Кіріспе
Сирия алфавиті (ܐܠܦ ܒܝܬ ܣܘܪܝܝܐ ʾālep̄ bêṯ Sūryāyā) – бірінші ғасырдан бері Сирия тілін жазу үшін қолданылатын жазу жүйесі. Бұл арамей алфавитінен палмирин алфавиті арқылы тараған семит жазуларының бірі. Оның фония, еврей, араб және соғди тілдерімен ұқсастықтары бар, сондай-ақ ол дәстүрлі моңғол жазуларының алдағы және тікелей атасы болып табылады. Сирия тілі оңнан солға қарай, көлденең бағытта жазылады. Бұл жазудың көптеген әріптері сөз ішінде біріккен, бірақ барлығы емес. Үлкен және кіші әріптердің арасында ешқандай айырмашылық жоқ, алайда кейбір әріптер сөз ішіндегі орнына қарай өз түрін өзгертеді. Жеке сөздерді аралықтар бөліп тұрады. Барлық 22 әріп дауыссыз, бірақ дауыстыларды және басқа да белгілерді көрсету үшін қосымша диакритикалық белгілер қолданылады. Сирия алфавиті әріптері еврей және грек сандарына ұқсас жүйеде сандарды көрсету үшін де пайдаланылады. Ежелгі Сирия арамей тілінен басқа, бұл алфавит басқа диалекттер мен тілдерді жазу үшін де қолданылған. Бірнеше христиандық неоарамик тілдері, Туройодан бастап Сюреттің солтүстік-шығыс неоарамик диалектісіне дейін, бұрынғы халық тілдері, негізінен 19 ғасырда жазыла бастады. Серта түрі батыс неоарамик тілінде жазу үшін бейімделген, бұрын ол Георгий Рискалла (Резкалла) жасаған төртбұрышты Маалули жазуымен жазылған. Арамей тілінен өзге, исламдық жаулап алудан кейін Араб тілі құнарлы айшықта басым тіл болғанда, араб алфабиті туралы білім кеңінен таралмағандықтан, мәтіндер көбінесе араб тілінде Сирия жазуын қолдана отырып жазылған; мұндай жазбалар әдетте Каршуни немесе Гаршуни (ܓܪܫܘܢܝ) деп аталады. Семит тілдерінен басқа, соғди тілі де Сирия жазуымен, сондай-ақ малаялам тілімен жазылған, оның түрі Сурияни малаялам деп аталған.
The Syriac alphabet (ܐܠܦ ܒܝܬ ܣܘܪܝܝܐ ʾālep̄ bêṯ Sūryāyā) is a writing system primarily used to write the Syriac language since the 1st century AD. It is one of the Semitic abjads descending from the Aramaic alphabet through the Palmyrene alphabet, and shares similarities with the Phoenician, Hebrew, Arabic and Sogdian, the precursor and a direct ancestor of the traditional Mongolian scripts. Syriac is written from right to left in horizontal lines. It is a cursive script where most—but not all—letters connect within a word. There is no letter case distinction between upper and lower case letters, though some letters change their form depending on their position within a word. Spaces separate individual words. All 22 letters are consonants, although there are optional diacritic marks to indicate vowels and other features. In addition to the sounds of the language, the letters of the Syriac alphabet can be used to represent numbers in a system similar to Hebrew and Greek numerals. Apart from Classical Syriac Aramaic, the alphabet has been used to write other dialects and languages. Several Christian Neo Aramaic languages from Turoyo to the Northeastern Neo Aramaic dialect of Suret, once vernaculars, primarily began to be written in the 19th century. The Serṭā variant specifically has been adapted to write Western Neo Aramaic, previously written in the square Maalouli script, developed by George Rizkalla (Rezkallah), based on the Hebrew alphabet. Besides Aramaic, when Arabic began to be the dominant spoken language in the Fertile Crescent after the Islamic conquest, texts were often written in Arabic using the Syriac script as knowledge of the Arabic alphabet was not yet widespread; such writings are usually called Karshuni or Garshuni (ܓܪܫܘܢܝ). In addition to Semitic languages, Sogdian was also written with Syriac script, as well as Malayalam, which form was called Suriyani Malayalam.
Әліпбилік нысандар
Сирия әліпбиінің үш негізгі түрі бар: ʾEsṭrangēlā, Maḏnḥāyā және Serṭā.
Классикалық
Ең көне және классикалық әліпби түрі – ʾEsṭrangēlā. Бұл жазудың атауы грек тіліндегі strongýlē (στρογγύλη, 'дөңгелек') деген сөзден шыққан деп саналады, алайда serṭā ʾewwangēlāyā ('іңірлік мінез') деген сөзден де шыққан болуы мүмкін деген пікірлер бар. ʾEsṭrangēlā қазір сирия тілінде жазу үшін негізгі әліпби ретінде қолданылмаса да, 10-шы ғасырдан бері қайта жандануда. Ол көбінесе ғылыми жарияланымдарда (мысалы, Лейден университетінің Пешитта нұсқасында), тақырыптарда және жазуларда қолданылады. Кейбір ескі қолжазбалар мен жазуларда кез келген әріп сол жаққа жалғануы мүмкін, сондай-ақ көне арамей әріптері (әсіресе хет және ай тәрізді мем) кездеседі. ʾEsṭrangēlā жазуының ең көне түрі болғандықтан және арнайы диакритикалық белгілер пайда болғанға дейін туғандықтан, көбінесе дауысты белгілер қолданылмайды.
