Кіріспе
Қытайдың Шандоң провинциясында орналасқан Тай тауы, Қытайдың қасиетті тауларының шығыс тауы ретінде танымал. Ол күн шығуы, жаңа өмір және жаңарумен байланысты, және көбінесе осы бестің ең маңыздысы саналады. Тай тауы кем дегенде 3000 жылдан бері құдайға табыну орны болып келді, және осы кезеңнің көп бөлігінде Қытайдың ең ірі салтанатты орталықтарының бірі болды. Оның қасиетті мәні мен әсерлі ландшафтының арқасында 1987 жылы ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енгізілді. Ол Бүкіләлемдік мұраның 10 бағалау критерийінің 7-сіне сай келеді, және Австралиядағы Тасманияның жабайы табиғатымен бірге ең көп критерийге сай келетін Бүкіләлемдік мұра ретінде тіркелген. Б.з.д. 1831 жылы Тай тауында жер сілкінісі немесе дауыл болған.
Mount Tai is known as the eastern mountain of the Sacred Mountains of China. It is associated with sunrise, birth, and renewal, and is often regarded the foremost of the five. Mount Tai has been a place of worship for at least 3,000 years and served as one of the most important ceremonial centers of China during large portions of this period. Because of its sacred importance and dramatic landscape, it was made a UNESCO World Heritage Site in 1987. It meets 7 of the 10 evaluation standards of World Heritage, and is listed as a World Heritage site that meets the most standards, along with the Tasmanian Wilderness World Heritage Area in Australia. An earthquake or thunderstorm occurred in Mount Tai in 1831 BC
Орналасқан жері
Тай тауы Шандоңның батысында, Тайань қаласының солтүстігінде және провинцияның астанасы Цзинаньның оңтүстігінде орналасқан. Ол теңіз деңгейінен басталып, негізіндегі ауданы шамамен 1,5 км²-ды құрайды. Нефрит императоры шыңы теңіз деңгейінен жоғары көтеріліп, 36° 16′ солтүстік ендігі және 117° 6′ шығыс бойламында орналасқан.
Геологиялық шығу тегі туралы болжамдар
Тай тауы 30 миллион жыл бұрын кенозойдың ортасында пайда болған. Тай тауының қабаттары ежелгі, негізінен аралас жыныстар, аралас гранит және әртүрлі гнейстерден тұрады. Үкімет үңгірлерді зерттеуге тыйым салды, себебі олар толық бағаланбаған және қауіпті болуы мүмкін. Лукси аймағы (Тай тауымен қоса) бұрын үлкен шөгіңкі белдеу немесе теңіз арнасы болған. Орогенез кезінде шөгіңкі аймақтағы тау жыныстары қабаттары бүктеліп, көтеріліп, ежелгі құрлықты құрады, бұл 2 миллиард жыл бойы ауа райының әсеріне және суға тозуға ұшырады, нәтижесінде жер бедері біртіндеп тегістелді. Шамамен 600 миллион жыл бұрын Тай тауы қайтадан теңізге батқан. 100 миллион жылдан кейін бүкіл аймақ қайтадан құрлыққа көтерілді, ал ежелгі Тай тауы салыстырмалы түрде төменгі, шөлді төбеге айналды. Мезозойдың соңғы кезеңінде, шамамен 100 миллион жыл бұрын, Тынық мұхиты тақтасының Еуразия тақтасына ығысуы және астына түсуі салдарынан Тайшань қабаттары Яншань әсерінен кең ауқымды бүктелістер мен жарықтарға ұшырады. Осы кезде жер қыртысы қозғалғанда Тай тауы жылдам көтерілді. 30 миллион жыл бұрын, кайнозойдың ортасында Тай тауының қазіргі контурлары қалыптасты.
