Кіріспе

Платондық диалог Протагор ( /p//r//oʊ/'/t//æ//ɡ//ə//r//ə//s/; ) – Платонның диалогы. Дәстүрлі атауы (Платон жазған болуы мүмкін, ал болмауы да мүмкін) – «немесе Софистер». Басты пікір таласы Сократ пен қарт Протагордың, белгілі софист және философтың арасында өтеді. Әңгіме Каллиас үйінде болады, ол Протагор қалада болғанда оны қабылдап отырады, және софистердің мәні, ізгіліктің бірлігі және оны үйренуге болатындығы туралы сөз болады. Барлығы жиырма бір адам қатысқан деп айтылады.

Кейіпкерлер

Жиырма бір адамның ішінде, қатысқандары нақты айтылғандардың арасында үш софист бар. Протагордың өзінен басқа, Элистік Гиппиас және Кеостық Продик бар. Периклдің екі ұлы, Паралус пен Ксантипптің де сол жерде болғаны айтылады. Аристофаннан басқа, «Симпозионда» аталған Сократтың барлық таныстары қатысқан: дәрігер Эриксимах, Федр, ғашықтар Паузанияс және Агатон (сол кезде ол әлі жас бала болған екен), сондай-ақ Алкивиад. Сонымен қатар, Протагор саяхаттарында кездестірген бірнеше аты-жөні белгісіз шетелдіктер де болған, және Каллиасқа қызмет ететін бір қызметші (евнух) де қатысқан.

Кіріспе

Диалог Сократтың аты-жөні айтылмаған досынан жас Алкивиадты іздеуі қалай жүріп жатқанын сұрайды, ол енді бірінші сақалын өсіріп жатыр екен. Сократ Алкивиадпен бірге болғанын, бірақ қазір оның ойы одан да қызықты нәрселерге ауысқанын түсіндіреді. Ол қалада ең дана адам деп есептелетін (309c–d) софист Протагор бар екенін айтады. Сократ өзінің жас досы, Аполлодордың ұлы Гиппократтың таңертең үйіне келіп, есігін қағып, оны оятқанын баяндайды. Гиппократ Протагор сот отырысын өткізетін Каллиас үйіне баруға асығыс болды, себебі ол Протагордың шәкірті болуға ниеттенген еді, және Сократтан оны софистке ұсынуын сұрады, өйткені Протагор ұстаз ретінде үлкен құрметке ие болған.

Сократ Гиппократты зерттейді

Сократ ашуға оңалатын Гиппократқа софистердің қауіпті екенін ескертеді. Ол софистердің сөздері тікелей жанға (психē) еніп, адамды бірден бұзуға болатынын айтады. Сократ софистен білім алуды базарда тамақ-сусын сатып алумен салыстырып, екі арадағы айырмашылықты көрсетеді. Тамақ-сусынның жақсы-жамандығын білу мүмкін емес, ал зияндысынан сақтану үшін сарапшылардың кеңесіне жүгіну керек (313a–314c). Сократ Продикті шабыттанған, ерекше дарын иесі деп санайды (316а). Ол "Театет" атты тағы бір әңгімесінде де Продикке деген құрметін білдіреді. Сократ кейін Продикке қонақ үйінің иесі сапарға келгенге дейін тазалап берген қоймада орын берілгенін айтады (315d).

Каллиас үйінде

Сократ Гиппократты Каллийдің үйіне ертіп келеді, олар есікте "жол жүзінде туындаған бір мәселе" туралы сөйлесіп тұрады (314c). Есікші есікті ашып, бір қарағанда олардың софистер екенін түсініп, есікті олардың бетіне жабады (314d). Олар қайтадан есік соғып, енді қақпашыға өздері софистер емес, тек Протагорды көруге келгендерін айтады. Қақпашы оларды кіргізеді, сол кезде Сократ қонақтар тізімін жасай бастайды. Ішке кірген соң Сократ пен жас Гиппократ үлкен софист Протагорды көптеген адамдармен қоршалған дәлізбен аралап жүргенін көреді, олардың арасында Сократ есімдерін атаған Шармид және Периклдің екі ұлы сияқты танымал афинялықтар да бар еді. Платонның сөзінше, софист жүргенде бұрылған сайын адамдар жиналады да, Протагордың артынан ашылып, қайтадан жиналады.

