Кіріспе

Босфор патшасы б.з.д. 63-47 жылдары. Понт патшасы Фарнах II (; шамамен б.з.д. 97-47) қайтыс болғанға дейін Босфор патшалығының және Понт патшалығының патшасы болды. Ол парсы және грек тегінен шыққан монарх еді. Ол Понт патшасы Митридат VI-ның бірінші әйелі, оның қарындасы Лаодикиядан туған ең кіші баласы болды. Ол Понт патшалығында туып өсті және қайтыс болған екі ұлы атасының атымен аталады. Римдіктер оның әкесі үшінші Митридат соғысында (б.з.д. 73-63) жеңілгеннен кейін, Понттың батыс бөлігін аннексиялап, бұрынғы Вифиния патшалығымен біріктіріп, Вифиния және Понт рим провинциясын құрды. Понттың шығыс бөлігі Фарнахтың қайтысына дейін оның басқаруындағы тәуелді мемлекет болып қалды.

Әкесіне қарсы көтеріліс

Фарнакс II әкесінің мұрагері ретінде тәрбиеленді және ерекше құрметке ие болды. Алайда, оның жастық шағы туралы ежелгі авторлардан көп мәлімет жоқ және ол алғаш рет Митридат VI-ның үшінші Митрида соғысында римдік генерал Помпейден жеңілгеннен кейін айтылады. Кассиус Дион мен Флорус Митридаттың Италияға Скифия мен Дунай өзенін кесіп өту арқылы немесе Фракия, Македония және Грецияның қалған бөлігі арқылы шабуыл жасауды жоспарлағанын жазды. Аппиан да Италияға жоспарланған шабуыл туралы жазған, бірақ маршруттарды атамаған. Бұл жорықтың ауқымы оның көптеген сарбаздарын ойсырата білді. Фанагорияның Кастор және оның қаласы көтеріліс жасады. Қара теңіздің шығыс жағалауындағы оның басып алған көптеген бекіністері де көтеріліске шықты. Содан кейін Фарнакс та көтеріліс ұйымдастырды. Аппиан Фарнакс әкесіне қарсы қастандық жасағанын жазды. Қастандық жасағандар тұтқындалып, азапталды. Бірақ Митридат Фарнаксқа өлім жазасын бермеуге көндірілді. Фарнакс әкесінің ашуынан қорқып, Митридаттың әскері жорыққа ынтақ емес екенін білді. Ол Митридаттың лагеріне жақын жерде орналасқан римдік дезертирлерге жорықтың қауіптілігін айтып, оларды әкесінен қашуға шақырды. Ол басқа лагерьлерге де солай істеуге адамдарды жіберді. Таңертең көтеріліс болды. Митридат қашып кетті, ал Фарнакс әскерлер тарапынан патша жарияланды. Митридат ұлына қауіпсіз кетуге рұқсат сұрап, елшілер жіберді. Олар қайтып оралмаған соң, ол өзін улауға тырысты. Бірақ ол уға төзімді болды, себебі ол уланудан қорғану үшін удың шағын дозасын үнемі қабылдап жүрген. Сондықтан ол өзін өлтіру үшін бір офицерді шақырды. Фарнакс оның денесін Помпейге, бағыну туралы ұсыныс және кепілдермен бірге жіберді. Фарнакс әкесінің патшалығын немесе Киммерий Босфорын басқаруға рұқсат беруді сұрады. Помпей оны римдіктердің досы және одақтасы деп атады. Митридатқа қарсы көтеріліс ұйымдастырғаны үшін сыйақы ретінде ол оған Киммерий Босфорын, Фанагориясыз берді, ол тәуелсіздікке ие болды. Кассиус Дион да Фарнакс көтерілісі туралы айтқан. Ол Митридаттың жағдайы нашарлағанда, оның жақтастарының кейбіреулері наразылық білдіріп, сарбаздардың арасында көтеріліс болғанын жазды. Митридат бұл көтерілісті одан әрі үдей бермей, басып тастады және күдік негізінде кейбір адамдарды, тіпті ұлдарын да жазалады. Фарнакс әкесінен қорқып, оған қарсы қастандық жасады. Ол сондай-ақ, Римнен бас тартса, патшалық алуға үміттенді. Митридат оны тұтқындау үшін сақшыларды жіберді, бірақ Фарнакс оларды өз жағына тартты. Содан кейін ол Пантикапейде болған әкесіне қарсы жорыққа шықты. Митридат оған қарсы күресу үшін сарбаздарды жіберді, бірақ олар да Фарнаксқа өткен. Пантикапей Фарнаксқа бағынды, ол әкесін өлімге кесті. Митридат у ішіп өлмекке тырысты, бірақ ол уға төзімді болды, себебі ол уды антидот ретінде үлкен дозада қабылдауға дағдыланған. Ол әлсіреп, өз-өзіне қол жұмсай алмады. Ол өзіне жеткен адамдармен күресіп қайтыс болды. Фарнакс оның денесін бальзамдап, Помпейге өлтіргенін дәлелдеу үшін жіберді. Ол сондай-ақ, өзінің бағынуын ұсынды. Помпей Фарнаксқа Босфор патшалығын берді және оны Римнің досы және одақтасы ретінде мойындады. Аппиан мен Кассиус Дионнан өзгеше, Фест "Помпей [Киммериялық] Босфор және Колхидаға Арыстархты патша етіп тағайындады" деп жазды. Аппиан Фарнакс Фанагория және Босфорға жақын қалаларды қоршауға алғанын айтты. Азық-түлік жетіспегендіктен, фанагориялықтар шайқасуға мәжбүр болды. Олар жеңіліске ұшырады. Фарнакс оларға зиян келтірмеді, олармен достық қарым-қатынас орнатып, кепілдерді алып, кетіп қалды. Аппианның сөзіне қарағанда, бұл Анатолияға шабуыл жасамас бұрын көп ұзамай болды.

