейнсборо қаласында 81 жасында асқазан безінің қатерлі ісігінен қайтыс болды.
Атау және қажеттілік
Атау мен қажеттілікті құрайтын үш лекция атаулардың дескриптивистік теориясына қарсы шабуыл жасайды. Крипке дескриптивистік теориялардың түрлерін Фреге, Рассел, Витгенштейн және Джон Сёрлге, сондай-ақ басқаларға жатқызады. Дескриптивистік теорияларға сәйкес, есімдер сипаттамалармен теңдес немесе олардың анықтамасы атаудың бір-бір объектіні бірегей анықтайтын сипаттамамен немесе сипаттамалар жиымымен байланысты болуы арқылы айқындалады. Крипке осы сипаттамашылдықтың екі түрін де қабылдамайды. Ол дескриптивизмнің атаулардың анықтамаларын қалай анықтайтынына қатысты теория ретінде сенімсіздік тудыратын бірнеше мысал келтіреді (мысалы, Аристотель екі жасында қайтыс болуы мүмкін және оның атымен байланысты сипаттамалардың ешқайсысын қанағаттандырмауы мүмкін, бірақ оның әлі де Аристотель екенін жоққа шығару дұрыс болмас сияқты). Керісінше, Крипке анықтама жасаудың себептік теориясын ұсынады, онда атау сөйлеушілер қауымдастығы арқылы делдалдық жасалған объектімен себептік байланыс арқылы объектіге сілтеме жасайды. Ол есімдердің, көптеген сипаттамаларға қарағанда, қатаң белгілеушілер екенін атап көрсетеді: яғни, есім объект бар болатын барлық әлемде аталатын объектіге сілтеме жасайды, ал көптеген сипаттамалар әртүрлі әлемдерде әртүрлі объектілерді белгілейді. Мысалы, "Ричард Никсон" Никсон бар болатын барлық мүмкін әлемдерде бір адамды білдіреді, ал "1968 жылғы АҚШ президенттік сайлауында жеңіске жеткен адам" Никсонға, Хамфриге немесе басқа әлемдерде басқаларға сілтеме жасай алады. Крипке сондай-ақ, эмпирикалық зерттеу арқылы ғана белгілі болатын, міндетті түрде шындық болып табылатын фактілердің а posteriori қажеттілік перспективасын көтеріп, мысалға, "Геспер - фосфор", "Цицерон - Туллий", "Су - H2O" және басқа да екі есімнің бір объектіні білдіретінін айтады. Крипкеге сәйкес, Канттың аналитикалық және синтетикалық, априорлы және апостериорлы, контингентті және қажетті арасындағы айырмашылықтары бір-бірімен сәйкес келмейді. Керісінше, аналитикалық/синтетикалық – семантикалық айырмашылық, априорлық/апостериорлық – эпистемологиялық айырмашылық, ал контингенттік/қажеттілік – метафизикалық айырмашылық. Соңында, Крипке ақыл-ой философиясындағы сәйкестік материализміне қарсы аргумент келтірді, бұл әрбір ақыл-ой ерекшелігі қандай да бір физикалық ерекшелікпен бірдей деген көзқарас. Крипке бұл сәйкестікті қорғаудың жалғыз жолы – бұл кейінірек қажетті сәйкестік, бірақ мұндай сәйкестік – мысалы, ауырсыну С талшықтарының оқуы болуы – С талшықтарының оқуы ауырсынудан бөлек болуы мүмкін екендігінің (нақты ұғымындағы) мүмкіндігін ескере отырып, қажетті болмайды. (Содан бері Дэвид Чалмерс осыған ұқсас аргументтер келтірді.) Қандай жағдайда болса да, психофизикалық сәйкестік теорияшысы, Крипкеге сәйкес, диалектикалық міндеттемеге ие, өйткені мұндай теориялар бойынша олар мүмкін емес болуы керек. Крипке 1973 жылы Оксфордта философиядан Джон Локк лекцияларын оқыды. "Анықтама және өмір сүру" деп аталатын олар көп жағынан "Атау және қажеттілік" лекцияларының жалғасы болды және ойдан шығарылған есімдер мен қабылдау қателіктері тақырыбымен айналысты. 