Кіріспе

Жалпы акцияларға тән емес кез келген қасиеттер жиынтығына ие болатын акция түрі. Артықшылықты акция (осы акцияны артықшылықты үлестер, басымдық акциялар немесе жай ғана артықшылықты акциялар деп те атайды) – жалпы акцияларға тән емес кез келген қасиеттер жиынтығына ие болатын, акция мен қарыздық құралдардың ерекшеліктерін біріктіретін және көбінесе гибридтік құрал саналатын акциялар. Артықшылықты акциялар қарапайым акциялардан жоғары (яғни, басымдыққа ие) болып табылады, бірақ облигацияларға қарағанда төмен дәрежеде тұрады, компания активтеріне талап ету (немесе үлеске құқық, егер мұндай активтер облигация иесіне төленсе) және дивиденд төлеуде, сондай-ақ компания таратылғанда қарапайым акциялардан (жай акциялар) басымдыққа ие болуы мүмкін. Артықшылықты акциялардың шарттары эмитент-компанияның жарғысында немесе құрылтай құжаттарында көрсетіледі. Облигациялар сияқты, артықшылықты акциялар да ірі кредиттік рейтингтік агенттіктермен бағаланады. Олардың рейтингтері көбінесе облигациялардың рейтингтерінен төмен болады, себебі артықшылықты дивидендтер облигациялардан түсетін пайыздық төлемдермен бірдей кепілдікпен қамтамасыз етілмейді және артықшылықты акция иелерінің талаптары барлық кредиторлардың талаптарынан төмен тұрады. Артықшылықты капиталдың артықшылықты акцияларға ұқсас сипаттамалары бар, бірақ бұл термин көбінесе жылжымайтын мүлікке немесе қарапайым акциялары ашық саудада қол жетімді емес басқа жеке инвестицияларға жасалатын инвестициялар үшін қолданылады, сондықтан жеке капиталдың мемлекеттік кредиттік рейтингі болмайды.

Дивидендтердегі артықшылық

Жалпы алғанда, артықшылықты акциялар дивидендтерді төлеуде артықшылыққа ие. Артықшылық дивидендтер төлеуді қамтамасыз етпейді, бірақ компания артықшылықты акциялар бойынша көрсетілген дивидендтерді қарапайым акциялар бойынша дивидендтермен бірге немесе бұрын төлеуі тиіс. артықшылықты акциялар; егер декларацияланбаса, кез келген өткізілген дивидендтер жоғалады.

Басқа ерекшеліктер немесе құқықтар

Артықшылықты акциялардың бекітілген өтімділік құны (немесе номиналдық құны) болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін. Бұл акциялардың алғаш рет шығарылған кезде корпорацияға салынған капитал сомасын көрсетеді. Артықшылықты акциялар, егер өзгеше келісілмесе, акционерлік қоғам таратылған кезде оның номиналды (немесе өтімділік) құнына тең сомада таратудан түскен қаражатқа талап ету құқығына ие. Бұл талап қарапайым акциялардың тек қалдық құқығынан жоғары тұрады. Көбінесе барлық артықшылықты акциялар бойынша келісілген, белгілі бір дивиденд сомасы қарастырылады. Дивиденд әдетте номиналды құнының проценттік бөлігі ретінде немесе белгілі бір сомада көрсетіледі (мысалы, Pacific Gas & Electric 6% Series A Preferred). Кейде артықшылықты акциялар бойынша дивидендтер өзгермелі болуы мүмкін; олар LIBOR сияқты эталондық пайыздық көрсеткіштерге сәйкес өзгеруі мүмкін. Кейбір артықшылықты акциялардың жаңа акциялар шығару немесе компанияны сатып алу сияқты ерекше жағдайларды мақұлдау, немесе директорларды сайлау үшін арнайы дауыс беру құқықтары болады, бірақ көптеген артықшылықты акцияларға дауыс беру құқығы қарастырылмайды; кейбір артықшылықты акциялар артықшылықты дивидендтер ұзақ уақыт төленбеген жағдайда дауыс беру құқығына ие болады. Бұл барлық айырмашылықтар артықшылықты акцияларға корпорация құрылған кезде берілген құқықтарға байланысты. Жоғарыдағы тізім (бірнеше стандартты құқықтарды қамтиды) толық емес; артықшылықты акциялар (басқа да заңдық келісімдер сияқты) кез келген құқықты нақтылай алады. АҚШ-тағы артықшылықты акциялар көбінесе сатып алу шартымен бірге келеді, бұл эмитент корпорацияға акцияны (әдетте шектеулі) өз қалауынша қайта сатып алуға мүмкіндік береді.

