Кіріспе
Құс түрі Мүйізді тупик (Fratercula corniculata) – Солтүстік Тынық мұхитында, Аляска, Сібір және Британдық Колумбия жағалауларында кездесетін қанатты. Бұл теңіз құсы, негіздігінен балық аулап қоректенеді. Ол колониялармен ұялайды, көбінесе басқа тупиктермен бірге. Сыртқы түрі Атлантикалық тупикке ұқсас, ол Солтүстік Атлантикадағы ең жақын туысы, бірақ ересектерде көздің үстінде орналасқан қара теріден тұратын "мүйізшесімен" ерекшеленеді.
The horned puffin (Fratercula corniculata) is an auk found in the North Pacific Ocean, including the coasts of Alaska, Siberia and British Columbia. It is a pelagic seabird that feeds primarily by diving for fish. It nests in colonies, often with other auks. It is similar in appearance to the Atlantic puffin, its closest relative of the North Atlantic, but differs by a "horn" of black skin located above the eye, present in adult birds.
Этимология
Бұл түрдің биномдық атауы – Fratercula corniculata, ортағасырлық латын тілінен алынған, fratercula сөзі "кісі" деген мағынаны білдіреді; олардың қара және ақ қауырсыны монахтардың киімдеріне ұқсайды. Corniculata сөзі "мүйіз тәрізді" немесе "ай тәрізді" дегенді білдіреді, бұл құстың көзінің үстіндегі қара түсті мүйізге сілтеме жасайды. "Пуффин" деген халықтық атау, "толысқан" мағынасындағы puffed сөзінен шыққан, бастапқыда Манкс шиарвотерінің (Puffinus puffinus) – туыс емес түрдің – жас құстарының майлы, тұздалған етіне қолданылған, бұл құс бұрын "Манкс пуффин" деп аталған. Бұл англо-норманд сөзі (орта ағылшын тілінде pophyn немесе poffin) сақталған денелерге қолданылған. Атлантикалық пуффин бұл атауды әлдеқайда кейінірек алды, мүмкін, ұқсас ұя салу әдеттеріне байланысты, және 1768 жылы Пеннант бұл атауды ресми түрде осы түрге қолданды. Сахалиннің айнұ халқы оларды "этупирка" деп атайды, бұл "әдемі мүңкі" дегенді білдіреді.
Сипаттама
Ересектің биіктігі шамамен , салмағы шамамен , қанатының қашықтығы шамамен мүйізді макаронның мономорфты (еркек пен әйелдің түсі бірдей) болып табылады. Жыныстық жағынан жетілген құстардың көзінен жоғары қарай созылатын кішкентай қара мүйізді "қоңырығы" бар, одан жануар өзінің жалпы атауын алады. Көздің қараңғы жолағы артқа қарай, бас сүйегіне қарай созылады. Екі жағы ақ, тұмсығының түбінде сары түстісі бар. Аяқтары мен тырнақтары қызғылт-сары түсті. Басқа макарон түрлерінен үлкенірек мүйізді макаронның тұмсығы ұшында қызыл, ал түбінде сары түсті. Жазғы (көбейту) қауырсыны кезінде тұмсықтың сыртқы қабаты – рамфотека – көлемі өсіп, ашық сары түске айналады, ұшында қою қызғылт түс болады. Рамфотеканың көлемі мен түсі жұптасуға көмектеседі. Жаздың соңында беті сұр-қара түске, ал аяқтары мен тырнақтары ақшыл ет тәрізді түске айналғанда, рамфотеканың жарқын сыртқы қабаттары түсіп кетеді. Бұл фаза – тұтылу қауырсыны деп аталады. Макаронның тұмсығындағы флуоресценттік қасиеттер де жұптасу үшін қолданылады. Макарондар ультракөк сәулелерді көре алады, бұл оларға жұптасу кезінде басқа макарондардың тұмсығындағы люминесценцияны байқауға мүмкіндік береді. Мүйізді макаронның балапанының екі жағы түтінді сұр түсті, ал тұмсығы ұсақ, қара үшбұрышты пішіндес болады. Тырнақтары қызғылт немесе сұр түсті. Балапан ұядан шыққан кезде оның биіктігі ересектерінен кіші болады. Жас макарондар алғашқы көктемде бетіндегі сұрғылт дақтарды жоғалтады. Тұмсығы бір жасқа келгенде қалыптасады және жылдар бойы өсіп, бес жасқа келгенде, жыныстық жетілу нүктесіне жеткенде ең жарқын түсіне жетеді. Олар "Аға ках ках ках" деп дыбыстайды. Бұл дыбыстарды көбінесе ересектер шығарады және олар "алыстан естілетін тісті араның дыбысы" деп сипатталған ыңғайлы шуға ұқсайды. Жұптасу маусымындағы дыбыстарды "Оп оп оп оп оп" деп жазуға болады.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Мүйізді пуффин өмір сүретін аймағында салыстырмалы түрде көп кездеседі. Сирек жағдайларда, бұл түр Жапонияға және Орегон мен Калифорния жағалауларына дейін оңтүстікке қарай ұшып барады. Мүйізді пуффиндер тік жартасты беткейлер мен жартастарда тіршілік етеді. Басқа пуффиндерден айырмашылығы, олар аз немесе ешқандай ұя қазбайды, үйі үшін және қорғану үшін жартастың жарықтарын немесе тас үйінділерінің астындағы паналарды жақсы көреді. 2023 жылға дейін, соңғы бірнеше жыл бойы кем дегенде бір мүйізді пуффин жаз айларын Вашингтон штатындағы Смит аралында, Салиш теңізінде, жергілікті көбейетін туfted пуффиндерімен бірге өткізіп жүргені байқалды. Аймақтағы бірнеше коммерциялық киттерді қадағалау компанияларының көмегімен зерттеушілер бұл жеке дарақ па, әлде жұп болып келе ме екенін анықтауға тырысуда. Егер соңғысы болса, бұл түрдің әдеттегі мекендеу орындарынан жүздеген шақырым қашықтағы жаңа көбею орны болар еді.