2013 жылы Оксфорд университетінің баспасы лекцияларды кітап етіп жариялады, сондай-ақ "Анықтама және өмір сүру" деп аталды. 1995 жылғы мақалада философ Квентин Смит Крипке жаңа анықтамалық теориясындағы негізгі ұғымдар он жылдан астам уақыт бұрын Рут Баркан Маркустың еңбегінде пайда болған деп мәлімдеді. Смит Маркустың жаңа теориясында дамытқан алты маңызды идеяны анықтады: 1) есімдер – бұл мазмұндалған анықтамалардан тұрмайтын тікелей анықтамалар; 2) сипаттама арқылы бір нәрсені бөліп көрсетуге болады, бірақ бұл сипаттама осы нәрсенің есіміне тең емес; 3) есімдер тікелей анықтамалық, ал жасырын сипаттамалар емес деген модальдық аргумент; 4) сәйкестіктің қажеттілігінің формальды модальдық логикалық дәлелі; 5) қатаң анықтамалық ұғымы, Крипке бұл терминді қолданғанмен; және 6) кейінірек сәйкестік. Смит Крипке Маркустың теориясын сол кезде түсінбеді, бірақ кейіннен оның негізгі тұжырымдамалық тақырыптарының көпшілігін өзінің Жаңа анықтамалық теориясында қабылдады деп мәлімдеді. Кейіннен басқа ғалымдар ешқандай плагиат болмаған деп толық жауап берді.
"Сенім туралы жұмбақ"
Крипкенің «Атау және қажеттілік» еңбегіндегі меншікті есімдер туралы негізгі тұжырымдары – атаудың мағынасы ол көрсететін объектінің өзі және атаудың референті қандай да бір «крещение» мен атаудың айтылуы арасындағы себеп-салдар байланысы арқылы анықталады. Дегенмен, ол есімдерді қамтитын мәлімдемелердің қосымша семантикалық қасиеттері болуы мүмкін екенін мойындайды, бұл қасиеттер бір адамды білдіретін екі есімнің сенім туралы мәлімдемелерде әртүрлі шындық мәнін беруін түсіндіруге мүмкіндік береді. Мысалы, Лоис Лейн Суперменнің ұша алатынына сенеді, бірақ Кларк Кенттің ұша алатынына сенбейді. Егер «Супермен» және «Кларк Кент» есімдері бір адамды білдірсе де, олардың семантикалық қасиеттері әртүрлі болса, мұны түсіндіруге болады. Бірақ Крипке өзінің «Сенім туралы жұмбақ» (1988) атты мақаласында тіпті осы мүмкіндікке де қарсы шығатын сияқты. Оның аргументін келесідей қайта құруға болады: Бір объектіні білдіретін екі есімнің әртүрлі семантикалық қасиеттері болуы мүмкін деген идея, сенім туралы мәлімдемелерде (Лоис Лейннің жағдайындағыдай) бірдей референциялық есімдердің әртүрлі әрекет етуін түсіндіруге тиіс. Бірақ дәл осындай құбылыс тіпті семантикалық қасиеттері бірдей болатын бірдей референциялық есімдермен де кездеседі: Крипке бізді француз, бір тілді бала Пьерді көзге елестетуге шақырады, ол «Лондон әдемі» («Londres est jolie») деп санайды. Пьер Лондонға көшіп келеді, бірақ Лондон = Londres екенін түсінбейді. Одан кейін ол ағылшын тілін бала тіл үйренгендей үйренеді, яғни француз сөздерін ағылшын тіліне аудару арқылы емес. Пьер өзі тұратын қаланың тартымды емес бөлігінен «Лондон» деген есімді біледі және Лондонның әдемі емес екеніне сеніп қалады. Егер Крипкенің есебі дұрыс болса, Пьер енді Londres әдемі де, London әдемі емес те деп сенеді. Мұны бірдей референциялық есімдердің әртүрлі семантикалық қасиеттерімен түсіндіруге болмайды. Крипкеге сәйкес, бұл атауларға қосымша семантикалық қасиеттерді жатқызудың мақсатына жетпейтінін көрсетеді.