Анатолияға шабуыл жасау және Гней Домиций Кальвиннің жеңілуі

49 жылы Юлий Цезарь мен Рим сенаты арасында азаматтық соғыс (Цезарьдің азаматтық соғысы) басталды. Цезарь 47 жылы Грекияда Помпейді жеңіп, Мысырға барып, Александрияда қоршауға алынды. Фарнакс осы мүмкіндікті пайдаланып, Анатолияның бір бөлігін басып алды. Кассий Дион Фарнакс Колхиданы оңай басып алғанын жазды. Ол Галатия және Кіші Армения патшасы Деотардың болмауынан пайдаланып, Кіші Арменияны, Каппадокияның бір бөлігін және бұрын Понт патшалығының бөлігі болған Рим провинциясы Битиния мен Понттың бірнеше қаласын басып алды. Цезарь Мысырдағы қиындықтарды әлі де шеше алмағандықтан, Азия провинциясындағы рим легиондарын басқаруға Гней Домиций Кальвинды жіберді. Домиций өз күштеріне Деотардың және Каппадокия патшасы Ариобарзан III-нің әскерлерін қосты. Ол Кіші Армениядағы Никополис қаласын басып алған Фарнаксқа қарсы жорыққа шықты. Фарнакс бітім туралы келісу үшін елшілер жіберді. Домиций одан бас тартып, шабуыл жасады, бірақ жеңіліске ұшырап, Азияға қайта шегінді. Содан кейін Фарнакс Понттың қалған бөлігін жаулап алды. Ол Понттағы Амисус қаласын басып алып, тонады және жауынгерлік жастағы барлық ер адамдарын өлтірді. Одан кейін Битинияға және Азия провинциясына қарай жылды, бірақ Киммериялық Босфорда қалдырған Асандердің көтерілісін естіген соң тоқтады. Плутарх Фарнакс Домицийді жеңгенін, ал Домиций Понттан шегінгенін жазды. Ол Бітиния мен Каппадокияны басып алды. Содан кейін Кіші Арменияға көз тікті. Ол аймақтың әміршілері мен төртбасшыларын көтеріліс жасауға итермеледі. Аппиан өзінің Азамат соғыстары туралы кітабында Фарнакс Понттағы Амисус қаласын басып алып, тұрғындарын құлдыққа сатқанын және ұлдарды евнухтарға айналдырғанын ғана айтады. Бірақ Митридат соғыстары туралы кітабында Фарнакс Понтта Синопаны басып алғанын және Амисусты (Понтта шығысқа қарай) да алуды жоспарлағанын, содан кейін Домицийге қарсы соғыс бастағанын жазды. Алайда Асандердің көтерілісі оны Рим Азиясынан алшақтатты. Флорус тек Каппадокияны атап өтті және Фарнакс Римге басып кіру үшін өзінің батырлығына емес, римдіктердің ішкі жанжалына сүйенгенін жазды. Цицерон Деотардың да Домицийге қаржылай көмек көрсетіп, Ефеске ақша жібергенін айтты. Ол үшінші рет оған ақша жіберді, мүлігінің бір бөлігін саудаға шығарды. Александрия соғысы Домиций мен Фарнакс арасындағы қарым-қатынас туралы толыққанды мәлімет береді. Деотар патшасы Кальвинға Кіші Армения мен Каппадокияны Фарнакс басып алмауына рұқсат етпеуін өтінді, әйтпесе ол Цезарьге уәде еткен ақшаны төлей алмайды. Домиций бұл ақшаны әскери шығындарға өте маңызды деп санады және Фарнакс римдік одақтастар мен достардың патшалықтарын басып алса, бұл ұятқа толар еді деп ойлады. Сондықтан ол Фарнаксқа елшілер жіберіп, Армения мен Каппадокиядан кетуге шақырды, бұл оған әскермен шабуыл жасағаннан гөрі үлкен әсер етеді деп сенді. Ол Цезарьдің Александриядағы соғысы үшін екі легионды жіберген. Оның қолында тек бір рим легионы, 36-шы, және Деотар берген екі легион болды, олар римдік үлгіде жабдықталған және оқытылған. Оның 1000 атты әскері болды және Ариобарзан