Кіріспе

Объективтілікті жоққа шығаратын философиялық көзқарас, физикалық теория. Релятивизм – белгілі бір сала бойынша объективтілік туралы таластарды жоққа шығаратын және сол саладағы бағалаулар бақылаушының көзқарасына немесе олар бағаланатын жағдайға байланысты екенін білдіретін философиялық көзқарастардың жиынтығы. Релятивизмнің көптеген түрлері бар, олардың көлемі және даулылығы әртүрлі. Моральдық релятивизм адамдар мен мәдениеттер арасындағы моральдық бағалаулардың айырмашылықтарын қамтиды. Эпистемологиялық релятивизм нормативтік сенім, негіздеме немесе рационалдылыққа қатысты абсолютті принциптердің жоқтығын және тек салыстырмалы принциптердің бар екенін айтады. Алетилік релятивизм (немесе фактілік релятивизм) – абсолютті шындықтар жоқ деген доктрина, яғни шындық әрқашан тіл немесе мәдениет сияқты нақты анықтамалық жүйеге байланысты (мәдени релятивизм). Релятивизмнің кейбір түрлері философиялық күмәнділікке ұқсас. Сипаттамалық релятивизм мәдениеттер мен адамдар арасындағы айырмашылықтарды бағалаусыз сипаттауға тырысады, ал нормативтік релятивизм белгілі бір аядағы көзқарастардың шындығын бағалайды.

Антропологиялық және философиялық салыстырмалылық

Антропологиялық релятивизм – зерттеуші өз мәдени көзқарасын тоқтата тұрып (немесе жақшаға алып), сенімдер мен мінез-құлықты олардың контекстінде түсінуге тырысқандағы әдістемелік ұстаным. Бұл әдістемелік салыстырмалылық деп аталады және этноцентризмнен немесе басқа мәдениеттерді бағалауда өз мәдени стандарттарын қолданудан аулақ болуға бағытталған. Бұл сондай-ақ «эмикалық» және «этикалық» айырмашылығының негізі болып табылады, онда: мінез-құлықтың эмикалық немесе ішкі сипаттамасы – бұл қоғамды қатысушының немесе әрекет етушінің өзіндік мәдениеті үшін мағыналы ұғымдармен бейнелеу; демек, эмикалық сипаттама мәдениетке тән және әдетте зерттеліп отырған мәдениетте «ортақ сана» деп есептелетін нәрсеге сілтеме жасайды. Этикалық немесе сыртқы сипаттама – бұл қоғамды бақылаушының басқа мәдениеттерге қолдануға болатын ұғымдармен бейнелеуі; яғни, этикалық сипаттама мәдени жағынан бейтарап болып табылады және әдетте әлеуметтік ғалымның тұжырымдамалық аясын көрсетеді. (Бұл ғылыми зерттеудің өзі зерттелу нысаны болғанда немесе әлеуметтік ғылымдарда теориялық немесе терминологиялық келіспеушіліктер туғанда қиындықтар тудырады.) Философиялық релятивизм, керісінше, нақты бір мәлімдеменің шындығы метафизикалық немесе теориялық аяға, немесе қолданылатын әдіске, немесе мәлімдеме жасалған контекстке, немесе мәлімдемені түсіндіретін адамдарға, топтарға немесе мәдениетке байланысты деген пікірді білдіреді. Әдістемелік және философиялық релятивизмдер бір-бірінен тәуелсіз болуы мүмкін, бірақ көптеген антропологтар өздерінің әдістемелік релятивизмін философиялық түрге негіздейді.

