Кхмер әліпбиі және тілі

Кіріспе

Кхмер тілі үшін әбугида жазуы

Кхмер жазуы (, Âksâr Khmêr) – Камбоджаның ресми тілі – кхмер тілін жазу үшін қолданылатын әбугида (алфасиллабария) жазуы. Ол Камбоджа мен Таиландтың буддалық діни рәсімдерінде пали тілінде де қолданылады. Кхмер тілі солдан оңға қарай жазылады. Бір сөйлемдегі сөздер көбінесе араларында бос орынсыз біріктіріліп жазылады. Сөз ішіндегі дауыссыз дыбыстардың тізбегі "үстіне орналастырылады", екінші (кейде үшінші) дауыссыз дыбыс негізгі дауыссыз дыбыстың астында қысқартылған күйде жазылады. Алғашқыда 35 дауыссыз таңба болған, бірақ қазіргі кхмер тілінде тек 33-і ғана қолданылады. Әр таңба дауыссыз дыбысты өзіне тән дауыстымен бірге көрсетеді, ол â немесе ô болады; көп жағдайда, егер басқа дауысты белгісі болмаса, өзіне тән дауысты дауыссыз дыбыстан кейін айтылады. Жеке дауысты таңбалар да бар, бірақ дауысты дыбыстар көбінесе тәуелді дауыстылар түрінде беріледі – дауыссыз таңбаға қоса берілетін қосымша белгілер, одан кейін қандай дауысты дыбыс айтылатынын көрсетеді (немесе дауыссыз дыбыстар тізбегінен кейін). Көптеген тәуелді дауыстылар екі түрліше айтылады, көбінесе олар қосылған дауыссыз дыбыстың өзіне тән дауыстысына байланысты. Дыбысталудың одан әрі өзгерістерін көрсететін бірнеше діакритикалық белгілер де бар. Бұл жазу жүйесінде өз сандары мен тыныс белгілері де бар.

Шығу тегі

Кхмер жазуы Паллава жазуынан бейімделген, ол 5-ші және 6-шы ғасырларда Оңтүстік Үндістан мен Оңтүстік-Шығыс Азияда қолданылған, ал ол Тамил Брахми жазуынан тараған. Ең көне даталанған кхмер жазуы Пномпеннің оңтүстігіндегі Такео провинциясындағы Анкор Борей ауданында табылды және 611 жылға жатады. Кхмер жазуымен жазылған Ангкорейге дейінгі және Ангкорей кезеңдерінің стелалары бұрынғы Кхмер империясының аумағында, Меконг дельтасынан бастап қазіргі Лаостың оңтүстігіне, Солтүстік-Шығыс Таиландқа және Орталық Таиландқа дейін табылған. Санскрит тілінде және кхмер тілінде жазылған ежелгі кхмер жазулары арасында шағын айырмашылықтарды байқауға болады. Бұл екі жүйе кхмер жазуының қазіргі заманғы «аксяр мул» және «аксяр хриэнг» стильдеріне эволюциялады. Біріншісі қасиетті жазулар үшін, ал екіншісі жалпы қолдану үшін пайдаланылады. «Аксар хриэнг» стилі – кхмер тіліне бейімделген «аксяр мул» жазуының курсивтік түрі. Қазіргі кхмер жазуы Ангкор қираған жерлеріндегі жазулардан біршама ерекшеленеді. Тай және Лао жазулары Сухотай жазуы арқылы кхмер жазуының ескі, жылдам жазылатын түрінен пайда болған.