Шығыс сирия тілі
Шығыс сирия диалектісі көбінесе алфавитінің Маднхая ( 'Шығыс' ) түрінде жазылады. Осы жазудың басқа атаулары: Swāḏāyā ( 'әңгімелесу' немесе 'халықтық', көбінесе 'қазіргі заманғы' деп аударылады, себебі ол қазіргі нео-арамей тілін жазу үшін қолданылады), ʾĀṯōrāyā ( 'ассириялық', еврей әліпбиінің дәстүрлі атауымен шатастырылмауы керек), Kaldāyā ( 'халдейлік' ), және, қате түрде, "несториандық" (бұл термин алғашқыда Сасани империясындағы Шығыс шіркеуін атау үшін қолданылған). Шығыс жазуы, батыс жазуына қарағанда, ʾEsṭrangēlā-ға көбірек ұқсайды.
Батыс сирия тілі
Батыс сирия диалектісі көбінесе әліпбидің Серта немесе Серто (, 'сызық') түрінде жазылады, сонымен қатар Пшита (, 'жай'), 'Маронит' немесе 'Якобит' жазуы деп те аталады (бірақ 'Якобит' термині қарапайым емес, оны кемсітуші деп есептеуі мүмкін). Әріптердің көпшілігі ʾEsṭrangēlā-дан шыққан, бірақ олар жеңілдетілген, ағыншақты сызықтардан тұрады. Ең алғашқы сирия қолжазбаларында жазудың ағымдық стилі кездеседі, бірақ маңызды туындылар ʾEsṭrangēlā тілінде жазылған. VIII ғасырдан бастап, Серта стилі кеңінен таралды, бұл, әлдебір себепті, парқшаны үнемдеуге байланысты болуы мүмкін.
Матрис лексион
Үш әріп matres lectionis қызметін атқарады: олар дауыссыз емес, дауысты дыбысты көрсетеді. ʾālep̄ (ܐ) әрпі, бірінші әріп, көмейлік тоқтауды білдіреді, бірақ ол дауысты дыбысты да білдіре алады, әсіресе сөздің басында немесе соңында. Вау (ܘ) әрпі w дауыссыз дыбысын білдіреді, бірақ сонымен қатар о және у дауыстыларын да көрсетеді. Сол сияқты, әрпі y дауыссыз дыбысын білдіреді, бірақ ол i және e дауыстыларын да көрсетеді.
және
Шетелдік дыбыстардан басқа, таңбалау жүйесі qūššāyā (ܩܘܫܝܐ, 'қатты' әріптер) мен rūkkāḵā (ܪܘܟܟܐ, 'жұмсақ' әріптер) арасын ажырату үшін қолданылады. Бейт, гамал, далат, кап̄, пе және тау әріптері – барлық тоқтату дауыстары ('қатты') фрикативті дауыстарға ('жұмсақ') 'спирантизациялануы' (жұмсартуы) мүмкін. Жүйе әріптің астына бір нүкте қойып, оның 'жұмсақ' түрін, ал әріптің үстіне нүкте қойып, 'қатты' түрін көрсетеді (бірақ қазіргі қолданыста 'қатты' мәнін көрсету үшін әдетте ешқандай белгі қолданылмайды):
Атауы Тоқтату транслит. IPA Атауы Фрикативті транслит. IPA Ескертулер Бейт (qšīṯā) b Бейт раккихта ḇ немесе қазіргі заманғы көптеген диалекттерде болып келеді. Гамал (qšīṯā) g Гамал раккихта ḡ Көбінесе [j], [ʔ] болып шығады немесе қазіргі шығыс диалектілерінде айтылмайды. Далат (qšīṯā) d Далат раккихта ḏ Кейбір қазіргі шығыс диалектілерінде спирантизацияланбайды. Кап̄ (qšīṯā) k Кап̄ раккихта ḵ Пе (qšīṯā) p Пе раккихта немесе p̄ немесе қазіргі шығыс диалектілерінің көпшілігінде кездеспейді. Оның орнына ол спирантизацияланбай қалдырылады немесе кейде Пе болып табылады. Пе әліпбиінің шығыс түріндегі жалғыз әріп, ол бір нүкте емес, жарты шеңбер қосу арқылы спирантизацияланады. Тау (qšīṯā) t Тау раккихта ṯ Кейбір қазіргі шығыс диалектілерінде спирантизацияланбайды. Есте сақтау үшін бḡаḏkp̄āṯ (ܒܓܕܟܦܬ) жинағы жиі қолданылады (Бегадкапатқа да қараңыз). Әліпбиінің шығыс сириялық түрінде, дауысты белгілерге кедергі келтірген жағдайда спирантизация белгілері әдетте алынып тасталады. Әріптерді спирантизациялау дәрежесі диалектіге қарай өзгереді, себебі кейбір диалекттерде кейбір әріптерді спирантизациялау қабілеті жоғалған. Туған тілдегі сөздер үшін спирантизация әріптің сөз немесе буын ішіндегі орнына, басқа дауыссыз және дауыстыларға қатысты орналасуына, екі еселенуіне, этимологиясына және басқа факторларға байланысты. Шетелдік сөздер әрқашан спирантизация ережелерін орындамайды.
Юникод
Сирия алфавиті 1999 жылдың қыркүйегінде Юникод стандартына 3.0 нұсқасымен бірге қосылды. 2017 жылдың маусым айында 10.0 нұсқасы шығарылғанда, Суриян Малаялам тілі үшін қосымша әріптер енгізілді.
HTML кодының кестесі
Ескерту: HTML сандық таңба сілтемелері ондық форматта (&#DDDD;) немесе он алтылық форматта (&#xHHHH;) болуы мүмкін. Мысалы, ܕ және ܕ (ондық жүйеде 1813) екеуі де U+0715 СИРИЯ ӘРІПІ ДАЛАТХ-ты көрсетеді.