Климаттық өсімдіктер
Таудың биіктігіне байланысты климаттың тік қабатты өзгеруі байқалады. Таудың төменгі бөлігі жылы және орташа белдеуде, ал жоғарғы бөлігі орташа белдеуде орналасқан. Тау бұлтты және тұманды, жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 1132 мм, ал айналасындағы аймақтарда 750 мм ғана жауады. Тайшандағы шашыраңқы жамылғылық деңгейі 80%-ға жетеді. Тау етегінде жапырақты ормандар, кең жапырақты және қылқан жапырақты аралас ормандар, қылқан жапырақты ормандар, альпілік бұталар мен шөптер кезекпен орналасқан. Орман белдеулерінің тік шекаралары анық, өсімдік жамылғысы әртүрлі. 144 тұқымдасқа жататын 989 түрлі тұқымдық өсімдік, оның ішінде 72 тұқымдасқа жататын 433 түрлі ағаш, 72 тұқымдасқа жататын 556 түрлі шөп және 111 тұқымдасқа жататын 462 түрлі дәрілік өсімдік кездеседі. Тай тауына қатысты діни құлшылық дәстүрі 3000 жылға жуық, Шан әулетінен (шамамен б.з.д. 1600–1046) басталып, Цин әулетіне (1644–1912) дейін жалғасқан. Уақыт өте келе бұл құлшылық Фэн және Шан құрбандықтарына айналды. Бұл құрбандықтар императордың ресми рәсімдері болды және Тай тауы императордың аспанға (жоғарғы шыңында) және жерге (таудың етегінде) құрбандық әкелетін басты орындарының біріне айналды. Екі құрбандық жиі Фэншань құрбандықтары деп аталады. Құрбандықтардың бір бөлігі ретінде жазулар жасау "үлкен бейбітшілікке" қол жеткізуді білдірді. Чжоу әулеті (б.з.д. 1046–256) кезінде Тай тауындағы құрбандықтар өте қатаң рәсімдерге айналды, онда жергілікті феодалдар тамақ пен нефриттен жасалған құрбандық заттарын әкеліп, тауға жерлейтін алдында оларды тиісті тәртіппен орналастыратын. Көктем және күз кезеңінде (б.з.д. 771–476) Ци және Лу мемлекеттері Тай тауының солтүстігінде және оңтүстігінде орналасып, олардың феодалдары Тай тауында тәуелсіз құрбандықтар шалған. Чжоу дәуіріндегі сенімдерге сәйкес, Тай тауының рухы тек феодалдар ұсынған құрбандықтарды ғана қабылдайтын, бұл Конфуцийді (оның "Таңдамалы сөздері" 3.6) билікті басып алғаннан кейін мұнда мемлекеттік құрбандықтар шалған министрлерді сынауға итермеледі. Соңынан Соғысқан мемлекеттер кезеңінде (б.з.д. 475–221) Ци мемлекеті өзін басып алудан қорғау үшін ұзын қабырға салды, оның қираған қалдықтары бүгінге дейін сақталған. Көршілес Тайань қаласының аты "Егер Тай тауы тұрақты болса, бүкіл ел де тұрақты болады" деген сөзбен байланысты (Тайань атауындағы екі таңбаның да, "泰" және "安", жеке-жеке "бейбітшілік" мағынасын білдіреді). Б.з.д. 219 жылы Қытайдың бірінші императоры Цинь Шихуан жорығының басында рәсім өткізіп, империясының біртүтастығын жариялаған мәлімдеме жасады. Хан әулеті (б.з.д. 206–220) кезінде Фэн және Шан құрбандықтары барлық құрбандықтардың ең жоғарысы саналды. Өткен дәуірлердің императорлары Тай тауына аспанға құлшылық ету үшін және жерге құрбандық шалу үшін барып тұрды. Конфуцийшілдік, буддизм, уағыздау, тәжірибе және мәдениет қайраткерлері тауға көтеріліп, тас жазулардың, жартастардың және қос өлеңдердің керемет жиынтығын қалдырды. Тай тауындағы жартастардағы жазулар да ең танымал таулардың бірі. Тай тауында 1800-нен астам тас жазулар бар, оның ішінде 800-нен астам стела және 1000 жартастан жасалған жазулар, 157 Дамиаода, 215 Дайлуда, 576 Шанту Шығыс жолында, 258 Дайдинде, 80-нен астам Дайсиде және Дайинде 44 орында, Линьян ғибадатханасында 400-ден астам орында, Шэнтонг ғибадатханасында 100-ден астам орында орналасқан. Олар негізінен өткен әулеттердің императорларының құрбандық рәсімдерінің 5 түрін, ғибадатханаларды құру мен қалпына келтіруді, тас жазбалардың қабір жазуларын, жырлардың өлеңдерін, пейзаждар мен қос өлеңдерді қамтиды, олардың көпшілігі табиғи тас жазулар болып табылады. Жапония, Үндістан, жер аударылған парсы соты, Когурё, Бэкче, Силла, түріктер, Хотан, кхмер және Омейяд халифатының өкілдері 666 жылы Тай тауында өткен Тан императоры Гаоцзунның Фэн және Шан құрбандықтарына қатысты. Сонымен қатар, тауға табынушылардың асыл тегі жоқ қытайлықтар да тауға жақын қауымдардың тарихында және Қытайдағы діни сапарларда маңызды рөл атқарды. 2003 жылы Тай тауына шамамен алты миллион келуші келді. 2005 жылдың қазан айының соңында мәдени мұраларды қалпына келтіру және мәдени маңызы бар зақымдалған ғимараттарды жаңарту мақсатында қайта жаңарту жобасы аяқталды. Тай тауының ерекше рәсімдері мен құрбандықтарымен танымал болғандықтан, көптеген ақын-жазушылар мен әдебиеттанушылар осы жерге шабыт алу үшін сапар шекті. Бұл жерде ұлы ғибадатханалар, көптеген тас жазулар мен тас тақташалар бар, тау буддизм мен даосизмнің дамуында маңызды рөл атқарды.