Айтуға байланысты өзгерістер

Аспирациялық ырғақ әріптері (kh, chh, th, ph) дауыстының алдында ғана аспирациямен айтылады. Кейбір ырғақтар алдында k, ch, t және p дыбыстарымен кішкене аспирация бар, бірақ бұл олардың аспирацияны білдіретін әріппен жазылуына қарамастан. Кхмер тіліндегі сөз бірден көп дауыссыз дыбыспен аяқтала алмайды, сондықтан сөздердің соңында (этимологиялық себептермен пайда болатын) қос әріпті дауыссыздар айтылмайды, бірақ олар сол сөздің құрамында басталған кезде айтылуы мүмкін. Кейбір сөздерде ортаңғы дауыссыз таңба бір ырғақтың соңғы дауыссызын да, келесісінің бастапқы дауыссызын да білдіреді. Ба ба әрпі тек дауыстының алдында ғана жазылады. Соңғы немесе оған қосымша дауыссыз дауыс қосылған кезде, ол айтылады (және оған қосымша дауыссыз дауыс қосылған жағдайда, ол БҰҰ жүйесінде p ретінде романшаланады). Диакритикалық белгі арқылы p-ге өзгерту үшін қосымша ырғақтар деген бетті қараңыз. Инд тіліндегі /p/ әріпті санскрит пен пали тілдерінен алынған кейбір сөздердің дыбысын да сақтайды. Да да және д д д д ө әріптері соңғы кезде айтылады. "Тә" әрпі бастапқы күйінде, мұрындықпен аяқталатын әлсіз ырғақта айтылады. Соңғы жағдайда дыбысты білдіретін әріптер (k, kh) дауыстылардан кейін глотталық тоқтату ретінде айтылады. , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , Соңғы кезде са са әріпті айтылады (бұл жағдайда ол жақын келеді).

Тәуелді дауыстылар

Кхмер тіліндегі дауысты дыбыстардың көпшілігі тәуелді немесе диакритикалық дауысты белгілерді пайдалана отырып жазылады, кхмер тілінде ស្រៈនិស្ស័យ srăk nĭssăy немесе ស្រៈផ្សំ srăk phsâm ("байланыс дауысы") деп аталады. Бұл белгілерді тек бір ырғақпен (немесе ырғақтар тобымен) бірге жазуға болады. Дауыссыздың артынан дауыс айтылады (немесе топтың артынан), тіпті кейбір белгілердің графикалық элементтері дауыссыз таңбаның үстінде, астында немесе сол жағында орналасқан болса да. Көптеген дауысты белгілерінің екі түрлі айтылуы бар, бұл оларға қосылған ырғақтың өзіне тән дауысына байланысты. Олардың айтылуы әлсіз буындарда және қысқартылған кезде (мысалы, диакритикалық белгілер арқылы) өзгеруі мүмкін. Тәуелді дауыстының (немесе диакритикалық белгінің) болмауы көбінесе буын басындағы ырғақтың өзіне тән дауысын білдіреді. Ырғақтар тобының өзіне тән дауысын анықтауда (яғни, келесі тәуелді дауысты қалай айтылатынын анықтауда) тоқталымды және үскірмелі дыбыстар соноранттардан басым. Осы дыбыстардың комбинациясын қамтитын кез келген ырғақтар тобы үшін келесі тәуелді дауыс, оның топтағы орнына қарамастан, басым ырғаққа сәйкес айтылады. Егер топтың екі мүшесі де басым болса, төменгі ырғақ келесі тәуелді дауыстың айтылуын анықтайды. Басым емес ырғақ (және кейбір сөздерде ហ hâ) алдыңғы басым ырғақтың әсерінен өзінің өзіне тән дауысын өзгертеді, тіпті олардың арасында дауыс бар болса да, бірақ кейбір сөздер (әсіресе екі сөзден астам буыннан тұратындары) бұл ережеге бағынбайды. Тәуелді дауыстар төменде тізімделген, дәстүрлі пішінде нүктелі шеңбер жалған ырғақ символы ретінде және a сериялы әріп អ ’â-мен біріктірілген күйде. Берілген IPA мәндері солтүстік-батыс және орталық жазық аймақтарының диалекттерін, атап айтқанда, Стандартты кхмер тілі негізделген Баттамбанг аймағының диалекттерін көрсетеді. Дауысты дыбыстардың айтылуы басқа диалекттерде, мысалы, Солтүстік кхмерде (дифтонгтар тегістелген) және Батыс кхмерде (дыбысты дауыс пен модальды дауыс әлі де ажыратылады) кеңінен өзгереді. Тәуелді дауысты үлгісі IPA a ea a éa Диакритикалық белгілер арқылы өзгертілуін қараңыз. អ៊ា, a сериясының o сериясы, ៀ-дан сәл өзгеше. (អ៊ា ~ "ауа" vs ៀ ~ "құлақ") ិ អិ ei ĕ ĭ Жазбаша соңғы дауыссыз ырғақтарда айтылады (егер ырғақ баса айтылса, онда глоттальдік тоқтау қосылады; алайда кейбір сөздерде дауысты соңғы болған кезде үнсіз болады, ал кейбір сөздерде ол сөздің соңғы емес, айтылады). o сериясында соңғы យ yô-мен біріктірілгенде (Диакритикалық белгілер арқылы өзгертуді де қараңыз). ី អី eii ei i ឹ អឹ oeue œ̆ ឺ អឺ euueu œ ុ អុ ou ŏ ŭ Диакритикалық белгілер арқылы өзгертілуін қараңыз. Баса айтылған буында жазбаша соңғы дауыссыз болмағанда, дауысты глоттальдік тоқтаумен немесе តុ tŏk ("үстел") сөзіндегідей -мен аяқталады (бірақ кейбір сөздерде соңғы дауысты үнсіз болады). ូ អូ ouu o u Соңғы វ vô алдында / болады. ួ អួ uouŏ ើ អើ aeueu aeu eu Диакритикалық белгілер арқылы өзгертілуін қараңыз. ឿ អឿ oea œă ៀ អៀ ie iĕ េ អេ e é Палатальдар алдында (немесе a сериясында, кейбір сөздерде алдында) / болады. Кейбір сөздерде / айтылады. Диакритикалық белгілер арқылы өзгертілуін де қараңыз. ែ អែ aeeae ê Диакритикалық белгілер арқылы өзгертілуін қараңыз. ៃ អៃ aiey ai ey ោ អោ aoou aô oŭ Диакритикалық белгілер арқылы өзгертілуін қараңыз. ៅ អៅ auov au ŏu