Түрлері

Жеңілдік берілетін акциялар нарығында да әртүрлілік бар. Артықшылықты акциялар түрлеріне мыналар жатады:

Алдыңғы артықшылықты акциялар – Көптеген компаниялардың бір уақытта бірнеше артықшылықты акциялар шығарылымы болады; әдетте, біреуі ең жоғары басымдықпен белгіленеді. Егер компанияда артықшылықты акциялардың бірі бойынша дивиденд төлеуге жеткілікті қаражаты болса, ол төлемді алдыңғы артықшылықты акциялар бойынша жүргізеді. Сондықтан, алдыңғы артықшылықты акциялардың несиелік тәуекелі басқа артықшылықты акцияларға қарағанда төмен (бірақ әдетте кірістілігі төмен болады).

Артықшылықты акциялар – Компанияның алдыңғы артықшылықты акцияларынан кейін (ағалық негізде) оның артықшылықты акциялары орналасады. Бұл акциялар компанияның барлық басқа артықшылықты акцияларына қарағанда артықшылыққа ие (алдыңғы артықшылықты акцияларды қоспағанда). Егер компания бірнеше артықшылықты акция шығарса, олар ағалық деңгейі бойынша реттеледі. Бір акция бірінші басымдыққа, келесісі екінші басымдыққа және т.с.с. ие болады.

Конвертирленетін артықшылықты акциялар – Бұл акциялардың иелері оларды компанияның белгілі бір санындағы жай акцияларына айырбастай алады. Бұл айырбас инвестордың қалауынша, жай акцияның нарықтық бағасына қарамастан кез келген уақытта жүзеге асырылуы мүмкін. Бұл бір жақты келісім; жай акцияны артықшылықты акцияға қайтаруға болмайды. Бұл түрінің бір нұсқасын инвестициялық банкир Стэн Медли кең танымал етті, ол қырықтан астам ашық компания үшін осы акциялардың бірнеше нұсқасын жасады. Стэн Медли қолданған нұсқаларда артықшылықты акция компанияның жай акцияларының пайызына немесе жай акциялардың белгілі бір сомасына айырбасталады, ал акциялардың белгілі бір санына емес. Бұл инвесторлардың OTC нарықтарында кең таралған қысқа сату және суландыру әрекеттерінен туындайтын зиянды әсерін азайтуға бағытталған.

Жинақталатын артықшылықты акциялар – Егер дивиденд төленбесе, ол болашақта төлену үшін жинақталады.

Жинақталмайтын артықшылықты акциялар – Бұл акциялар түрі бойынша дивиденд төленбесе, ол жинақталмайды; TRuPS және банк акцияларында жиі кездеседі, себебі BIS ережелеріне сәйкес, акциялар Tier 1 капиталына енгізілуі үшін жинақталмауы керек.

Ауыстырылатын артықшылықты акциялар – Бұл акциялар түрінде басқа бағалы қағаздарға айырбастауға мүмкіндік беретін опция бар.

Қатысатын артықшылықты акциялар – Бұл акциялар иелеріне компания белгіленген қаржылық мақсаттарға жеткен жағдайда қосымша дивидендтер алу мүмкіндігін ұсынады. Осы акцияларды сатып алған инвесторлар компанияның көрсеткіштеріне қарамастан (компания жылдық дивидендтерді төлеуге жеткілікті табыс тапқан жағдайда) тұрақты дивидендтерді алады. Егер компания белгіленген сату, табыс немесе тиімділік мақсаттарына жетсе, инвесторлар қосымша дивиденд алады.

