Кіріспе
Корей аристократиялық кастасы Янбан (хангул=양반) Жосон әулеті кезінде Кореяның дәстүрлі билеуші сыныбының немесе әулетінің бір бөлігі болды. Янбан негізінен жоғары білімді мемлекеттік қызметкерлер мен әскери шенеуніктерден тұрды – жері бар немесе жері жоқ аристократтар, олар жеке-жеке корей конфуцийшілдігінің «оқымысты шенеунік» үлгісін көрсететін. Олар негізінен үкіметтік әкімшілер мен бюрократтар болып жұмыс істеді, 1897 жылы әулет аяқталғанға дейін ортағасырлық және жаңа заманғы Кореяның дәстүрлі аграрлық бюрократиясын басқарды. Көп мағынада, шенеунік отбасы мен оның ұрпақтары, сондай-ақ осындай текті деп есептейтін ауылдық отбасылар да янбан ретінде әлеуметтік жағынан қабылданды. Қазіргі корей тілінде «янбан» сөзі әдетте адамды қысыммен (көбінесе сарказммен) атау үшін қолданылады. Қызығы, дәл осы сөз жақсырақ нәрсені сипаттау үшін де қолданылады («А, В-ға қарағанда янбан» – «А, В-дан әлдеқайда жақсы»).
The yangban (hangul=양반) were part of the traditional ruling class or gentry of dynastic Korea during the Joseon Dynasty. The yangban were mainly composed of highly educated civil servants and military officers—landed or unlanded aristocrats who individually exemplified the Korean Confucian form of a "scholarly official". They were largely government administrators and bureaucrats who oversaw medieval and early modern Korea's traditional agrarian bureaucracy until the end of the dynasty in 1897. In a broader sense, an office holder's family and descendants, as well as country families who claimed such descent, were socially accepted as yangban. In contemporary Korean language, the term 'yangban' means to humourously (and often sarcastically) refer to a person in a derogatory way. Quite interestingly, the same word is used to describe something better as well ("A는 B에 비하면 양반이다" which means "A is yangban (much decent) compared to B".
Шолу
Еуропалық және жапон аристократиясындағы мұрагерлік негізде берілген асыл тегінен өзгеше, янбанның бюрократиялық лауазымы заң бойынша гвагео (хангул=과거) деп аталатын мемлекеттік қызметке қабілеттілік емтихандарын сәтті тапсырған янбандарға берілді. Бұл емтихан Кореяның Корё әулеті кезінде басталған императорлық емтихандар үлгісінде жасалған. Конфуций классикасы мен тарих білімін, сондай-ақ поэзияны қолдана білуді бірнеше рет сынақтан өткен янбан әдетте мемлекеттік қызметке тағайындалған. Егер янбан отбасы үш буыннан астам уақыт бойы мемлекеттік қызметте болмаса, олардың мәртебесін жоғалтып, қарапайым халыққа айналуы мүмкін деген шешім қабылданды. Бұл ереже іс жүзінде қолданылмаған, бірақ янбандарды оқуға ынталандырды. Теория бойынша, келісімшарт бойынша жұмыс істейтін құлдар, бэкчондар (корейлік «жеңілмейтін») және қалыңдықтардың балаларынан басқа, кез келген әлеуметтік топтың өкілі мемлекеттік емтиханға қатысып, янбан бола алатын. Бірақ шындығында, тек жоғарғы топтар – яғни, янбандардың балалары ғана емтиханды тапсыру үшін қажетті қаржылық және білімдік мүмкіндіктерге ие болды. Бұл кедергілер мен қаржылық қиындықтар Қытайдағы ғалым-әкімдер сияқты, көптеген янбан емес отбасылар мен төменгі топтарды янбан мәртебесіне үміттенуден толығымен шеттетуге әкеп соқты. Янбан мәртебесі провинциялық деңгейде де-факто мұрагерлік болып табылды. Жосон әулетінің алғашқы кезеңінде егер аристократтық отбасынан төрт буын бойы ешкім мемлекеттік қызметте болмаса, олар осы мәртебеден айырылған. Алайда, 16 ғасылдың соғыстары мен Кіші мұз дәуірінің салдарынан бюджет тапшылығына тап болған үкімет Гонмёнчхоп (공명첩) деп аталатын мемлекеттік лауазымдарды сатып алу және сату құралын енгізді, нәтижесінде бұрынғы касталық жүйе құлады. Осының салдарынан, ресми лауазымнан гөрі, әулеттік шежіре адамның дворяндық мәртебесін дәлелдеу құралына айналды, ал янбан мәртебесі мұрагерлік сипатқа ие болды. Жергілікті янбан отбасыларының есімдері мен тегін тізімдеген хянган (향안) құжатында барлық лауазымды адамдардың ұрпақтарын қосу қалыпты жағдайға айналды. Хянган қандық байланыс негізінде сақталды және егер отбасы мүшелері саудагерлер сияқты төменгі әлеуметтік топқа үйленсе, олар тізімнен шығарылуы мүмкін еді. Хянганды мемлекеттік заңдармен немесе ережелермен қолдамаса да, онда тізілген отбасылар янбан ретінде әлеуметтік құрметке ие болды. Олардың үй иелері жергілікті саясат пен басқаруға ықпал ете алатын жергілікті кеңес – хянгсоға (향소) қатысуға дәстүрлі құқыққа ие болды. Хянган және хянгсо сияқты жергілікті құралдар арқылы әлеуметтік-саяси билікті сақтап, талап ету арқылы янбандар өздерінің мәртебесін орталық кеңселерде қызмет етсе де, етпесе де, жергілікті магнаттық отбасылардың ұрпақтарына мұра етіп берді. Бұл провинциялық әулеттер көбінесе "жергілікті әулеттер" деген мағынаны білдіретін jaejisajok (재지사족) деп аталды. Заң бойынша янбан жоғары лауазымды шенеуніктерді білдірсе, іс жүзінде ол бұрынғы шенеуніктердің барлық ұрпақтарын қамтыды және заңды анықтамасынан алыстады. Жосон тарихы бойында монархия мен янбандар төменгі таптардың, әсіресе сангминнің (상민) құл еңбегіне сүйенді, олардың жерге байланысты құлдықта болуы жоғары топтарға мәңгілік демалыс пен «ғалымдық» өмір салтын қамтамасыз етті. Алайда, 16 ғасырдан бастап янбан деген сөз көбінесе бір кездері жоғары лауазымды шенеуніктердің ұрпақтары деп саналатын жергілікті бай отбасыларды білдіретін болды. Халықтың көбі янбан болуға ұмтылып, Жосон кезеңінің соңында янбан мәртебесін сатып алу арқылы біртіндеп жетістікке жеткенде, бұл мәртебенің беделі мен сәні баяу жоғалып кетті, тіпті оған бәсендеу мағынасы да берілді.