Most Khmer vowel sounds are written using dependent, or diacritical, vowel symbols, known in Khmer as ស្រៈនិស្ស័យ srăk nĭssăy or ស្រៈផ្សំ srăk phsâm ("connecting vowel"). These can only be written in combination with a consonant (or consonant cluster). The vowel is pronounced after the consonant (or cluster), even though some of the symbols have graphical elements which appear above, below or to the left of the consonant character. Most of the vowel symbols have two possible pronunciations, depending on the inherent vowel of the consonant to which it is added. Their pronunciations may also be different in weak syllables, and when they are shortened (e. g. by means of a diacritic). Absence of a dependent vowel (or diacritic) often implies that a syllable initial consonant is followed by the sound of its inherent vowel. In determining the inherent vowel of a consonant cluster (i. e. how a following dependent vowel will be pronounced), stops and fricatives are dominant over sonorants. For any consonant cluster including a combination of these sounds, a following dependent vowel is pronounced according to the dominant consonant, regardless of its position in the cluster. When both members of a cluster are dominant, the subscript consonant determines the pronunciation of a following dependent vowel. A non dominant consonant (and in some words also ហ hâ) will also have its inherent vowel changed by a preceding dominant consonant in the same word, even when there is a vowel between them, although some words (especially among those with more than two syllables) do not obey this rule. The dependent vowels are listed below, in conventional form with a dotted circle as a dummy consonant symbol, and in combination with the a series letter អ ’â. The IPA values given are representative of dialects from the northwest and central plains regions, specifically from the Battambang area, upon which Standard Khmer is based. Vowel pronunciation varies widely in other dialects such as Northern Khmer, where diphthongs are leveled, and Western Khmer, in which breathy voice and modal voice phonations are still contrastive. Dependentvowel Example IPAaea a éa See Modification by diacritics. អ៊ា, the o series of ា, is slightly distinct from ៀ. (អ៊ា ~ "air" vs ៀ ~ "ear") ិ អិ ei ĕ ĭ Pronounced / in syllables with no written final consonant (a glottal stop is then added if the syllable is stressed; however in some words the vowel is silent when final, and in some words in which it is not word final it is pronounced ). In the o series, combines with final យ yô to sound (See also Modification by diacritics.) ី អី eii ei i ឹ អឹ oeue œ̆ ឺ អឺ euueu œ ុ អុ ou ŏ ŭ See Modification by diacritics. In a stressed syllable with no written final consonant, the vowel is followed by a glottal stop , or by in the word តុ tŏk ("table") (but the vowel is silent when final in certain words). ូ អូ ouu o u Becomes / before a final វ vô. ួ អួuouŏ ើ អើ aeueu aeu eu See Modification by diacritics. ឿ អឿ oea œă ៀ អៀ ie iĕ េ អេ e é Becomes / before palatals (or in the a series, before in some words). Pronounced / in some words. See also Modification by diacritics. ែ អែ aeeae ê See Modification by diacritics. ៃ អៃ aiey ai ey ោ អោ aoou aô oŭ See Modification by diacritics. ៅ អៅ auov au ŏu