Витгенштейн
1982 жылы алғаш рет жарияланған Крипкенің «Витгенштейннің ережелер және жеке тіл туралы» еңбегінде Витгенштейннің «Философиялық зерттеулерінің» орталық аргументі тілді қолдануда ережелерді қабылдау мүмкіндігін түбірінен жоққа шығаратын, құрылымдық бұзылысқа алып келетін парадокска негізделгендігі айтылады. Крипке бұл парадокс – «философияның қазігі күнге дейін көрген ең радикалды және түпнұсқалы скептикалық мәселесі» екенін, ал Витгенштейн осы парадоксқа әкелетін аргументті жоққа шығармай, керісінше қабылдап, парадокстың зиянды салдарынан құтылу үшін «скептикалық шешім» ұсынады деп жазады. Көптеген зерттеушілер «Философиялық зерттеулерде» Крипке ұсынғандай парадокстың бар екенін мойындайды, бірақ Витгенштейнге оның скептикалық шешімін жатқызуға келіспейді. Крипке өзі «Витгенштейннің ережелер және жеке тіл туралы» еңбегінде Витгенштейннің «Философиялық зерттеулеріне» қатысты түсіндірмесіне Витгенштейннің келісімін білдіретініне күмән келтіреді. Оның сөзіне қарағанда, бұл еңбек Витгенштейннің көзқарастарын дәл баяндауға емес, Витгенштейннің аргументін «Крипкеге әсер еткендей, оған қиындық тудырғандай» түсіндіруге бағытталған. Крипкенің «Философиялық зерттеулерге» қатысты түсінігіне байланысты «Крипкенштейн» деген атау пайда болған. «Крипкенштейннің» маңыздылығы – «мағыналық скептицизм» деп аталатын скептицизмнің жаңа түрін анық формулировкалауда: жеке адамдар үшін сөзді қолдану арқылы бір нәрсені екіншісінен гөрі басқаша түсінуге негіз болатын фактінің жоқтығы туралы идея. Крипке «мағыналық скептицизмге» қарсы «скептикалық шешімін» қоғамның мінез-құлқына негіздеу арқылы ұсынады. Крипкенің кітабы үлкен екіншілік әдебиетке жол ашты, оның ішінде оның скептикалық мәселесін қызықты және көреген деп санағандар мен Гордон Бейкер, Питер Хакер және Колин МакГинн сияқты оның мағыналық скептицизмін Витгенштейнді шатастыратын, таңдамалы оқудан туындаған жалған мәселе деп санайтындар бар. Крипкенің ұстанымын осы және басқа да сын-ескертпелерге қарсы Кембридж философы Мартин Куш қорғады, ал Витгенштейн зерттеушісі Дэвид Г. Стерн Крипкенің кітабын «1980 жылдардан бері Витгенштейн туралы ең ықпалды және кеңінен талқыланған» еңбек деп есептейді.
Шындық
1975 жылы "Шындық теориясының жобасы" атты мақаласында Крипке тілдің өзінде шындық предикатын тұрақты түрде қамти алатынын көрсетті, бұл шындықтың формалды теорияларының негізін салған Альфред Тарски үшін мүмкін емес деп есептелген. Бұл тәсіл шындықты тілдегі грамматикалық тұрғыдан дұрыс құрылған сөйлемдер жиыны бойынша ішінара анықталған қасиет ретінде қарастыруды қамтиды. Крипке шындық предикатын қамтамайтын тілдегі өрнектер жиынынан бастап, тек сол сегмент үшін шындық предикатын анықтау арқылы мұны рекурсивті түрде қалай жасауға болатынын көрсетті: бұл әрекет тілге жаңа сөйлемдерді қосады, ал шындық олардың барлығы үшін анықталады. Дегенмен, Тарскидің тәсілінен өзгеше, Крипке "шындықты" осы барлық анықтама кезеңдерінің бірігіне рұхсат етеді; санауға болатын шексіз қадамдардан кейін тіл "тұрақты нүктеге" жетеді, сондықтан Крипке әдісін шындық предикатын кеңейту үшін қолдану тілді одан әрі өзгерте алмайды. Мұндай тұрақты нүкте табиғи тілдің өзінің шындық предикатын қамтитын негізгі түрі ретінде қарастырылуы мүмкін. Бірақ бұл предикат шындық предикаты жоқ қарапайым сөйлемдерде "негізге жетпеген" сөйлемдер үшін анықталмайды. Яғни, "'Қар ақ' - шындық" деген сөз анықталған, "'Қар ақ' - шындық' - шындық" және т.