Кіріспе

Гүлді өсімдік, бұршақ тұқымдасына жататын Fabaceae.

Түрлер қорабы
| аты = Ақ үшбұрыш
| суреті = Trifolium repens – 2019 жылғы LGFC VOF кезінде Гүлдер аңғары ұлттық саябағында Говиндхаттан Гангриаға бара жатқан жолдағы ақ үшбұрыш.jpg
| туысы = Trifolium
| түрі = repens
| авторы = L.
| синонимдер = және Орталық Азияда ең көп тараған үшбұрыш түрлерінің бірі. Ол бүкіл әлемде мал азырату үшін кеңінен өсіріледі, қазір Солтүстік Америка, Австралия және Жаңа Зеландияның көптеген шөптесін жерлерінде (көктеректер мен бақшаларда) кең таралған. Бұл түр биіктігіне қарай кішкентай, орташа және үлкен деп жіктелетін сорттарды қамтиды, бұл жапырақ тісшелерінің ұзындығын көрсетеді. "Ақ үшбұрыш" термині түрдің барлық сорттарына қолданылады, "голландиялық үшбұрыш" көбінесе орташа сорттарға (бірақ кейде кішкентай сорттарға), ал "ладино үшбұрышы" үлкен сорттарға қолданылады.

Атауы

Trifolium туысы атауы латын тіліндегі "үш" (tres) және "жапырақ" (folium) сөздерінен шыққан, жапырағының ерекше пішініне байланысты қойылған – ол дерлік әрқашан үш жапырақшадан (трифолиолат) тұрады; содан барып "trefoil" деген халық арасында кең таралған атау пайда болған. Түрдің атауы – [[:wikt:repens, латын тілінде "тарқаулы" немесе "жайылып өсетін" деген мағынаны білдіреді.

Сипаттама

Бұл көп жылдық шөптесін өсімдік. Бұл өсімдік төмен бойлы, гүлшоғырлары ақшыл гүлдерден тұрады, көбінесе өсімдік есейген сайын қызғылт немесе қаймақ түске боянады. Гүлшоғырлары әдетте кең болып келеді және гүлтамырлардың немесе гүлшоғыр сабақтарының ұшында орналасады. Гүлдерге көбінесе дала аралары және жиі бал аралары қонады. Жапырақтары үш жапырақтан тұрады, тегіс, эллипстік немесе жұмыртқа тәрізді, ұзын сабақты және әдетте ашық немесе қоңыр дақтармен белгіленген. Сабақтары столон ретінде өседі, сондықтан ақ жапырақ көбінесе төсемедей жамылады, сабақтары бір жылға дейін тамыр жіберіп, түйіндерден жайылады.

Тарату

Бұл өсімдік Еуропа мен Орталық Азияда табиғи түрде өседі, Британ аралдарында кең таралған, Солтүстік Америка, Оңтүстік Африка, Австралия, Жаңа Зеландия, Жапония және басқа да аймақтарға әкелінген, сондай-ақ бүкіл әлемде мал азырату үшін өсіріледі. Ақ түйежай экология және қалалық эволюцияны зерттеуде үлгілік организм ретінде пайдаланылған. Глобалды қалалық эволюция жобасы (GLUE) аясында 26 елдің ғалымдары 160 қаладағы 110 000-нан астам түйежай өсімдігінің цианид өндіруін зерттеді. Цианид түйежай үшін шөп жеушілерден қорғану құралы ретінде пайдалы болуы мүмкін. Қалалық және ауылдық арадағы айырмашылықтарды талдаған ғалымдар цианид өндірісі қала орталығынан алшақтаған сайын артатынын анықтады, бұл түйежай популяциясы әлемдегі қалалық орталықтарда көп кездесетін факторларға бейімделгенін көрсетеді. Мүмкін факторларға температура (мұздың пайда болуы цианид мөлшерімен байланысты), шөп жеушілердің әсері және құрғақшылық стресі жатуы мүмкін. Қала орталықтары, түйежай үшін мекендеу ортасы ретінде, жақын маңдағы ауылдық жерлерге қарағанда, басқа алыс қалаларға көбірек ұқсауы мүмкін.