Әр тәуелді дауыстының айтылатын атауы ស្រៈ srăk ("дауыс") сөзінен тұрады, содан кейін дауыстының a сериясының мәні, алдынан глоттальдік тоқтау қосылып (және қысқа дауыстар үшін глоттальдік тоқтау соңынан да қосылады).

Тіркемелі дауыстысыз ырғақтар

Дауыссыз әріптер үш жағдайда дауысты әріпке тәуелсіз болуы мүмкін. Ішкі дауыстыны анықтайтын ережелер осы үш жағдайда да әртүрлі. Дауыссыз әріптер әлсіз буынның басындағы дауыссыз, күшті буынның басындағы дауыссыз немесе жазылған сөздің соңғы әрпі ретінде дауысты әріпсіз жазылуы мүмкін. Нақты айту кезінде, әлсіз буынның басындағы дауыссыз әріптер өздерінің ішкі дауыстысын bânták диакритикасымен өзгерткендей қысқартылған күйде айтылады (алдыңғы бөлімді қараңыз). Мысалы, "ចន្លុះ" ("машина") сөзіндегі бірінші қатардағы "ច" әрпі қысқа дауыстымен айтылады. "ពន្លឺ" ("жарық") сөзіндегі екінші қатардағы "ព" әрпі қысқа дифтонгпен айтылады. Жазылған дауыстысы жоқ күшті буындағы басындағы дауыссыз әріптер өздерінің ішкі дауыстыларымен айтылады. "ចង" ("байлау") сөзі , ал "ជត" ("әлсіз", "шөгу") сөзі айтылады. Дегенмен, кейбір сөздерде ішкі дауысты диакритика жазылмаса да, bântăk диакритикасымен өзгерткендей қысқартылған күйде айтылады (мысалы, សព "майыт"). Мұндай қысқарту үнсіз қосымшасы бар (мысалы, សព្វ "әрбір") сөздердің соңында жиі кездеседі, бірақ мұндай сөздердің көпшілігінде a дауыстысының bânták қысқартылған түрі естіледі, мысалы, សព្ទ "шу". "អ្នក" ("сен, адам") сөзінің айтылуы өте ерекше. Сөздің соңғы әрпі ретінде жазылған дауыссыз әріптер әдетте сөздің соңғы дыбысын білдіреді және одан кейін дауысты әріп айтылмайды, ал тоқтаулар жағдайында жоғарыдағы мысалдардағыдай естілмейтін босатусыз айтылады. Алайда, пали және санскрит тілдерінен алынған кейбір сөздерде, қалыпты ережелер бойынша соңғы дауыссыз болып көрінетін әріп, шын мәнінде келесі буынның басындағы дауыссыз болуы мүмкін және ាក់-қа дейін созылған қысқа дауыстымен айтылады. Мысалы, туыс тілдегі ережелерге сәйкес, សុភ ("жақсы", "таза", "әдемі") бір буынды болып көрінеді, бірақ пали тілінен алынған subha сөзі болғандықтан, ол айтылады.