Ұшу
Ұшу үшін мүйізді паффиндер қарқын алу үшін тіктеуден секіріп түседі немесе қанат қағу үшін қажетті жылдамдыққа жету үшін су бетімен жүгіреді. Паффиннің ең басты мінез-құлқы – тілін төмен түсіріп, кеңінен аузын ашып, арқа қауырсындарын тік көтеріп, орнынан қозғалмай, оңнан-солға қарай шайқалуы. Бұл қимыл көбінесе қарсыласына көрсетіледі, ол кері шегінуі немесе шабуылшымен күресуі мүмкін. Күрес кезінде паффиндер мүңктейтін жерлерін біріктіріп, бір-бірін қанаттарымен ұрады, ал екі қарсыласы да төбеден немесе тіктеуден төңкеріліп түсуі мүмкін, әлі де шайқасып жатады.
Теңізде
Мүйізді пуффиндер өмірінің жартысын суда өткізеді, аяқтарымен су бетінде күреп жүзеді. Олар су астында өте епті, сондықтан олардың қозғалысын жүзу емес, "су астындағы ұшу" деп атауға болады. Олардың қуатты қанаттары ескектерге ұқсас, ал қанатты аяқтары руль ретінде жұмыс істейді. Су қысымы қауырсындарын денеге жақын ұстап, пуффинді аэродинамикалық формаға келтіреді. Пуффиндер су астында бір минуттан астам уақытқа тоқтаусыз қала алады. Басқа көптеген теңіз құстары сияқты, мүйізді пуффиндердің де су өткізбейтін қауырсыны бар, ол оларға терең суға түсуге және жылдам жылу жоғалтуын болдырмауға мүмкіндік береді. Бұл қауырсындарының құрылысы мен құйрық аймағында орналасқан уропигиалдық бездің арқасында мүмкін болады. Бұл без майлы және суды қабылдамайтын сұйықтықты бөліп шығарады, пуффин оны тұмсығымен қауырсындарына жағып, су бетінде қалуына көмектеседі.
Тамақ және аңшылық техника
Ересек мүйізді тұмсықтардың тамақтануы өте әртүрлі, олар балық, ұсақ омыртқасыз жануарлар, қабыршақтылар, көпқылтырлы құрттар және кальмарлармен қоректенеді. Сондай-ақ олар кішкентай балдырлар мен теңіз өсімдіктерімен де азықтанады. Балық аулау үшін мүйізді тұмсықтар шамамен 200 метрге дейін суға сүңгіп, 20-50 метр тереңдікте аң аулайды. Бұл құстар көбінесе таңертең аң аулайды. Екі ата-ана да баласын тамақтандыруға және тәрбиелеуге қатысады.
Көбею
Мүйізді тұяқ құс жыныстық жетілуіне 5-7 жасында жетеді. Жұмыртқалары овал тәрізді, лаванды, сұр және қоңыр түстермен боялған. Екі ата-ана бір жұмыртқаны кезекпен 41 күн бойы инкубациялап, одан кейін тағы 40 күн бойы балапанды өсіреді. Жас бүркіт түнде ұядан жалғыз шығып, ашық суға қарай жүзіп барады да, тез арада суға түсіп, өз бетінше өмір сүруді бастайды.
Мәртебе
Мүйізді пуффиндердің жалпы саны 1,2 миллионға бағаланады. Олардың 300 мыңы Азияда, ал қалған 900 мыңы Солтүстік Америкада орналасқан, оның ішінде 760 мыңы Аляска түбегінде шоғырланған. Аляскада 608 түрлі колонияда шамамен 250 мың пуффин таралған, ең ірісі – Суклик аралында. Алют аралдарында шамамен 92 мың мүйізді пуффин, ал Охот теңізінің аралдары мен жағалауларында шамамен 300 мыңға жуық пуффин бар. Чукчи теңізінде теңіз деңгейінде 18 мың пуффиннің колониясы орналасқан, бұл аймақтағы ең ірі колония.