Шығу тегі

Trifolium repens – екі диплоидты ата-тегінен пайда болған аллотетраплоид (2n = 4x = 32) және дисомиялық мұрагерлік қасиеттерін көрсетеді. Селекция үшін генетикалық әртүрлілікті арттыру мақсатында, осы ата-текті табуға зерттеулер жұмылдырылған. T. repens-тің болжамды ата-тегіне T. nigrescens, T. occidentale, T. pallescens және T. uniflorum түрлері жатады. Сонымен қатар, диплоидты ата-тегінің бірі әлі зерттелмеген болуы мүмкін, себебі ол ашылмаған немесе жойылған болуы ықтимал.

Мал азығы

Ақ жапырақ – қоңыржай аймақтардағы ең маңызды жемдік бұршақ тұқымдас өсімдігі болып саналады. Ақ жапырақтың тамыр түйіндеріндегі симбиоздалған азотты бекіту (N-ге дейін, бірақ көбінесе одан да аз, мысалы, шамамен ) қоңыржай аймақтардағы жайылымдық жерлерде өнімділікті сақтау үшін синтетикалық азотты тыңайтқыштарды қолдану қажеттілігін жояды. Ақ жапырақ көбінесе жемдік шөптермен, мысалы, көп жылдық райграсс (Lolium perenne) қосылып өсіріледі. Мұндай қоспалар мал өнімділігін оңтайландырып қана қоймай, жайылымдарда ақ жапырақтың көп мөлшерде болуына байланысты малдың ісіну қаупін де азайтады. Бұл түрлердің араласуы кейбір ақ жапырақ сорттарының таза немесе дерлік таза егістіктерінде цианогенді гликозидтерді (линамарин және лотаустралин) қабылдаумен байланысты болатын мәселелердің алдын алуға көмектеседі. Дегенмен, ақ жапырақтың монокультурасында жайылымдау кезінде проблемалар туындауы мүмкін емес, ал кейде ақ жапырақтың монокультурасында шөптің биіктігін оңтайландыру арқылы жақсы нәтижелерге қол жеткізіледі. O-метилделген изофлавондар – формононетин және биоханин А ақ жапырақтың тамырындағы арбускулярлық микоризаның қалыптасуына қатысады, ал жапырақ аурулары ақ жапырақта эстрогенді куместандардың өндірісін ынталандырады. Бірақ, ақ жапырақтың жайылымдық малға фитоэстрогендік әсері туралы бірнеше хабарламалар бар, бұл олардың бәсекеге қабілеттілігіне үлес қосуы мүмкін.

Қосымша егіс, көгалдандырылған тыңайтқыш және қаптамалы дақылдар

Ақ қондырша (көгал) газон, дәнді дақылдар, жайылымдық шөптер және көкөніс қатарлары арасында жақсы өседі. Осы себептерге байланысты, ол көбінесе жасыл тыңайтқыш және жапқыш дақыл ретінде қолданылады.

Ас дайындауда

Малға тамақ ретінде пайдаланылатынынан басқа, оның жапырақтары мен гүлдері өмір тіршілігі үшін құнды тағам болып саналады: олар протеинге бай, кеңінен таралған және көптеп өседі. Жаңа өсімдіктер ғасырлар бойы салаттар мен жапырақты көкөністерден жасалған басқа да тағамдарға қосымша ретінде қолданылып келеді. Адамдар оларды шикі күйінде сіңіруі қиын, бірақ жиналған өсімдіктерді 5-10 минут қайнату арқылы бұл мәселені оңай шешуге болады. Американың жергілікті тұрғындары кейбір түрлерін шикі жеген. Күріштелген ақ жапырақты гүлдерді темекіге орнына шөп ретінде де тұтатса болады.

Дәрілік мақсаттарда

Үндістанда T. repens ішек құрттарына қарсы қолданылатын халықтық ем болып саналады, және in vivo жүргізілген тәжірибелік зерттеу T. repens-тің жер үстінен алынған бөліктерінің антицестодальдық (таспа құрттарға қарсы) қасиеттерінің бар екенін көрсетті.

Этимология

Trifolium – "трифоль" (үш жапырақты жапырақ); бұл Плинийдің үш жапырақты өсімдіктерді атау үшін қолданған сөзі. Repens – "тарланып өсетін" немесе "тоқалтақтан тарайтын" дегенді білдіреді.