Мәңгілік артықшылықты акциялар – Бұл акциялар түрінде салынған капиталды акционерге қайтарудың белгілі бір мерзімі жоқ (әрине, корпорацияда өтеу құқығы болса да); көптеген артықшылықты акциялар өтеу мерзімісіз шығарылады.

Сатуға болатын артықшылықты акциялар – Бұл акциялардың иесіне белгілі бір шарттарда эмитентті акцияларды сатып алуға мәжбүрлеу құқығы бар ("сату" құқығы).

Айлық кіріс артықшылықты акциялары – Артықшылықты акциялар мен бағынышты борыштың үйлесімі.

Қолданылуы

Артықшылықты акциялар компанияға қаржыландырудың балама түрін ұсынады, мысалы, зейнетақы қоры арқылы қаржыландыру; кейбір жағдайларда компания несиелік рейтингіне аз ғана айыппұл немесе тәуекел тудырып, дивиденд төлеуді кейінге шегере алады, бірақ мұндай әрекет компанияның қаржыландыру шартының талаптарын орындауына кедергі келтіруі мүмкін. Дәстүрлі қарыз бойынша төлем міндетті; төлемді жіберу компанияны дефолтқа түсіреді. Кейде компаниялар жаулықпен сатып алуды болдырмау үшін артықшылықты акцияларды пайдаланады, бақылау өзгерген кезде қолданылатын «улы таблетка» (немесе мәжбүрлі айырбастау немесе конверсиялау мүмкіндіктері) бар артықшылықты акциялар шығарады. Кейбір корпорациялардың жарғыларында артықшылықты акциялар шығаруға рұқсат беретін ережелер бар, олардың шарттары мен талаптары директорлар кеңесі шығарған кезде анықталады. Бұл «бос чектер» көбінесе сатып алудан қорғану үшін қолданылады; оларға өте жоғары ликвидациялық құн тағайындалуы мүмкін (бақылау өзгерген жағдайда өтелуге тиіс) немесе үлкен дауыс беру құқығы болуы мүмкін. Корпорация банкротқа ұшырағанда, «аға» деп аталатын артықшылықты акциялардың иелерін өтеуге жеткілікті қаражат болуы мүмкін, бірақ «кіші» акцияларға жеткіліксіз. Сондықтан, артықшылықты акциялар алғаш шығарылған кезде, олардың басқару құжатында жоғары дәрежелі талаптармен жаңа артықшылықты акциялар шығарылуына кедергі келтіретін қорғау шаралары болуы мүмкін. Артықшылықты акциялардың жекелеген түрлерінің сол корпорация шығарған басқа түрлермен жоғары, тең (бірдей) немесе төмен дәрежедегі қатынасы болуы мүмкін.