Софист Протагор

Протагор өзін софист екенін жоққа шығармайды және бұл ежелгі әрі құрметті өнер екенін, Гомер мен Гесиод та осы өнермен айналысқан дейді. Оның сөзіне қарағанда, бұл ақындар өнерді қорғанышқа, жасырындыққа пайдаланған. Ал ол өзін ежелгі суретшілер, жаттықтырушылар мен музыканттардан ашық түрде ұстаз екенін мойындайды. Протагор қазір бұл жердегі кез келген адамның әкесі бола алатынын айтады және үйдің барлық адамдарына сөз сөйлегісі келеді. Сократ Продик бұл лекцияны қалыс қалғысы келмейтінін ойлайды, сондықтан Каллиас пен Алькивиадты оны төсегінен оятуға жібереді (317 ж.б.).

Протагордың ашылу сөздері

Сократ Протагордан «қандай жағынан» Гиппократ онымен араласу арқылы жақсаратынын сұрайды, мысалы, ол дәрігермен араласқанда медицинада жақсаратыны сияқты (318d). Протагор жақсы софист шәкірттерін азаматтық қасиеттерге (πολιτικὴν τέχνην) үйрету арқылы жақсы азаматтар ете алады деп бастайды. Сократ бұл жақсы дейді, бірақ жеке өзі бұған сенбейді, себебі қасиеттерге үйретуге болмайды (319b). Оның айтуынша, техникалық шеберліктерді (техне) мұғалімдер шәкірттерге үйрете алады, бірақ даналықты үйрете алмайды. Мысал ретінде Сократ мамандандырылған жұмысқа қатысты мәселелерде тек тиісті маманнан ғана кеңес алу керектігін айтады, мысалы, құрылыс туралы құрылысшылардан (τέκτονες) сияқты, ал мемлекеттік мәселелерде әркімнің пікірі ескеріледі, бұл саяси қасиеттердің әркімде бар екенін немесе кем дегенде афиналықтардың демократиялық идеалдарында солай деп санайтынын көрсетеді. Тағы бір мысал: Перикл өзінің даналығын ұлдарына жеткізе алмады (319e). Сократ содан әрі Алкивиадтың кіші інісі Клиний отбасынан алынып, Алкивиад оны бұздап жібермесін деп қорқып, кейін үмітсіз жағдайға түскендей қайтарылып бергенін айтады. Сократ тағы да мысалдар келтіре алатынын, бірақ өзінің ойын жеткілікті дәлелдегенін санайды.

Протагордың мифтері

Протагор өзінің ізгілік үйретілуі мүмкін деген пікірін нақты аргументтерге қарағанда миф арқылы жақсы түсіндіруге болатынын айтады және ол тірі жандардың пайда болуы туралы мифті баяндайды. Құдайлар жануарларды, адамды қоса алғанда жаратқаннан кейін, Эпиметей ("кейін ойлаушы") және Прометей ("алдын ала ойлаушы") есімді екі Титан бауырларын әрқайсысына өмір сүру үшін қажетті қасиеттерді беруге тағайындады. Екеуі Эпиметейдің таратумен айналысатынына, ал Прометей ағасының жұмысын тексеріп тұратынына келісті. Сөйтіп, Эпиметей кейбіреулеріне күш, кейбіреулеріне жылдамдық, ал басқаларына қанаттар, тырнақтар, есік, тері және былғары сыйлады. Бірақ, ақымақ болғандықтан, немесе есімінен көрініп тұрғандай, "кейін ойлаушы" болғандықтан, Эпиметей адам үшін бірдеңе сақтап қалуды ұмытты. Прометей болған жағдайды көргенде, адамзаттың былғарысы мен тырнағы болмаса, олардың құрылысы қиын екенін түсінді, сондықтан ол құдайлардың Олимп тауындағы мекеніне жасырын кіріп, адамдарға қайтару үшін бірдеңе ұрлап әкелмекші болды. Бастапқыда Прометей сабырлылықты (софросинені) ұрлағысы келді, бірақ бұл қасиет Зевстің сарайында қорқынышты сақшылармен қорғалғандықтан, Титан Гефесттің шеберханасынан тікелей отты және Афина құдайынан практикалық даналықты таңдады. Дегенмен, Прометей Зевстің сарайына кіре алмағандықтан, адамзатқа азаматтық даналық берілмеді, сондықтан олардың нәсілінің жойылу қаупі сақталды. Мұны көріп, Зевс Ерместі адамдар арасында ұят пен әділдікті тең бөліп беруге жіберді. Протагор үшін бұл Сократтың сұрағына жауап береді, яғни адамдар архитектура немесе медицина туралы білімнің тек аз ғана адамдарға тән екенін, ал әділдік және саясат туралы білімнің кеңінен түсінілетінін ойлайды (322d).