Табиғи маңызы
Тай тауы - биіктігі солтүстіктен оңтүстікке қарай артатын көлбеу жарылыс блогы тау. Бұл Шығыс Қытайдағы кембрий кезеңінен қалған палео-метаморфты құрылымның ең ежелгі мысалы және Тайшань кешені деп аталады. Аймақтың көтерілуі Протерозой дәуірінде басталды; Протерозойдың соңына қарай ол континенттің бір бөлігіне айналды.
Өсімдіктер
Өсімдіктер аумақтың 79,9%-ын жабады, бұл тығыз орманды аймақ, бірақ оның құрамы туралы мәліметтер жетіспейді. Флора әртүрлі және 989 түрден тұратыны белгілі, оның 433 түрі ағаш, ал қалғаны – шөптесін өсімдіктер. Дәрілік өсімдіктердің саны 462 түрді құрайды, олардың ішінде бүкіл елге танымал көп гүлді түйіндік, қанап, Тайшань женьшені, қытайлық громвелл және мохшаның жапырағы бар. Кейбір ағаштар өте ескі және мәшһүр, атап айтқанда, Хан әулетінің кипаристері (Хан әулетінің императоры У Ди 2100 жыл бұрын отырғызған), «Қонақ күтетін қайын» (500 жылдық) және «Бесінші дәрежелі қайын» (Цинь әулетінің императоры Цинь Ши Хуан атынан аталған).
Фауна
Мұнда 122 түрлі құсқа қоса 200-ден астам жануар түрі бар, бірақ нақты деректер жетіспейді. Ірі қабыршақты балық – Varicorhinus macrolepis 300–800 метр биіктіктегі ағын суларда табалады.
Мәдени маңызы
Тай тауы Қытай дінінде маңызды орынға ие, себебі ол Қытайдың бес қасиетті тауының шығыс бөлігі болып табылады. Тарихи жазбаларға сәйкес, Тай тауы б.з. дейінгі 1000 жылға дейін Чжоу әулеті кезінде императорлар құрбандық шалып, медитация жасау үшін барып, қасиетті орынға айналған. Барлығы 72 император осы тауға келгені тіркелген. Жазушылар да шабыт алып, өлеңдер жазу, мақалалар жазу, сурет салу және фотосурет түсіру үшін келген. Осының нәтижесінде тауда көптеген мәдени мұралар қалды.
Тай тауының ұлы құдайы
Дуньюе императоры Тай тауының ең жоғарғы құдайы. Бір мифологиялық дәстүр бойынша, ол Пангудың ұрпағы. Басқа діни сенімдерге сәйкес, ол ең жоғары құдайдың бес көрінісінің (Вуфанг Шангди) шығыс жағын білдіреді.
Биксия Юаньцзюнь
Биксия Юаньцзюнь, сөзбе-сөз "Көк таңның құдайы", сондай-ақ "Жадтың көктегі өлмейтін ханым" немесе "Тай тауының ханым" деп те аталады. Кейбір мифологиялық әңгімелерде ол Тай тауының Ұлы құдайының қызы немесе жұбайы екендігі айтылады. Биксия Юаньцзюньның мүсіндері көбінесе оның билігінің символы ретінде Үлкен Аю шоқжұлдызы бейнеленген тақташа ұстаған күйінде суреттеледі.