Дескриптивті және нормативті салыстырмалылық

Релятивизм тұжырымы философтар үшін де, антропологтар үшін де өзгеше маңызға ие. Жалпы алғанда, антропологтар сипаттамалық релятивизммен айналысады («іс қалай болған» немесе «іс қалай көрінеді»), ал философтар нормативтік релятивизммен айналысады («іс қалай болуы керек»), бірақ кейбір ортақ жайттар бар (мысалы, сипаттамалық релятивизм ұғымдарға қатысты болуы мүмкін, ал нормативтік релятивизм – шындыққа). Сипаттамалық релятивизм белгілі бір мәдени топтардың ойлау жолдары, ой-пікір стандарты және т.б. әртүрлі екенін қабылдайды, ал антропологтың міндеті – осы принциптер мен практикаларды сипаттау, бірақ олардың дұрыстығын бағаламау. Антрополог өзінің зерттеулерінде кейбір мәселелерде (мысалы, этикалық принциптер) сипаттамалық релятивист бола алады, бірақ басқаларында (мысалы, логикалық принциптер) бола алмайды. Алайда, сипаттамалық релятивизмнің эпистемологиялық принциптер, моральдық идеалдар және т.б. туралы эмпирикалық талаптарын антропологиялық аргументтер жиі қарсылыққа ұшыратады, мұндай нәрселердің әмбебап екендігін дәлелдейді, және осы мәселелерге қатысты жаңа әдебиеттердің көп бөлігі мәдени, моральдық, тілдік немесе адамзаттық әмбебаптықтардың ауқымы мен дәлелдеріне тікелей қатысты. Сипаттамалық релятивизмнің әртүрлі түрлері эмпирикалық мәлімдемелер болғандықтан, философтар олардың философиялық қызығушылығы аз деген қорытындыға келгенімен, мұның себебі жоқ. Біріншіден, кейбір философтар, әсіресе Кант, адамдар арасындағы белгілі бір танымдық айырмашылықтар мүмкін емес деп санайды (немесе тіпті барлық рационалды тірілер үшін), сондықтан мұндай айырмашылықтарды ешқашан табу мүмкін емес, бұл эмпирикалық зерттеулердің нені ашуға қабілетті екеніне және сипаттамалық релятивизмнің қандай нұсқалары дұрыс болуы мүмкін екеніне априорлық шектеулер қоятын аргумент. Екіншіден, топтар арасындағы нақты айырмашылықтар туралы мәлімдемелер нормативтік релятивизмді қолдайтын кейбір аргументтерде орталық рөл атқарады (мысалы, нормативтік этикалық релятивизмді қолдайтын аргументтер көбінесе әртүрлі топтардың іс жүзінде әртүрлі моральдық кодекстері немесе идеалдары бар деген мәлімдемелерден басталады). Соңында, антропологтың релятивизм туралы сипаттамалық есебі адам табиғатының өзгермейтін және өзгеруге болатын аспектілерін ажыратуға көмектеседі, сондықтан тәжірибе немесе ойдың кейбір маңызды аспектілері адамдар тобында әртүрлі болады (немесе болмайды) деген сипаттамалық мәлімдеме адам табиғаты мен адамның жағдайы туралы маңызды мәліметтер береді. Нормативтік релятивизм ойлау жолдары, ой-пікір стандарты немесе осыған ұқсас нәрселердің тек белгілі бір аяқта дұрыс немесе бұрыс екенін білдіретін нормативтік немесе бағалау талаптарымен байланысты. «Нормативтік» сөзі кең мағынада қолданылады, көзқарастардың кең ауқымына қатысты; мысалы, сенімдер жағдайында нормативтік дұрыстық – шындыққа тең. Бұл, әрине, аяқталған дұрыстық немесе шындық әрқашан анық екенін білдірмейді, алғашқы қиындық – кез келген жағдайда оның не екенін түсіндіру (мысалы, ұғымдарға, шындыққа, эпистемологиялық нормаларға қатысты). Нормативтік релятивизм (мысалы, нормативтік этикалық релятивизмге қатысты) сондықтан нәрселердің (мысалы, этикалық талаптардың) өзінен ғана емес, кеңірек аяқта шындық мәніне ие екенін білдіреді (мысалы, моральдық кодекстер). (Көптеген нормативтік этикалық релятивистік аргументтер этика туралы тұжырымдардан шындық мәнінің салыстырмалылығын растайтын тұжырымдарға дейін жүреді, шындықтың табиғаты туралы жалпы мәлімдемелерді айналып өтеді, бірақ қарастырылып отырған релятивизм түрін тікелей қарастыру көбірек түсінік береді.)

Буддизм

Мадхьямака буддизмі, көптеген Махаяна буддистік мектептердің негізін құрайтын және Нагарджуна құрған ілім. Нагарджуна салыстырмалылық туралы идеяны үйретті. "Ратнавалиде" ол қысқалықтың ұзындық туралы ұғымға қатысты ғана екенін мысалмен түсіндіреді. Бір нәрсенің немесе объектінің анықталуы тек басқа нәрселермен немесе объектілермен салыстыру арқылы мүмкін, әсіресе қарама-қарсылық арқылы. Ол "қысқа" және "ұзын" ұғымдары арасындағы байланыстың ішкі мәнділіктен (свабхава) туындамайтынын айтты. Осы идея Пали Никаяларында және қытай Агамдарында да кездеседі, онда салыстырмалылық идеясы ұқсас тұрғыда білдіріледі: "Жарық элементі қараңғылыққа байланысты бар болып көрінеді; жақсылық элементі жамандыққа байланысты бар болып көрінеді; кеңістік элементі формаға байланысты бар болып көрінеді". Мадхьямака буддизмі шындықтың екі деңгейін ажыратады: салыстырмалы және түпкілікті. Екі шындық ілімінде былай делінеді: күнделікті өмірдегі нақты әлемді сипаттайтын салыстырмалы немесе конвенционалды, жалпы ақылға қонымды шындық және нақты және тұрақты сипаттамалардан бос, түпкілікті шындықты суньята ретінде сипаттайтын түпкілікті шындық бар. Конвенционалды шындықты, керісінше, "жасыратын шындық" немесе "нағыз табиғатты жасыратын" деп түсінуге болады. Ол бұрыс түсініктердің көрінісінен құралады. Конвенционалды шындық – түсінуші мен түсінілгеннің және олардың арасындағы объектілердің екілігін қамтитын көрініс. Ал түпкілікті шындық – түсінуші мен түсінілгеннің екілігінен арылған құбылыстар әлемі.