There are three environments where a consonant may appear without a dependent vowel. The rules governing the inherent vowel differ for all three environments. Consonants may be written with no dependent vowel as an initial consonant of a weak syllable, an initial consonant of a strong syllable or as the final letter of a written word. In careful speech, initial consonants without a dependent vowel in weak initial syllables are pronounced with their inherent vowel shortened as if modified by the bânták diacritic (see previous section). For example the first series letter "ច" in "ចន្លុះ" ("torch") is pronounced with the short vowel The second series letter "ព" in "ពន្លឺ" ("light") is pronounced with the short diphthong In casual speech, these are most often reduced to for both series. Initial consonants in strong syllables without written vowels are pronounced with their inherent vowels. The word ចង ("to tie") is pronounced , ជត ("weak", "to sink") is pronounced In some words, however, the inherent vowel is pronounced in its reduced form, as if modified by a bântăk diacritic, even though the diacritic is not written (e. g. សព "corpse"). Such reduction regularly takes place in words ending with a consonant with a silent subscript (such as សព្វ "every"), although in most such words it is the bânták reduced form of the vowel a that is heard, as in សព្ទ "noise". The word អ្នក "you, person" has the highly irregular pronunciation
Consonants written as the final letter of a word usually represent a word final sound and are pronounced without any following vowel and, in the case of stops, with no audible release as in the examples above. However, in some words adopted from Pali and Sanskrit, what would appear to be a final consonant under normal rules can actually be the initial consonant of a following syllable and pronounced with a short vowel as if followed by ាក់. For example, according to rules for native Khmer words, សុភ ("good", "clean", "beautiful") would appear to be a single syllable, but, being derived from Pali subha, it is pronounced .

Диакритикалық белгілер

Кхмер жазу жүйесінде бірнеше диакритика белгілері бар (វណ្ណយុត្តិ, vônnâyŭttĕ), олар айтылудың одан әрі өзгеруін көрсетеді. Диакритикалық кхмер аты Функция ំ និគ្គហិត nĭkkôhĕt Пали ниггахита, анушвараға қатысты. Ырғақтың үстіне немесе одан кейін жазылатын кішкентай шеңбер, ішкі немесе тәуелді дауыстыны мұрындық етеді, сондай-ақ ұзын дауыстыларды қысқартады. Толығырақ диакритика белгілері арқылы өзгертуді қараңыз. ះ រះមុខ reăhmŭkh"shining face" Висаргамен байланысты. Ырғақтан кейін немесе одан кейін жазылатын екі кішкентай шеңбер, ішкі немесе тәуелді дауыстыға соңғы тыныс алуды өзгертеді және қосады. Толығырақ диакритика белгілері арқылы өзгертуді қараңыз. ៈ យុគលពិន្ទុ yŭkoălpĭntŭ "екі нүкте", салыстырмалы түрде жақында енгізілген диакритика, ырғақтан кейін жазылады, одан кейін қысқа дауысты және косақ дауысы келеді. Диакритикалық белгілер арқылы өзгертілуін қараңыз. ៉ មូសិកទន្ត musĕkâtônd"mouse teeth" Ырғақтың үстіне жазылған екі тік сызық, кейбір "о" тобындағы ырғақтарды (ង ញ ម យ រ វ) "а" тобына түрлендіру үшін қолданылады. Сондай-ақ, "ба" дыбысын "па" дыбысына түрлендіру үшін қолданылады (Қосымша ырғақтарды қараңыз). ៊ ត្រីស័ព្ទ treisăpt Ырғақтың үстіне жазылған толқынды сызық, кейбір "а" тобындағы ырғақтарды (ស ហ ប អ) "о" тобына түрлендіру үшін қолданылады. ុ ក្បៀសក្រោម kbiĕs kraôm "Қосылу аяғы" деп те аталады; жоғары қойылған дауыстылар кедергі келтіргенде, трисапт және мускатонд диакритикалық белгілерінің орнына қолданылады. ់ បន្តក់ bânták Кейбір дауыстылардың қысқаруын (және сапасының сәйкес өзгеруін) көрсететін, ырғақтың соңғы ырғағының үстіне жазылған кішкентай тік сызық. Диакритикалық белгілер арқылы өзгертілуін қараңыз. ៌ រ បាទ rôbatរេផៈ réphă Санскрит сөздерінде кездесетін диакритикалық белгі, деванагари жазуындағы рефаға сәйкес келеді. Бұл бастапқыда "р" дыбысын білдірді (және UNGEGN жүйесінде "r" ретінде жазылады). Қазіргі кезде көп жағдайларда, оның үстіндегі ырғақ және диакритиканың өзі айтылмайды. Мысалдар: ធម៌ thôrm ("дхарма"), កាណ៌ karn (karṇa-дан), សួគ៌ា suŏrkéa ("Сварга"). ៍ ទណ្ឌឃាដ tôndôkhéad Ақырғы ырғақтың үстіне жазылып, оның айтылмауын көрсетеді. (Бұл айтылмаған әріптер UNGEGN жүйесінде де жазылады.) ៎ កាកបាទ kakâbat "Қарғаның аяғы" деп те аталады, жазуда айқайлаудың немесе араласудың жоғарылау интонациясын көрсету үшін қолданылады; көбінесе , , , , және ចា៎ះ сияқты бөлшектерге орналастырылады, әйелдер қолданатын "иә" сөзін. ៏ អស្តា âsda"сегіз саны" Кейбір сөздерде қолданылады, ырғақтың тәуелді дауысы болмаған жағдайда, оның ішкі дауысымен айтылуын көрсетеді, соңғы ырғақ ретінде емес. ័ សំយោគសញ្ញា sâmyoŭk sânhnhéa Санскрит және пали сөздерінде қолданылады (әдетте басқа орфографиялар бар болса да); ырғақтың белгілі бір қысқа дауысы бар екенін көрсету үшін ырғақтың үстіне жазылады; Диакритикалық белгілер арқылы өзгертуді қараңыз. ៑ វិរាម vĭréam Вирамаға сәйкес келетін, көбінесе ескірген диакритика, ырғақтың ішкі дауысын жояды.