Янгуан Найнай
Янгуан Найнай көздің қасиетті құдайы ретінде құрметтеледі және көбінесе Биксия Юаньцзюньнің ілесушісі ретінде бейнеленеді.
Сонгзи Нянниан
Сонгзи Нянньянг өте сәнділік құдайы ретінде қарастырылады, Янгуанг Найнай сияқты, ол көбінесе Биксия Юаньцзюньнің ілесушісі ретінде бейнеленеді.
Ши Гандан
Ши Ганджан – Биксия Юаньцзюньнің қарапайым халықты зұлым рухтардан қорғау үшін Тай тауынан жіберген рухы. Мәдени дәстүрдің бір бөлігі ретінде Таишань Ши Ганджан тастары ғимараттардың және басқа да жерлердің жанына, сол жерлерді зұлым рухтардан қорғау үшін қойылады. Бұларды рухтық тақташалармен шатастырмау керек.
Даи Миао
Тай тауының құдайы ғибадатханасы, Дай ғибадатханасы деп аталады, бұл аймақтағы ең ірі және ең толық ежелгі құрылыс кешені. Ол Тайань қаласында Тай тауының етегінде орналасқан және 96 000 шаршы метр аумақты алып жатыр. Ғибадатхана алғаш рет Цинь династиясы кезінде салынған. Хан әулетінің (б.з.д. 206 – 220 ж.) кезінен бастап оның дизайны император сарайының көшірмесі болды, бұл оны император сарайының ерекшеліктері бар Қытайдағы үш құрылыстың біріне айналдырды (қалған екеуі – Тыйым салынған қала және Кюфудағы Конфуций ғибадатханасы). Ғибадатханада бес үлкен зал және көптеген шағын ғимараттар бар. Оның орталық бөлігі – Көк баталар сарайы (Тян Куан), 1008 жылы Солтүстік Сунның соңғы императоры Хуйцзунның тұсында салынған. Залда 1009 жылы салынған «Тай тауының құдайы сапар шегуде» атты қабырғалық суреті бар. Бұл сурет залдың шығыс, батыс және солтүстік қабырғаларында орналасқан, биіктігі және ұзындығы шамалы. Сурет құдайдың тексеру сапары туралы айтады. Көк баталар сарайының жанында Яокан павильоны, кіреберіс аркасы және солтүстік-шығыс бұрышында Бронза павильоны орналасқан. Дай ғибадатханасы Хан әулеті кезінде пайда болған 2100 жылдық кипарис ағаштарымен қоршалған. Таудың басына дейінгі ең көне сақталған баспалдақ – 6000 гранитті баспалдақ болуы мүмкін. Бұл жерде Хуйцзун тұсында салынған, жақсы сақталған көптеген стелалар бар, олардың кейбіреулері бики торнаға орнатылған. Сонымен қатар, кейінгі Цианьлонг дәуіріндегі бикиге орнатылған стела да бар.
Көк таңның киелі орны
Таудың басына жақын орналасқан Көк Таңның қасиетті орны – металл, ағаш, кірпіш және тастан тұрғызылған ерекше үйлесімдегі алып құрылыс кешені. Ол Биксия (Көк Таң) қадірлі құдайына арналған. Тайшань ғибадатханасынан Көк Таң ғибадатханасына дейін жол бойында көптеген тас тақталар, жазулар мен ежелгі ғимараттар кездеседі. Тайшань тауына шығу туристерге зор ләззат сыйлайды. Таудың етегіндегі қызыл қақпадан бастап, шыңындағы Оңтүстік Аспан қақпасына дейін шамамен 6660 тас баспалдақ бар, олар тау беткейлерін серпиліспен көтеріледі, әрбір қадамнан өзгеше көрініс ашылады.
Шибапан
"Шибапан" (十八盘) – 18 деңгейлі баспалдақ, Тай тауындағы баспалдақтардың ең қиын, бірақ маңызды бөлігі. Барлығы 1827 тас баспалдақтан тұрады және Тай тауының ерекше белгілерінің бірі саналады. Халық арасында: "Тай тауының құдіреті – Шибапанда, Тай тауының сұлулығы – көтерілуде!" деген сөз бар. Шибапан үш бөлікке бөлінеді: "Баяу он сегіз" (慢十八), "Қатты он сегіз" (紧十八) және "Баяу да емес, қатты да емес он сегіз" (不紧不慢又十八). "Баяу он сегіз" – көтерілу оңай кезең, ал "Қатты он сегіз" – көтерілу қиын кезең, осы ерекшелік қызығушылық тудырады.