Католицизм

Католик шіркеуі, әсіресе Иоанн Павел II және Папа Бенедикт XVI кезінде, релятивизмді бүгінгі сенім мен мораль үшін ең маңызды мәселелердің бірі деп атады. Шіркеудің және кейбір теологтардың пікірінше, абсолюттік шындықты жоққа шығаратын релятивизм, моральдық бостандыққа алып келеді және күнә мен Құдай болу мүмкіндігін жоққа шығарады. Моральдық немесе эпистемологиялық болсын, релятивизм – адам ақылының және сананың шындықты тану қабілетін жоққа шығаруды білдіреді. Католик теологтары мен философтары (Аристотельдің ізбасарлары) шындықты – rei et intellectus адекваттығы, яғни сана мен шындықтың сәйкестігі деп түсіндіреді. Басқаша айтқанда, сана шындықпен бірдей формаға ие. Яғни, егер алдындағы компьютердің формасы (түрі, түсі, пішіні, сыйымдылығы және т.б.) сол адамның санасындағы формаға сәйкес келсе, онда олардың білгені шындық болады, себебі олардың санасы объективті шындыққа сай келеді. Осы христиан теологтарының пікірінше, абсолюттік анықтамадан, axis mundi-ден бас тарту – Абсолюттік Шындыққа тең келетін Құдайдан бас тартумен бірдей. Олар релятивизмді секуляризммен байланыстырады, ол адам өмірінде діннің кедергісін тудырады.

Лео XIII

Папа Лео XIII (1810–1903) өзінің Humanum genus (1884) энциклопедиясында "релятивизм" сөзін қолданған бірінші Папа болды. Лео масондықты айыптады және оның философиялық және саяси жүйесі көбінесе релятивизмге негізделгенін мәлімдеді.

Папа Франциск

Рим папасы Франциск Evangelii gaudium-де салыстырмалылықтың екі түріне сілтеме жасайды: "доктриналық салыстырмалылық" және "біздің заманымызға" тән "практикалық салыстырмалылық". Екіншісі, сенім жүйелеріне деген "жалпыға тараған бейжайдықпен" байланысты.

Индуизм

Хинду діні басқа діндердегі шындықтың түрлі деңгейлерін қабылдауда ешқандай теологиялық қиындықтарға тап болмайды. Ригведаның бір гимнінде: "Шындық біреу, бірақ даналар оны әртүрлі түсіндіреді" делінген. (Экам сәт випра бахуда ваданти)

Джайнизм

Махавира (б.з.д. 599-527 жж.), джайнизмнің 24-ші Тиртанкарасы, Анекантавада деп аталатын философияны жасады. Джон Коллер анекантаваданы "жанның барлық қасиеттеріне қатысты басқалардың пікірлеріне құрметпен қарау" деп сипаттайды, ол "барлық нәрсе өз мәнінде тұрақты ма, әлде үнемі өзгеріп отыра ма" деген мәселелерді қамтиды, бірақ "бұл релятивизм емес; барлық пікірлер мен аргументтердің бірдей екенін мойындау емес".

Сикхизм

Сикхизмде гурулар (рухани ұстаздар) әділдік жолымен жүретін барлық жандарға бір Құдайға және толық құтқарылуға алып келетін «көп жолдар» туралы уағыздаған. Олар барлық діндердің өкілдері жақсылық пен ізгілік істер жасап, Раббыны еске алу арқылы міндетті түрде құтқарылуға жете алады деген пікірді қолдайды. Сикх дінін оқығандарға барлық маңызды діндерді рухани жарыққа жетудің мүмкін құралдары ретінде қабылдауға кеңес беріледі, егер олар өз пайғамбарлары мен көшбасшыларының үйретімдерін зерттеп, ойланып, іс жүзінде қолданса. Сикхтердің «Шри Гуру Грант Сахиб» деп аталатын қасиетті кітабында былай делінген: «Ведалар, Китап және Құранды жалған демеңіз. Оларды зерделемейтіндер – жалған». Гуру Грант Сахиб 1350-бет; кейін былай делінеді: «Секундтар, минуттар, сағаттар, күндер, апталар мен айлар, түрлі маусымдар – барлығы бір Күннен бастау алады; Әй, Нанак, дәл осылай, сан алуан формалар Жаратушыдан туындайды». Гуру Грант Сахиб 12,13-беттер.