The Khmer writing system contains several diacritics (វណ្ណយុត្តិ, vônnâyŭttĕ, ), used to indicate further modifications in pronunciation. Diacritic Khmer name Function ំ និគ្គហិត nĭkkôhĕt The Pali niggahīta, related to the anusvara. A small circle written over a consonant or a following dependent vowel, it nasalizes the inherent or dependent vowel, with the addition of ; long vowels are also shortened. For details see Modification by diacritics. ះ រះមុខ reăhmŭkh"shining face" Related to the visarga. A pair of small circles written after a consonant or a following dependent vowel, it modifies and adds final aspiration to the inherent or dependent vowel. For details see Modification by diacritics. ៈ យុគលពិន្ទុ yŭkoălpĭntŭ A "pair of dots", a fairly recently introduced diacritic, written after a consonant to indicate that it is to be followed by a short vowel and a glottal stop. See Modification by diacritics. ៉ មូសិកទន្ត musĕkâtônd"mouse teeth" Two short vertical lines, written above a consonant, used to convert some o series consonants (ង ញ ម យ រ វ) to a series. It is also used with ប bâ to convert it to a p sound (see Supplementary consonants). ៊ ត្រីស័ព្ទ treisăpt A wavy line, written above a consonant, used to convert some a series consonants (ស ហ ប អ) to o series. ុ ក្បៀសក្រោម kbiĕs kraôm Also known as បុកជើង bŏk cheung ("collision foot"); a vertical line written under a consonant, used in place of the diacritics treisăpt and musĕkâtônd when they would be impeded by superscript vowels. ់ បន្តក់ bânták A small vertical line written over the last consonant of a syllable, indicating shortening (and corresponding change in quality) of certain vowels. See Modification by diacritics. ៌ របាទ rôbatរេផៈ réphă This superscript diacritic occurs in Sanskrit loanwords and corresponds to the Devanagari diacritic repha. It originally represented an r sound (and is romanized as r in the UNGEGN system). Now, in most cases, the consonant above which it appears, and the diacritic itself, are unpronounced. Examples: ធម៌ thôrm ("dharma"), កាណ៌ karn (from karṇa), សួគ៌ា suŏrkéa ("Svarga"). ៍ ទណ្ឌឃាដ tôndôkhéad Written over a final consonant to indicate that it is unpronounced. (Such unpronounced letters are still romanized in the UNGEGN system.) ៎ កាកបាទ kakâbat Also known as a "crow's foot", used in writing to indicate the rising intonation of an exclamation or interjection; often placed on particles such as , , , , and on ចា៎ះ , a word for "yes" used by females. ៏ អស្តា âsda"number eight" Used in a few words to show that a consonant with no dependent vowel is to be pronounced with its inherent vowel, rather than as a final consonant. ័ សំយោគសញ្ញា sâmyoŭk sânhnhéa Used in some Sanskrit and Pali loanwords (although alternative spellings usually exist); it is written above a consonant to indicate that the syllable contains a particular short vowel; see Modification by diacritics. ៑ វិរាម vĭréam A mostly obsolete diacritic, corresponding to the virāma, which suppresses a consonant's inherent vowel.