Пайдаланушылар

Артықшылықты акциялар жеке немесе мемлекеттік емес компанияларда көбірек кездеседі, онда компанияны басқару мен экономикалық мүдделерді ажырату пайдалы. Үкіметтік ережелер мен қор биржаларының талаптары ашық саудадағы артықшылықты акциялардың шығарылуын ынталандыруы немесе шектеуі мүмкін. Көптеген елдерде банктерге бірінші деңгейлі капиталдың көзі ретінде басымды акциялар шығару ұсынылады. Компания бірнеше класс артықшылықты акциялар шығара алады. Венчурлық капитал немесе басқа да қаржыландыру тартқан компания бірнеше қаржыландыру раундысынан өтуі мүмкін, әр раунды жеке құқықтар алып, жеке класс артықшылықты акциялармен қамтамасыз етіледі. Мұндай компанияда "А сериясы артықшылықты", "Б сериясы артықшылықты", "С сериясы артықшылықты" және оларға сәйкес келетін қарапайым акциялар болуы мүмкін. Әдетте, компанияның негізін қалаушылары мен қызметкерлері қарапайым акцияларды алады, ал венчурлық капитал инвесторлары басым акцияларды алады, көбінесе тарату кезінде басымдық құқығымен. Артықшылықты акциялар әдетте бастапқы публиктік ұсыныс немесе сатып алу аяқталғаннан кейін қарапайым акцияларға айырбасталады. Инвесторларға артықшылықты акциялар, ал қызметкерлерге қарапайым акциялар шығарудың қосымша артықшылығы – қарапайым акциялар үшін төменгі 409(a) бағалауын сақтау және осылайша, акцияларға иелену опциялары үшін төменгі баға белгілеу мүмкіндігі. Бұл қызметкерлерге акцияларынан көбірек пайда табуға мүмкіндік береді. АҚШ-та екі түрлі артықшылықты акция бар: тікелей артықшылықты және айырбасталатын артықшылықты. Тікелей артықшылықты акциялар шексіз мерзімге шығарылады (бірақ кейбірлері эмитенттің белгілі бір шарттарда шақыруына жатады) және иесіне белгіленген дивиденд мөлшерлемесін төлейді. Айырбасталатын артықшылықты акциялар, тікелей артықшылықты акциялардың жоғарыда аталған ерекшеліктеріне қоса, иесіне белгілі бір шарттарда (мысалы, айырбастау басталатын болашақ датаны, артықшылықты акцияның әрбір бірлігіне қарапайым акциялардың белгілі бір санын немесе қарапайым акциялардың бір акциясы үшін белгілі бір бағаны) артықшылықты акцияны компанияның қарапайым акциясына (немесе кейде, еншілес компанияның қарапайым акциясына) айырбастау құқығын беретін ережелерді қамтиды. АҚШ-та артықшылықты акцияларға инвестиция жасайтын корпорацияларға жалпы алғанда табыс салығы бойынша жеңілдіктер бар. Алынған дивидендтерді есепке алу бойынша шегерім қарастырылған. Бірақ жеке тұлғалар үшін, облигация мен акцияның аралық гибриді болып табылатын тікелей артықшылықты акциялар, екі типтің де кейбір кемшіліктеріне ие, бірақ олардың ешқайсысының артықшылықтарынан айырылады. Облигация сияқты, тікелей артықшылықты акциялар компанияның болашақ табысына және дивидендтердің өсуіне, немесе қарапайым акциялар бағасының өсуіне қатыспайды. Алайда, облигация артықшылықты акциядан жоғары кепілдікпен қамтамасыз етілген және негізгі соманы қайтару мерзімі бар. Қарапайым акция сияқты, артықшылықты акция облигацияға қарағанда аз қорғанысқа ие. Алайда, қарапайым акцияның нарықтық бағасының (және компанияның болашақ өсуінен төленетін дивидендтерінің) әлеуетті өсуі артықшылықты акция үшін жоқ. Артықшылықты акцияны шығарушы үшін бір артықшылық – артықшылықты акциялар рейтингтік агенттіктерде тікелей қарыздан жақсы капиталдық кредит алады (өйткені олар әдетте шексіз мерзімді болады). Сонымен қатар, артықшылықты акциялардың кейбір түрлері бірінші деңгейлі капитал ретінде қарастырылады; бұл қаржы институттарына қарапайым акционерлерді сусыздандырмай, нормативтік талаптарды орындауға мүмкіндік береді. Артықшылықты акциялар арқылы қаржы институттары бірінші деңгейлі капиталдық кредит алып, тиімділікке қол жеткізе алады. Егер инвестор бүгін әдеттегі тікелей артықшылықты акция үшін номинал бағасы бойынша ($100) төлесе, мұндай инвестиция қазіргі таңда алты пайыздан астам кіріс әкелер еді. Егер бірнеше жылдан кейін 10 жылдық қазыналық облигациялар мерзімі жеткенде 13 пайыздан астам табыс берсе (1981 жылы болғандай), бұл артықшылықты акциялар кем дегенде 13 пайыз табыс берер еді; дивиденд мөлшерлемесі белгіленген болғандықтан, бұл олардың нарықтық бағасын 46 долларға дейін төмендетіп, 54 пайыздық шығынға әкелер еді. Тікелей артықшылықты акциялар мен қазыналық облигациялардың (немесе кез келген инвестициялық рейтингі бар федералды агенттіктің немесе корпоративтік облигациялардың) арасындағы айырмашылық – облигациялар мерзімі жақындаған сайын номинал бағасына жетеді; алайда, тікелей артықшылықты акциялар (мерзімі жоқ болғандықтан) ұзақ уақыт бойы осы 40 доллар деңгейінде (немесе одан төмен) қалуы мүмкін. Тікелей артықшылықты акциялардың артықшылықтарына жоғары кіріс және – кемінде АҚШ-та – салық жеңілдіктері жатады; олар 10 жылдық қазыналық облигациялардан шамамен 2 пайызға көп кіріс әкеледі, банкроттық жағдайында қарапайым акциялардан бұрынғы кезекте тұрады және дивидендтер ең жоғары 15 пайыздық мөлшерлемемен салынады (қаржылық облигациялық табыс сияқты емес).