Протагор логотипі

Протагор адамдардың онымен келісетін екі мысал келтіреді. Біріншіден, адамдар келбетсіз, кездік және әлсіздерді кінәламай, аяйды, себебі олар өздерінің осы күйін өзгерте алмайды. Алайда, әділетсіздерді жазалайды және біреудің үйренілуге тиіс нәрсені білмеуіне жауапты екенін ойлайды (323d). Екіншіден, олар әділетсіз және дінсіз адамдарға жақсылықты үйретуге тырысады, оларға нұсқау береді. Оның айтуынша, ата-аналар балаларын ерте жасынан тәрбиелей бастайды, ал мұғалімдер осы істі жалғастырады. Протагор мұның бәрі таңқаларлық емес екенін, ал егер осылай болмаса, сонда ғана таңғаларлық болар еді (326e). Соңында ол Сократтың «Егер жақсылық үйретілсе, неге жақсы адамдардың балалары көбінесе жақсылыққа ие болмайды?» деген сұрағына жауап береді. Протагор гипотетикалық қала мемлекетінің аман қалуы флейтада ойнау шеберлігіне байланысты болжаммен ойын ұсынады. Әрине, барлық ата-аналар ұлдарына флейта ойнауды үйретуге құштар болар еді, бірақ осы шеберліктің маңыздылығын ескере отырып, әркім басқаға үйрететін болар еді, себебі осы білімді жасыру қылмыс саналғандықтан. Нәтижесінде, өнерде кем дегенде жақсы бола алатын қала пайда болар еді, бірақ үнемі және барлығынан үйрену арқылы, табиғи дарыны барлар әрқашан дарынды ата-аналары барлардан жақсы болар еді. Жақсылыққа қатысты да осы принцип сақталады. Ол соншалықты маңызды деп есептеледі, әркім белгілі бір деңгейде басқаларға үйретіледі, тіпті ол адам табиғатының бір бөлігі сияқты көрінеді, ал жақсы адамдардың балалары әрқашан басқалардан жоғары тұрмайды (327b–d).

