Кіріспе

Экономиканың саласы
Оң экономика (нормативтік экономикаға қарама-қарсы) – экономиканың оң тұжырымдамалармен айналысатын бөлігі. Оң экономика позитивизмнен туындады және Джон Стюарт Милл 1860 жылдары «Огюст Конт және позитивизм» кітабында экономикаға енгізді, бұл Конттың позитивизмінің ықпалында болды. Кейін оны Джон Невилл Кейнс дамытты. Ол эмпирикалық фактілермен, сондай-ақ себеп-салдар байланыстарындағы мінез-құлықпен айналысады және экономикалық теориялар қолданыстағы байқауларға сәйкес келуі керек екенін, сондай-ақ қарастырылып отырған құбылыстар туралы тексеруге болатын, нақты болжамдар жасауы керек екенін қатаң түрде көрсетеді. Оң экономика ғылым ретінде экономикалық мінез-құлықты талдауға қатысты, оның мақсаты – шындықты анықтау. Оң экономикалық тұжырымдамалардың мысалдары: «Франциядағы жұмыссыздық деңгейі АҚШ-тағыдан жоғары» немесе «мемлекеттік шығындардың артуы жұмыссыздық деңгейін төмендетуі мүмкін». Оң экономика экономикалық бағалаулардан аулақ. Мысалы, оң экономикалық теория ақша ұсынымының өсуі инфляцияға қалай әсер ететінін сипаттауы мүмкін, бірақ қандай саясатты ұстану керектігі туралы нұсқау бермейді. Оң экономика нақты дәлелдермен расталатын немесе жоққа шығарылатын фактілерге негізделген. Ол жалпылаудың «объективті» жүйесін ұсынады. Дегенмен, экономика тікелей адамдармен байланысты болғандықтан, объективтілікке қол жеткізу қиын болуы мүмкін. Керісінше, нормативтік экономика жақсы немесе жаман деген бағалауларға негізделген. Мысалы, «Мемлекеттік шығындарды арттыру керек» – бұл нормативтік тұжырымдама.

Анықтамалар

Экономиканың ғылыми немесе оң аспектілерін көптеген 20 ғасыр экономистері экономикалық теориялар физикалық ғылымдар сияқты ғылыми әдістемемен сұрақтарға жауап бере алатынын көрсету үшін баса айтты. Кейнс оң және нормативті экономика арасындағы осы айырмашылықты жасаған алғашқы адам емес, бірақ оның анықтамалары экономика оқыту стандартына айналды. Лионель Роббинстің 1932 жылы жарық көрген «Экономикалық ғылымның табиғаты мен маңызы туралы эссе» атты кітабында экономиканың пәні ретінде адамдардың шектеулі ресурстармен мақсатқа жетуге жасаған тыйырмаларын қарастыру керек екендігі айтылған. Кез келген мақсат «жетіспейтін құралдарға тәуелді» болғандықтан, қандай мақсаттарды іздеу керек немесе іздемеу керек деген тұрғысынан бағаламауы керек. Роббинс экономикадағы фактілік және құндылықтық айырмашылықты насихаттауда және этикалық немесе құндылықтық бағалаулар пәннің бір бөлігі болмауы керек деп талап етуде маңызды рөл атқарды деп саналады, алайда Роббинстің осы тақырыптағы көзқарасы толыққанды айқын емес еді. Милтон Фридман 1953 жылы жариялаған ықпалды эссесінде оң және нормативті экономика арасындағы айырмашылықтарды кеңейтіп түсіндірді. Ол оң экономиканың мақсатын «жарамды және мағыналы» болжамдар беретін, нақты, тексеруге болатын және қолжетімді эмпирикалық деректерге сәйкес теорияларды жасау деп анықтады.

Философия

Фридманның пікірінше, оң экономика теориясы "екі элементтің күрделі қосылысынан" тұрады. Оң және нормативті айырмашылықтардың әдістемелік негізі философиядағы фактілік және бағалық айырмашылыққа байланысты. Мұндай айырмашылықтарды алғаш рет Дэвид Юм мен Г.Э. Мур қалыптастырған. Юм "фактілік мәселені" бес сезімнің бірі арқылы тікелей қабылданатын нәрсе деп анықтады. Джефф Шнайдер, Жан Шеклфорд және Диана Страссман экономиканың толығымен бейтарап және мүдделерден тыс болуы мүмкін емес екенін дәлелдейді. Нельсон экономиканың қазіргі кемшіліктерінің көпшілігі оның жеткілікті объективті болмауынан туындайды деп санайды. Құндылықтардан мүлдем бос емес, оның "пәні, моделі, әдісі және педагогикасы" туралы көптеген көзқарастары "еркектік гендерлік" көзқараспен байланысты. Хиллдің айтуынша, оң экономиканың екі маңызды ерекшелігі бар: нормативті құндылықтарды мойынламау және экономикалық эпистемология. Хилл оң экономиканың әдістемесін сынап, оның құндылықтардан мүлдем бос болуға ұмтылуының салдарынан этикалық қарастырулардың жетіспеушілігін атап көрсетеді.