Сөздіктің реті

Сөздерді сөздікте реттеу үшін негізгі дауыссыз дыбыстар, қосымша дауыссыз дыбыстар және тәуелді дауыстылардың барлығы маңызды; ал олар бірігіп келгенде, айтылу ретімен қарастырылады (негізгі дауыссыз дыбыс, қосымша, дауысты). Дауыссыз дыбыстар мен тәуелді дауыстылардың реті жоғарыдағы кестелерде көрсетілген ретпен сәйкес келеді. Тәуелді дауыстысы жоқ буын, барлық көрінетін тәуелді дауыстылардан бұрын тұрған дауысты таңбасы бар сияқты қарастырылады. Жоғарыда айтылғандай, діңгекшелермен белгіленген төрт түрлі жазу (мысалы, អុំ, អំ, អាំ, អះ) өздері тәуелді дауыстылар ретінде қарастырылады және тәуелді дауыстылар тізімінің соңында осы ретпен келеді. Реахмук діңгекшесі бар басқа түрлер, егер бұл діңгекше барлық басқа дауыссыз дыбыстардан кейін келетін соңғы дауыссыз дыбыс болса, деп реттеледі. Бânták және sâmyoŭk sânhnhéa діңгекшелері бар сөздер, сол діңгекшелерсіз жазылған сөздерден кейін тікелей реттеледі. Дауыстылар дауыссыз дыбыстардан бұрын келеді, сондықтан негізгі және қосымша дауыссыз дыбыстардың комбинациясы, сол негізгі дауыссыз дыбыстың дауыстыдан бұрын жазылмаған кез келген жағдайынан кейін келеді. Глоттальдік тоқтаммен басталатын дыбысы бар тәуелсіз дауыстымен жазылған сөздер, អ ’â және тәуелді дауыстының комбинациясымен жазылған сөздерден кейін келеді. Дыбысының басында немесе соңында дауыссыз дыбыспен жазылған сөздер, сәйкесінше, រ rô және ល lô дауыссыз дыбыстарымен басталатын сөздерден кейін келеді. Діңгекшемен өзгертілген дауыссыз дыбыспен жазылған сөздер, сол дауыссыз дыбыспен және тәуелді дауысты белгісімен жазылған, бірақ діңгекшесіз сөздерден кейін келеді. Алайда, ប៉ (діңгекшемен "ба" дыбысына айналған) әрпімен жазылған сөздер, барлық өзгертілмеген "ба" әрпімен (діңгекшесіз және қосымшасыз) жазылған сөздерден кейін келеді. Кейде "ба" әрпі "п" деп айтылатын сөздер, әрпі "пе" сияқты жазылады.

Аралық және үтір белгілері

Хмер тілінде жазылғанда барлық сөздердің арасында бос орындар қолданылмайды. Сөйлем ішінде бос орындар ағылшын тіліндегі үтірлерге ұқсас орындарда қолданылады, бірақ олар сандар мен есімдер сияқты белгілі бір элементтерді бөліп көрсетуге де пайдаланылуы мүмкін. Қазіргі кхмер жазуында батыс үлгісіндегі тыныш белгілер, соның ішінде француз үлгісіндегі цитата белгілері жиі қолданылады. Дегенмен, дәстүрлі кхмер тыныш белгілері де қолданылады; олардың кейбіреулері төмендегі кестеде сипатталған.