Артықшылықты акциялар артықшылықтары

Дивиденд төлеу міндеттемесінің болмауы: Компанияның белгілі бір жылдағы пайдасы жеткіліксіз болса, ол артықшылықты акциялар бойынша дивиденд төлеуге міндетті емес. Жинақтамалы артықшылықты акциялар болған жағдайда да дивидендті кейінге жылдыруға болады. Компанияның қаржысына тұрақты жүктеме салынбайды. Бақылауға араласпау: Әдетте, артықшылықты акциялар дауыс беру құқығын бермейді. Сондықтан компания бақылауын жоғалтпай капитал тартуға мүмкіндік алады. Акционерлер компанияның толық бақылауын өздерінде сақтайды. Өз капиталымен сауда жасау: Артықшылықты акциялар бойынша дивиденд мөлшері белгілі. Сондықтан компанияның табысы артқан сайын, ол акционерлерге өз капиталымен сауда жасаудың артықшылықтарын ұсынуға болады. Активтерге талап қойылмайды: Артықшылықты акциялар компания активтеріне кепіл немесе талап құқығын жаратпайды. Компания болашақта несие алу үшін өзінің негізгі активтерін бос ұстай алады. Әртүрлілік: Инвесторлардың қажеттіліктеріне сәйкес, артықшылықты акциялардың әртүрлі түрлерін шығаруға болады. Батыл және кәсіпкер инвесторларды тарту үшін қатысатын артықшылықты акциялар немесе айырбасталатын артықшылықты акциялар шығарылуы мүмкін.

Канада

Артықшылықты акциялар Канаданың капитал нарықтарының маңызды бөлігін құрайды, 2016 жылы 11,2 миллиардтан астам канад долларына жаңа артықшылықты акциялар шығарылды. Канадалық эмитенттердің көпшілігі – қаржы ұйымдары, олар артықшылықты акциялар нарығында тартқан капиталды 1-деңгейлі капитал ретінде есептеуі мүмкін (шығарылған акциялар мәңгілік болған жағдайда). Эмитенттердің тағы бір тобына бөлінген акциялар корпорациялары кіреді. Канадалық артықшылықты акцияларға инвестиция салатындар, әдетте, салық салынатын портфолиода белгілі бір кіріс алуды қалайтын адамдар. Дивидендтерден түсетін табысқа (пайыздық табысқа қарағанда) жеңілдікпен салық салу, көп жағдайда облигациялардан түсетін табыстан кейін қалған сомадан артық болуы мүмкін. Жеке корпорациялар Канадалық салық мақсаттарына жету үшін көбінесе артықшылықты акцияларды пайдаланады. Мысалы, артықшылықты акцияларды қолдану арқылы бизнес мүлікті тоқтатуға (estate freeze) қол жеткізе алады. Бизнес иелері, қарапайым акцияларды белгілі бір құнға ие артықшылықты акцияларға айырбастау арқылы бизнестің құнының болашақтағы өсімін басқаларға (мысалы, дискрециялық трастқа) беруге мүмкіндік алады.