II-ден де сол сандағы атты әскерді алды. Киликияға көмекші әскер жинау үшін бір лейтенант жіберілді. Понтта да жедел және ойластырылмаған түрде легион құрылды. Бұл күштер Понттағы Команаға жиналды. Фарнакс жауап ретінде Каппадокиядан кетіп, әкесінен мұраға алған Кіші Арменияны қайтарып алғанын және осы мәселеде Цезарьдің жауабын күтіп, оның шешіміне бағынатынын айтты. Домиций Фарнакс Каппадокиядан өз еркімен емес, қажеттіліктен кеткенін ойлады, өйткені ол Цезарьге жіберілген екі легион туралы естіген және егер олар Арменияға қарай жылса, Кіші Арменияда жақсырақ қорғана алады деп ойлады. Домиций Фарнакс Кіші Армениядан да кетуі керек деп талап етті және Арменияға қарай Каппадокия мен Армения арасындағы шекараны құрайтын орманды жота арқылы жүріп өтті. Бұл жерде оған шабуыл жасау мүмкін емес еді. Ол сонымен қатар Каппадокиядан азық-түлік ала алатын еді. Фарнакс бейбітшілік келіссөздері үшін бірнеше елшілік жіберді, бірақ олар қабылданбады. Домиций Кіші Армениядағы Никополис қаласының жанында лагерь құрды. Жақын жерде тар шатқал болды. Фарнакс таңдап алынған жаяу әскерімен және барлық атты әскерімен оны қоршауға алды. Ол жергілікті шаруаларды малдарын шатқалдың әртүрлі жерлерінде жаюға мәжбүр етті, сонда Домиций тұтқынға түсетініне күмәнданып, әскерлерін малдарды тонау үшін таратуға итермеледі. Ол сонымен қатар алдау үшін елшілерді жіберіп отырды. Алайда, бұл Домицийдің лагерінде қалуына себеп болды. Фарнакс өз шабуылының ашылып қалғанынан қорқып, әскерін лагерьге қайтарды. Домиций Никополиске бет алып, қаланың жанында лагерь құрды. Фарнакс шайқасқа дайындық жасады, бірақ Домиций оған жауап бермей, лагерін нығайтуды аяқтады. Фарнакс Цезарьден Домицийге жіберілген хаттарды ұстап алып, оның Александриядағы қиындықтарды әлі де шеше алмағанын және Сирия арқылы Александрияға жақындауын сұрағанын білді. Фарнакс Домицийдің шегінуге дайын екенін ойлады. Ол шайқас жүргізуге ыңғайлы екі ор қазды. Ол жаяу әскерін орлар арасына, ал рим атты әскерінен әлдеқайда көп атты әскерін орлардың сыртында, қанаттарға орналастырды. Домиций шегінудің қауіпсіз емесін ойлады. Ол лагерінің жанында шайқасқа дайындық жасады, Деотардың легиондарын ортаға, 36-шы легионды оң жаққа, ал Понт легионын қысқа шепке, қалған когорталардың қолдауымен орналастырды. Шайқаста 36-шы легион жау атты әскеріне сәтті шабуыл жасап, қала қабырғаларына жақындады, орды кесіп өтіп, жаудың тылына шабуыл жасады. Понт легионы да жаудың әлсіреген қанатын шабуылдау үшін орды кесіп өтуге тырысты. Алайда, кесіп өту кезінде олар тұтқынға алынып, талқандалды. Деотардың легиондары ешқандай қарсылық көрсетпеді. Фарнакс орталықта және оң жақта жеңіске жеткен соң 36-шы легионға шабуыл жасап, оны қоршап алды. Бұл легион шеңбер құрып, шайқас жүргізе отырып, төбеге шегінді, тек 250 адамы ғана қаза болды. Домиций Каппадокия арқылы Азияға шегінді. Фарнакс Понтты басып алды, көптеген қалаларды жаулап алды, римдік және понттық азаматтардың мүлкін тонады және жастарға қатыгез жаза берді. Ол әкесінің патшалығын қайтарып алғанын мақтан тұтты және Цезарь Александрияда жеңіліске ұшырайды деп ойлады.