Сократтың шағымдары

Сократ Протагордың өте жақсы жауап бергенін және тек бір ғана нәрсені нақтылау қажет екенін мойындайды, софисттің оны оңай түсіндіре алатынына сенімді. Ол Протагордан батылдық, мейірімділік және даналық сияқты қасиеттерді құрайтын белгілер бір нәрсе ме, мысалы, алтын заттың біріктірілген бөліктері ме, әлде көп нәрселер ме, мысалы, бет-пішіндегі ерекшеліктер, жеке ерекшеліктерін сақтап тұра, біртұтас бейне құрай ма (329d)? Протагор екінші жауапты таңдайды, бірақ диалогқа түсуден жалтарып, сұраққа толық жауап бермейтін, бірақ жас тыңдаушылардың қызығуын оятарлық риторикаға көшеді. Бұл Сократ диалогтарында жиі кездесетін жағдай, онда софист өз аргументтерінің әлсіздігін жасыру үшін шешен сөздерді пайдаланады. Сократтың тактикасы – жадының нашар екенін сыпайы түрде айту (334c) және пікірталас жалғасуы үшін Протагордың қысқа жауап беруі қажеттігін жеткізу. Бұл софисті Сократтың әйгілі әдісін – бірегей сұрақ-жауап форматын қолдануға мәжбүр етеді, ол көбінесе Сократтың пайдасына логикалық қорытындыға жеткізеді. Протагор бұған наразы болып, жауаптарының қажеттілікке қарай ұзақ болатынын айтады, ал Сократ оған риториканы үйретуші және пікірсайыстың түрлі тәсілдерін үйрете алатынын жарнамалаған адам ретінде, қажет болғанда жауаптарын қысқарта білуі керек екенін еске салады. Олардың пікірсайысы формаға қатысты болғандықтан, ешқандай нәтиже бермейді, Сократ тұрып, серуендеу – бір нәрсе, ал көпшілік алдында сөйлеу – басқа нәрсе деп күңкілдеп, кетуге дайындалады (336b). Бірнеше тыңдаушы араласып, талқылауды жалғастыру үшін стильдерін келістіруге келіседі. Сократ спартандықтарды әлемдегі ең жақсы халық деп мақтайды, олардың шайқастағы қаһармандығы ғана емес, сонымен қатар даналығы мен философиялық қабілеттері үшін. Бұл спартандықтардың осы қасиеттері жоқ және тек дене шынықтырумен айналысады деген кең таралған пікірге қарсы келеді, бірақ Сократ олардың өздерінің қабілеттерін жасыруда шебер екенін айтады. Олар сөз сөйлеуде әсерлі көрінбесе де, қажетті уақытта даналыққа толы сөздерді айта алады (342e). Ол лаконикалық қысқалықтың философияның алғашқы белгісі болғанын қосады (343b). Содан кейін пікірталасқа қатысушылар Питтак пен Симонидтің поэзиясын талқылауға қайта оралады. Сократтың түсіндіруі бойынша, Питтак жақсы адам болу қиын, бірақ мүмкін екенін айтады. Симонид, керісінше, жамандық жасамай өмір сүру мүмкін емес екенін, тіпті кейде жақсы адам болудың өзі қиын екенін мәлімдейді (344a–45d). Симонид кем дегенде өз еркімен жамандық жасамайтындарды мақтайды. Сократтың түсіндіруі бойынша, Симонид дана болғандықтан, ешкімнің өз еркімен жамандық жасамайтынын білуі керек; демек, ол жамандық жасамайтындарды мақтайтынын білдіруі керек, ал кейбіреулер қалаусыз, ал басқалары қалаулы түрде жамандық жасайды, тек соңғылары ғана оның мақтауына ие болады (345d–46b). Сократ осылайша Симонидтің беделі оның ізгілік туралы түсінігіне және кез келген адам өз еркімен жамандық жасай ма деген мәселеге қарсы келмейді деп дәлелдейді.