Басқа ескерткіштер
Тай тауының шығыс шыңына 7200 саты (ішкі ғибадатхана сатыларын қоса алғанда), 6293 ресми тау жолы сатылары алып келеді. Оның бойымен 11 қақпа, 14 арка, 14 киоск және төрт павильон орналасқан. Тай тауында барлығы 22 ғибадатхана, 97 қираған орын, 819 тас тақташа және 1018 жартасқа ойылған жазулар бар. Олардың арасында Нефрит патшасының ғибадатханасы, Көк құдайдың ғибадатханасы, Конфуций ғибадатханасы, Думу ғибадатханасы және Пужао буддалық ғибадатханасы бар. Тай тауының үстіндегі тақташалар мен жазулардың ішінде "Күнді көру шыңындағы" "Бес қасиетті таудың ең қастерлісі" деп жариялаған жазу ерекше атаққа ие. Оны 1907 жылы Айсин Гиоро әулетінің өкілі жазған, ол 5-ші сериядағы бес юаньдық банкнотаның артқы жағында және ҚХР биометриялық паспортының 26-бетінде бейнеленген. Тағы бір жазу "Луны көру алаңы" деп аталады, онда Конфуций туған жері Лу мемлекетіне қарап, "Әлем тар" деген тұжырым жасаған. Сөзсіз стела Нефрит императорының ғибадатханасының алдында тұр. Аңыз бойынша, стелаға жазу тапсырған император жоспарланған мәтілге қанағаттанбай, оны бос қалдыруға шешім қабылдаған.
Among the tablets and inscriptions on the top of Mount Tai, the inscription that declares Mount Tai the "Most Revered of the Five Sacred Mountains" on the "Sun Viewing Peak" is of particular renown. It was written by a member of the Aisin Gioro clan in 1907 and is featured on the reverse side of the five yuan bill of the 5th series renminbi banknotes and page 26 of PRC biometric passport. Another inscription marks the "Lu Viewing Platform" from which Confucius took in the view over his home state of Lu and then pronounced "The world is small". The Wordless Stela stands in front of the Jade Emperor Temple. Legend has it that the emperor who commissioned the stela was dissatisfied with the planned inscription and decided to leave it blank instead.
Инфрақұрылым
Саяхатшылар Тай тауының шыңына көкке арналған ортаңғы қақпаға дейін тоқтайтын автобуспен жете алады, ал одан канат жолы шыңға апарады. Сол қашықтықты жаяу жүру екі жарым сағаттан алты сағатқа дейін уақыт алады. Тауға дейін жол бойындағы көптеген сатушыларға қажетті заттарды жүк тасушылар ортаңғы қақпадан немесе таудың етегінен көтеріп жеткізеді. Тауға көтерілу үшін екі бағыттың бірін таңдауға болады. Көбінесе танымал шығыс бағыты Тайшань аркасынан басталады. 7200 тас сатырдан көтерілерде, альпинист алдымен Он мың бейіштеу мұнарасы (Вансяньлу), Архат шатқалы (Луоханя) және Доу Му құдайының сарайынан (Думугонг) өтеді. Тайань қаласына шектес негізгі кіреберіс – Бірінші Көк қақпасынан (yi1 tian1 men2) таудың шыңына дейін жылдам жүргендерге екі жарым сағат, ал ақырын жүргендерге алты сағатқа дейін уақыт кетеді. Бірінші Көк қақпасынан ортаңғы қақпаға дейін асыққандар бір сағатта, ал ақырын жүргендер екі жарым сағатта жетеді. Доу Му құдайының сарайының солтүстік-шығысында Будданың Алмаз сутрасы елу сантиметрлік әріптермен қашалған Сутра тас аңғары орналасқан, ол Солтүстік Вэй дәуірінде жазылған деп саналады. Батыс бағытында туристер аз болады, ол көрікті жерлерімен әдемі, бірақ мәдени мұрасы аз.