Гай Юлий Цезарь жеңіледі

Кассиус Дионның айтуынша, Александрия қоршауынан құтылып, Мысыр патшасы Птолемей XIII-ті жеңген соң Цезарь Арменияға асықты. Ассандрдың бүлігін басу үшін солтүстікке бет алған Фарнакс, Цезарьмен кездесу үшін кері қайтты. Ол Цезарьдің жылдам ілгерілеуінен алаңдады. Ол Цезарьге өзінің ешқашан Помпейге көмектеспегенін еске салып, онымен келісімге келуге тырысты. Италия мен Африкадағы маңызды мәселелерді шешкен соң, соғысты жаңадан бастауға үміттенді. Бұл туралы күдік білдірген Цезарь екі елшілік қабылдауды жақсырақ етті, сонда Фарнакс бейбітшілікке үміттеніп, ол күтпеген шабуыл жасауға болатын еді. Бірақ үшінші елшілік келгенде, ол Фарнаксқа қарсы айқайлады. Сол күні шайқас басталды. Жаудың атты әскері мен орақ тісті күймелері шатақ тудырды, бірақ соңында Цезарь жеңіске жетті. Плутархтың айтуынша, Цезарь Фарнакс Домицийді жеңгенін және осы мүмкіндікті пайдаланып, Битиния мен Каппадокияны басып алып, жергілікті князьдер мен тетрархтардың көтерілісін қоздырып, Кіші Арменияны иеленуді жоспарлағанын білді. Ол үш легионмен оған қарсы жорыққа шықты. Зела шайқасында Фарнакс жеңіліп, әскері талқандалды және Понттан қуылды. Фронтиннің мәлімдемесіне сәйкес, Цезарь шайқас шебін төбеде орналастырды. Бұл жеңіске жеңілдік берді, өйткені оның әскері жауға жебе тастап, оларды жылдам қашқызуға мүмкіндік алды. Апианның айтуынша, Цезарь 3 шақырымдай қашықтықта болғанда, Фарнакс бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізу үшін елшілер жіберді. Олар алтын тәж әкеліп, Фарнакс қызын оған әйелдікке ұсынды. Цезарь әскерінің алдында жүріп, Фарнакс лагеріне жеткенше елшілермен сөйлесті. Содан кейін ол: «Неге мен осы әкесін өлтірген кісіден бірден кек алмауым керек?» деді. Ол жылқыға секіріп, шайқасты бастады, тек 100 атты әскері болса да, жаудың көптеген салдарын құртты.