Тарих
Янгбан – буддизм мен конфуций ілімдерін оқыған бұрынғы Горё дворяндарының Жосон әулетіндегі баламасы. Жосон әулетінің И әулеті билікке келгеннен кейін, бұрынғы жанжалдар мен топтасулар Корея бойынша әкімшілік құрылымды нығайту және аграрлық бюрократтардың жаңа класын құру арқылы тиімді тоқтатылды. Жеке янгбанға осы жаңа бюрократтар класының мүшелері мен бұрынғы Горё дворяндары кірді. "Мемлекеттік қызмет емтихандары" (과거) формальды түрде барлығына ашық болғанымен, янгбан өмір салтына және әдеттеріне бейімделгендіктен, жартылай мұрагерлік меритократия құрылды. Янгбан отбасылары осындай емтиханды тапсыру үшін қажетті ең төменгі білім деңгейіне, үздірілмейтін оқу уақытына және мол қаржылық ресурстарға ие болды. Янгбандар, бұрынғы мандариндер сияқты, Кореяның Корольдік сарайы мен әскерін бақылады және көбінесе, салықтарға қатысты заңдардан босатылды. Олар баспа, тоқыма, резеңке, киім және сыра қайнату сияқты түрлі салаларға қатысты. Байлық жинағаннан кейін, олар технологиялық білімді қажет ететін салаларға, соның ішінде машина жасау, химия, автомобиль және кеме жасау салаларына кеңейді. Бұл топ жапон үкіметінің жерді зерттеу және Оңтүстікке қарай кеңею саясаты сияқты шараларына аз ұшырады, кейде тіпті олардан пайда тапты, бұл оларға басқа әлеуметтік топтарға қарағанда одан да көп байлық жинауға мүмкіндік берді. Дегенмен, олар жапон аристократиясымен бірдей мәртебеге ие болған жоқ. Әлеуметтік топтар мен бизнес жапондық үкіметке тәуелді болды және пайда жапондық жоғары топқа ағылды. Кореялық минджунг зерттеулерінде кең таралған пікірге қарамастан, 25 маусымдағы Корея соғысынан кейін янгбан класының ықпалы және қарапайым халыққа қарсы дискриминация сақталды. Қазіргі Кореяда янгбан заңды мәртебесі мен жер иелігі бар әлеуметтік класс ретінде Солтүстікте де, Оңтүстікте де жоқ. Дегенмен, корей қоғамында жақсы байланыстары бар адамдар кейде "янгбан" байланыстары бар деп айтылады. Мұндай мәлімдемелерде шындық болуы мүмкін, бірақ мұндай сілтемелер көбінесе нақты янгбан тегін немесе ата-бабаларын көрсетуге бағытталмайды. Бүгінде янгбанның орнына корей билеуші класы келді, яғни бизнес және үкімет элитасының элиталық тобы, олар отбасылық және әлеуметтік желілері арқылы байлық, билік және ықпал арқылы елді бақылайды. (Бұл Солтүстік және Оңтүстік Кореяға қатысты, бірақ Солтүстік Кореядағы элиталық топтың көп бөлігі әскери негізде құрылған.) Бұл сөз, әсіресе Оңтүстік Кореяда, жасы үлкен, кейде қатал/қасарысқан еркектерді атау үшін қолданылады (кейде жағымсыз коннотациялармен, бұл сыныптық жүйе мен оның кемшіліктері корей халқына қалдырған жағымсыз әсерді көрсетеді). Көп жылдар бойы янгбанның ықпалы бұрынғы кезеңдермен салыстырғанда азайды; алайда, басқа аймақтардағы дворяндар сияқты, олар өздерінің жоғарылығының қалдықтары мен артықшылықтарының іздерінің арқасында әлі де айтарлықтай күшті болып қалады, қарапайым халықтан жоғары тұрады. Нәтижесінде, президенттер Сингман Ри, Пак Чон Хи және Чон Ду Хван сияқты көрнекті тұлғалардың мұралары, сондай-ақ Samsung, LG және DL сияқты ірі конгломераттардың рөлі анық көрінеді. Бұл янгбан класының президенттер мен ірі корпорацияларды дайындауда және қоғамдық ландшафтқа ұзақ мерзімді әсер етуде атқарған рөлінің дәлелі.
"Бірақ, міне, мен сендерге жаңа бір ілім үйретемін.
Үстелдің ортасына қойылған піскен қызғылт персимон жеуге қатты тартымды көрінеді. Ол мандарин немесе лимон болмаса да, құшақтап үйге алып кетуге тұрарлық. Бірақ, оны үйге алып кетсе де, ешкім оны алғанын қуанбаса, көңілге қасірет кіреді.