Хмер аты Белгісі Функциясы
។ ខណ្ឌ khând (көрінісі музыкалық жазудағы сегізінші үзіліске ұқсайды) Сөз соңында қолданылатын нүкте. Бірақ, бір тақырыптағы бірнеше сөйлемдер көбінесе тек бос орындармен бөлінеді.
៘ ល៉ៈ lăk «т.б.» сияқты мағынаны білдіреді.
ៗ លេខទោ lékh toŭ («екі саны») Қайталау белгісі (кхмерлік екі санына ұқсас). Бұл алдыңғы сөз немесе сөз тіркесінің қайталанып айтылуын көрсетеді, бұл кхмер синтаксисінде жиі кездесетін ерекшелік.
៕ បរិយោសាន bârĭyoŭsan Текстің немесе тараудың соңында қолданылатын нүкте.
៚ គោមូត្រ koŭmutr («сиыр зәрi») Өлеңдік немесе діни мәтіндердің соңында қолданылатын нүкте.
៙ ភ្នែកមាន់ phnêk moăn («құстың көзі») Өлеңдік немесе діни мәтіндердің басында қолданылатын символ (Ганешаның піл сүйегін бейнелейді деп есептеледі).
៖ចំណុចពីរគូស châmnŏch pir kus «екі нүкте және сызық» Қолданылуы колондарға ұқсас. (Ортадағы сызық бұл белгіні диакритикалық белгіден ажыратады.)
Сызықша (សហសញ្ញា sâhâ sânhnhéa) жеке есімдердің бөліктерін байланыстыру үшін, сондай-ақ ағылшын тіліндегідей мәтін жолдарына бөлінген сөздерде қолданылады. Ол сандар арасында диапазонды немесе күнді көрсету үшін де қолданылуы мүмкін. Батыс үлгісіндегі нүктелердің ерекше қолданысына үлкен сандардағы цифрларды топтастыру (осы жердегі «Сандар» бөлімін қараңыз) және аббревиатураларды көрсету жатады.

Стильдер

Кхмер жазуының бірнеше стилі әртүрлі мақсаттарда қолданылады. Екі негізгі стиль – «ақсар хриэнг» (сөзбе-сөз «көлбеу жазу») және «ақсар муль» («дөңгелек жазу»). «Ақсар хриэнг» (អក្សរជ្រៀង) – көлбеу әріптерге қатысты. Роман мен басқа да басылымдар сияқты мәтіндердің толық жинақтары «ақсар хриэнг» арқылы жасалуы мүмкін. Жазба ағылшын тілінен айырмашылығы, көлбеу әріптер грамматикалық айырмашылықтарды білдірмейді, мысалы, баса көрсету немесе цитата. Кхмер тіліндегі қолжазбалар көбінесе көлбеу стильде жазылады. «Ақсар чор» (អក្សរឈរ) немесе «Ақсар транг» (អក្សរត្រង់) – тік немесе «тұрып тұрған» әріптерге, көлбеу әріптерге қарама-қарсы. Қазіргі заманғы кхмер қаріптерінің көпшілігі көлбеу болудың орнына осылай жасалған, өйткені мәтінді мәтін өңдеуші командалар және басқа да компьютерлік бағдарламалар арқылы «ақсар хриэнг» көлбеу түрін көрсетуге болады. «Ақсар кхам» (អក្សរខម), сонымен қатар Хом тай жазуы деп те аталады, – пали пальма жапырақтарынан жасалған қолжазбаларда қолданылатын стиль. Ол өткір серифтері мен бұрыштары және кейбір көне сипаттамаларымен, әсіресе әріп «kâ» (ក) арқылы сипатталады. Бұл стиль сондай-ақ Камбоджада және Таиландта мата, қағаз немесе мыс табақтардағы оюлардағы янтралар мен янтралар үшін қолданылады. «Ақсар муль» (អក្សរមូល) – каллиграфиялық стиль, ол «ақсар хамға» ұқсас, өйткені ол көне кхмер жазуын еске түсіретін кейбір таңбаларды сақтайды. Хмер тіліндегі атауы сөзбе-сөз «дөңгелек қаріп» дегенді білдіреді және бұл қалың әрі қалың әріптер стиліне қатысты. Ол Камбоджа құжаттарындағы, кітаптардағы, банкноттардағы, дүкен белгілері мен баннерлердегі атаулар мен тақырыптарға қолданылады. Кейде патша есімдерін немесе басқа да маңызды есімдерді атап көрсетуге қолданылады.