Сократтың негізгі аргументі

Сократ одан кейін ізгілік бір нәрсе ме, әлде көп нәрсе ме деген бастапқы сұрақты қайталап, Протагордың жауабы соңғысы болғанын, ізгіліктер көп екенін еске салады (349b d). Протагор бұл оның бастапқы ұстанымы екенін және ізгіліктер бір-бірімен байланысты болғанымен, батылдық ең біріншісі болып, басқалардан гөрі тәуелсіз екенін көрсетуге болатынын мойындайды, себебі ақылсыз да, батыл да адамдар жетерлік. Сократ өзінің әдісін қолданып, ең батыл сарбаздардың соғыс өнерін білушілер ме, әлде білмейтіндер ме екенін сұрайды. Протагор білімсіз болғанда да батыл адамдар болатынын айтады, бірақ олардың батылдығы ақылсыздыққа жақын, ал шынайы батыр саналы үшін, не істеп жатыр екенін білуі керек. Алайда, батыл адамдардың міндетті түрде білімді, демек, дана екеніне келіскен соң, Протагор Сократтың хитролықтарын байқайды, өйткені Сократ ізгіліктердің біртұтастығын дәлелдеуге тырысып, батылдық пен әділеттілік сияқты барлық нәрсенің мәнінде даналық жатқанын, сондықтан олардың барлығы бір екенін көрсеткісі келді. Протагор Сократқа батыл адамдар білімді екеніне келіскенімен, ақылды адамдардың да міндетті түрде батыл екеніне келіспейтінін айтады. Яғни, батылдық пен білім арасындағы байланыс өзара алмастырылмайды (350c 351b). Сократ жаңа тақырыпты көтеруге мәжбүр. Сократ соңында адамдар неліктен өздеріне зиян келтіретінін, мысалы, тым көп жеу арқылы немесе басқа да ләззаттарға құмарланып, сұрайды және Протагордан оның пікірінің бұл жағдайда қалыпты екенін, яғни олардың мұны ләззат үшін жасайтынын сұрайды. Протагор келіседі, ал Сократ жалғастырып, біз жаман деп атайтын нәрселердің қысқа мерзімде жағымсыз емес екенін, бірақ ұзақ мерзімде зиянды екенін айтады, дәл сол сияқты кейбір тағамдар қысқа уақытқа ләззат сыйлап, бірақ ұзақ мерзімде денсаулыққа зиян келтіреді. Сократ содан кейін адамдардың жақсыны жаманға айырбастауының жалғыз себебі – олардың тамақтың жағымды дәмінен кейін келетін ауруды білмеуі, яғни біріншісі (ләззат) қысқа, ал екіншісі (ауру) ұзақ екенін түсінбеуі екенін тұжырымдайды. Олардың қатесі алысқа орналасқан нысандардың мөлшерін бағалаудағы қателікке ұқсас, алыс болғандықтан оны кішкентай деп есептеу. Егер адамдар осыны дұрыс есептеу өнерін үйренсе, олар зиянды әрекеттерге бармас еді (357c–358d). "Ләззатқа берілу" дегеніміз – надандық. Осылайша, барлық ізгіліктер негізінен білімнен туындайды және оларды бір-бірімен байланысты қарастыруға болады, олар бет-әлпеттің бөліктеріне емес, алтын заттардың бөліктеріне (жоғарыда талқыланғандай) көбірек ұқсайды. Міне, осылайша батылдық мәселесі шешілді, ал бұрын Протагор Сократты сөзін тоқтатып тастаған еді. Батылдық жақсы екенін екеуі де мойындайды, демек, оның жоқтығы білімнің жетіспеушілігінен болуы керек, сондықтан Протагор кейбір батыл адамдардың білімсіз болуы мүмкін деген пікірде қателескен".

Қорытынды: Талқылаушының өзара пікір алмасуы

Сократ бұл тартыста жеңіске жеткендей көрінеді, бірақ барлық жақсылық – білім болса, оны оқытуға болады деп атап көрсетеді. Ол, бақылаушыға олар екеуі – өзі мен Протагор, ұзақ пікір таласып, тек қана өз позицияларын ауыстырған ақымақтардай көрінетінін, енді Сократ жақсылықты оқытуға болады деп сенсеніп, ал Протагор барлық жақсылықтар бірегей деп санайтынын айтады (361а). Протагор Сократтың өзінен жас болғанымен, дау-дамайдағы көрнекті қарсыласы екенін мойындайды және ол тірі жүргендердің арасындағы ең білгір адамдардың бірі болуы мүмкін деп болжайды. Сократ бұрынғыда диалогты аяқтағысы келгенде айтқан жұмысына кетеді.

Мәтіндер мен аудармалар

Бересфорд, А., Платон. Протагор мен Мено (Пингвин, 2005). (Түсіндірмелермен ағылшын тілінде)
Бернет, Дж., Платон. Опера, 3-том (Оксфорд университетінің баспасы, 1922). (Сын аппараты бар грек тілінде)
Деньер, Н., Платон. Протагор (Кембридж университетінің баспасы, 2008). (Ағылшын түсіндірмелерімен грек тілінде)
Лэмб, В. Р. М., Платон, 2-том (Гарвард университетінің баспасы, 1924). (Грек және ағылшын тілдерінде)
Ломбардо, С. & Белл, К., Платон. Протагор (Хаккет баспасы, 1992). (Түсіндірмелермен ағылшын тілінде)
Тейлор, К. С. В., Платон. Протагор, қайта қаралып жаңартылған басылым (Оксфорд университетінің баспасы, 1990). (Түсініктемелермен ағылшын тілінде)
Бартлетт, Р. Протагор және Мено (Корнелл университетінің баспасы, 2004). (Түсіндірмелер мен түсініктемелермен ағылшын тілінде)