б. сияқты, бірақ "Бұл сөйлем - шындық" немесе "Бұл сөйлем - шындық емес" деген сөйлемдерге шындық шарттары берілмейді; олар Крипке терминдерімен "негізделмеген". Гёдельдің бірінші толық емес теоремасы өзіне сілтеме жасаудан надандықпен құтылу мүмкін емес екенін көрсетеді, себебі сырттай байланыссыз көрінетін объектілер (мысалы, бүтін сандар) туралы ұғымдар бейресми түрде өзіне сілтеме жасайтын мағынаға ие болуы мүмкін, және бұл идея – диагональдық лемма арқылы көрініс тапқан – шындықты тұрақты түрде анықтауға болмайды деген Тарски теоремасының негізі болып табылады. Бірақ Крипкенің шындық предикаты Тарскинің дәлелінде құрылған сияқты ұйғарымдарға шындық мәнін (нағыз/жалған) бермейді, өйткені индукция арқылы оның әрбір шекті Крипке ұсынысы үшін кезеңінде анықталмаған екендігі дәлелденген. Крипке ұсынысы тілдің өзінде "шындық" предикатын қамтиды (кем дегенде ішінара), бірақ оның кейбір сөйлемдері – жалған сөйлем ("Бұл сөйлем жалған") сияқты – анықталмаған шындық мәніне ие, бірақ тілдің өзінде "анықталмаған" предикаты жоқ. Шындығында, ол мүмкін емес, өйткені бұл жалғаншы парадокстың жаңа нұсқасын, күшейтілген жалғаншы парадоксты ("Бұл сөйлем жалған немесе анықталмаған") тудырады. Осылайша, жалғаншы сөйлем тілде анықталмаған болса да, тіл оны анықталмаған деп білдіре алмайды.
Kripke's proposal is problematic in the sense that while the language contains a "truth" predicate of itself (at least a partial one), some of its sentences – such as the liar sentence ("this sentence is false") – have an undefined truth value, but the language does not contain its own "undefined" predicate. In fact it cannot, as that would create a new version of the liar paradox, the strengthened liar paradox ("this sentence is false or undefined"). Thus while the liar sentence is undefined in the language, the language cannot express that it is undefined.
Саул Крипке орталығы
Нью-Йорк қалалық университетінің түлектер орталығындағы Саул Крипке орталығы Крипке еңбектерін сақтау және насихаттауға арналған. Оның директоры – Ромина Падро. Саул Крипке орталығы Крипке еңбектеріне қатысты шаралар өткізеді және 1950 жылдарға дейін соққан Крипкенің бұрын жарияланбаған дәрістерінің жазбаларынан, дәріс конспектілерінен және хат алмасынан тұратын цифрлық мұрағат құруда. Стенфорд философы Марк Кримминс Крипкенің «Философиялық қиындықтар» еңбегіне жазған оң пікірінде былай деді: «1970-ші жылдар философиясындағы ең танымал және көп талқыланған төрт мақала осы кітапта бар, бұл Сол Крипкенің жинақталған еңбектерінің бірінші томын алуды міндетті етеді. Оқырман Крипке және Нью-Йорк қалалық университетінің түлектер орталығындағы Саул Крипке орталығындағы философ-редакторлар тобы дайындап жатқан осы серияда тағы да көп нәрсе күтілуде деген хабарды естігенде одан да қуанбақ».
Шығармалары
Атау және қажеттілік. Кембридж, Массачусетс штаты : Гарвард университетінің баспасы, 1972. Витгенштейннің ережелер мен жеке тіл туралы ойлары: элементарлық түсіндірме. Кембридж, Массачусетс штаты : Гарвард университетінің баспасы, 1982. Философиялық мәселелер. Жиналған еңбектер 1-том. Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы, 2011. Сілтеме және барлық – Джон Локк лекциялары. Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы, 2013.