Германия

Германияда артықшылықты акциялар иелерінің құқықтары, әдетте, қарапайым акциялармен ұқсас, кейбір дивидендтерді артықшылықты және акционерлер жиналыстарының көптеген тақырыптарында дауыс беру құқығынсыз. Неміс қор биржаларында артықшылықты акциялар әдетте V, VA немесе Vz (Vorzugsaktie қысқаша) арқылы көрсетіледі. Мысалы, "BMW Vz" стандартты акциялар үшін St, StA (Stammaktie қысқаша) немесе NA (Namensaktie қысқаша) айырмашылығымен. Көп дауыс беру құқығы бар артықшылықты акциялар (мысалы, RWE немесе Siemens) жойылған. Артықшылықты акциялар жалпы меншікті капиталдың жартысына дейін құрауы мүмкін. Ол қарапайым акцияға айналдырылады, бірақ оны айналдыру акционерлер жиналысының көпшілік дауысымен мақұлдануды талап етеді. Егер дауыс берілсе, неміс заңы бойынша басымдықты акционерлермен келісімге келу керек (әдетте бұл басымдықты акционерлерге бір реттік сыйлықақы ұсыну арқылы ынталандырылады). Фирманың осындай ниеті оның қаржылық саясатынан (яғни белгілі бір индекстегі рейтингі) туындайтын болуы мүмкін. Кәсіпорынның қор индекстері әдетте компанияның акцияларының күнделікті сауда көлемін анықтау кезінде басымдықты акцияны ескермейді; мысалы, олар компанияны қарапайым акциялар саудасының төмен көлеміне байланысты листингке жатқызбайды.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та, акциялары биржада саудаланатын артықшылықты акциялар шығару, көбінесе қаржы институттарымен, жылжымайтын мүлік инвестициялық трасттарымен (REIT) және коммуналдық қызметтермен шектеледі. АҚШ-та артықшылықты акциялар бойынша төленетін дивидендтер корпоративтік салықтан шегерілмейді (қаржылық шығындардан өзгеше), сондықтан артықшылықты акциялар есебінен тартылған капиталдың тиімді құны, сол мөлшердегі қарызды бірдей пайыздық ставкамен шығарудан әлдеқайда жоғары. Бұл TRuPS құралдарының дамуына әкелді: артықшылықты акциялар сияқты қасиеттері бар қарыздық құралдар. 2010 жылы қабылданған Додд-Франк Уолл-стрит реформасы және тұтынушыларды қорғау туралы заңнан кейін, TRuPS банк холдингтері үшін бірінші деңгейдегі капиталды тарту құралы ретінде кезең-кезеңмен тоқтатылады. Бұрынғы TRuPS шығарылымдары 2015 жылға дейін толығымен жойылады. Дегенмен, білікті дивиденд салық ставкасы 23,8% (ал ең жоғары табыс салығының ставкасы 40,8% болса), осы ставка бойынша салық салынатын 1 долларлық дивидендтік табыс, шамамен 1,30 долларлық пайыздық табысқа тең салықтан кейінгі табыс береді. АҚШ-тағы артықшылықты акциялар нарығының көлемі 2008 жылдың басында 100 миллиард долларға бағаланды, ал акциялар нарығы 9,5 триллион доллар, облигациялар нарығы 4,0 триллион АҚШ долларын құрады. 2016 жылы АҚШ-та жаңа шығарылымдардың көлемі 34,1 миллиард долларды құрады.

Басқа елдер

Нигерияда басымды акциялар компания акцияларының аз бөлігін құрайды және дивидендтер төленбеген жағдайларды қоспағанда, дауыс беру құқығы жоқ. Басымды акциялардың иелері компанияның пайдасының үлкен үлесіне құқылы. Чехияда басымды акциялар жалпы акционерлік капиталдың 50 пайызынан аспауы тиіс. Францияда 2004 жылдың маусымында қабылданған заң бойынша басымды акциялар құруға рұқсат беріледі. Оңтүстік Африкада жеке тұлғалардың иелігіндегі басымды акциялардан алынған дивидендтер табыс салығынан босатылады. Бразилияда компанияның акционерлік капиталының 50 пайызына дейін басымды акциялардан құралуы мүмкін. Басымды акциялардың қарапайым акциялардан кем дегенде бір құқығы кем болады (әдетте дауыс беру құқығы), бірақ дивидендтерді алуда басымдыққа ие. Ресейде акционерлік капиталдың 25 пайызынан аспауы тиіс. Дауыс беру құқығы шектеулі, бірақ дивидендтер толық төленбесе, акционерлер толық дауыс беру құқығын алады.