Өлім

Парнакс жеңілгеннен кейін 1000 атты әскерімен Синопаға қашып кетті. Цезарь оның артынан еріп жүруге тым аспаз болғандықтан, Домицийді оның соңынан жіберді. Парнакс Синопаны тапсырды. Домиций оған атты әскерімен бірге кетуге рұқсат берді, бірақ аттарын өлтірді. Парнакс Асандрдан Кимер Босфорын қайтарып алу ниетімен жүзіп кетті. Ол скифтер мен сарматтардан әскер жинап, Теодосия мен Пантикапеумды басып алды. Жауап ретінде Асандер Парнаксқа шабуыл жасап, жеңіске жетті. Ол аттардың жетіспеуіне және әскерінің жаяу шайқасқа дағдыланбауына байланысты жеңілді. Парнакс осы шайқаста қаза тапты. Осыған жауап ретінде Юлий Цезарь Галатиядағы тетрархияны және Пергамдық Митридатқа патшалық атағын берді. Осы Митридат Босфор Митридаты I атанды. Цезарь оған сондай-ақ Асандрға қарсы соғыс жүргізуге және досы Парнаксқа жасаған қатыгездігі үшін Кимер Босфорын басып алуға рұқсат берді. Мысалдың беткі жағында Парнакс II-нің суреті бейнеленген. Артында Аполлон жартылай жалаңаш, арыстан аяқты таққа отырған, үш аяқты тұғырдың үстінде лавр бұтағын ұстап тұр. Аполлонның сол жақ иығы оның қасындағы цитраға сүйеніп тұр. Аполлонның үстінде және арасында грек тілінде оның патшалық атағы жазылған: ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΒΑΣΙΛΕΩΝ ΜΕΓΑΛΟΥ ΦΑΡΝΑΚΟΥ, яғни "Ұлы Фарнакс, патшалардың патшасы".

Неке, ұрпақ және мұрагерлік

Б.з.б. 1-ғасырдың басында VI Митридат сармат тайпаларымен одақтасты, және, мүмкін, осы одақ арқылы Фарнакс (бәлкім, б.з.б. 77 жылдан кейін бір кезде) сарматтардың әйел тегінен шыққан ақсүйек әйелге үйленді. Ол ханшайым болуы мүмкін, сарматтардың билік басындағы монархтың туысы немесе белгілі бір дәрежедегі ықпалды аристократ болуы мүмкін. Оның сармат әйелі Фарнакстан Дарий есімді ұл, Динамис есімді қыз және Арсакс есімді ұл туды. Фарнакс II балаларына берген есімдер оның парсы және грек мұрасы мен тегін көрсетеді. Оның ұлдарын оның қайтыс болғаннан кейін Рим триумвирі Марк Антоний біраз уақытқа Понт патшалары етіп тағайындады. Оның қызы мен оның отбасы Боспор патшалығының билеуші монархтары болды. Фарнакс II қызы арқылы Боспор патшалығын билеген ұрпақтарын қалдырды.

Фарнакс II операда

XVIII ғасырдың либреттошысы Антонио Мария Луччини Фарнақ II өмірінен алынған оқиғаларға негізделген либретто жазды, ол 1727 жылы Антонио Вивальдимен «Фарнақ» деген атаумен музыкаға қойылды. Қайта қойылған санына қарағанда, бұл Вивальдидің ең сәтті операларының бірі саналады. Кейінгі композиторлар да Луччинидің либреттосын музыкаға қойды, соның ішінде Йозеф Мысливечек, 1767 жылғы «Фарнақ» операсымен бірге. Фарнақ II Вольфганг Амадей Моцарттың «Митридат» операсында да кездеседі.