Кіріспе

Комик, көбінесе анонимді, ұсақ-түйек француз әңгімесі (1150–1400)

Фаблио (fabljo; көпше түрі – fabliaux) – Францияның солтүстік-шығысында 1150 және 1400 жылдар аралығында жонглерлер жазған комедиялық, көбінесе авторсыз әңгіме. Олар әдетте жыныстық және тәнтілік әдепсіздікпен, сондай-ақ шіркеу мен ақсүйектерге қарсы тұратын көзқарастармен сипатталады. Олардың бірнешеуін Джованни Боккаччо «Декамерон» үшін, ал Джеффри Чосер «Кентерберийлік әңгімелер» үшін өңдеген. 150-ге жуық француз фаблиосы бүгінге дейін сақталған, олардың саны фаблионың анықтамасына байланысты өзгеруі мүмкін. Р. Говард Блохтың пікірінше, фаблио – Еуропадағы әдеби реализмнің алғашқы көрінісі. Кейбір ғалымдар, әсіресе Гастон Париж, фаблионың шығу тегі Шығысқа саяхаттарынан оралған крестоносшылармен байланысты екенін айтады.

Жанрдың тарихы мен анықтамасы

Фаблио – 300 мен 400 жолдың арасында (көбінесе сегіз буынды) өлеңмен жазылған қысқа повесть, оның мазмұны көбінесе күлкілі немесе сатиралық болады. Францияда ол 12-13 ғасырларда гүлденсе, Англияда 14 ғасырда танымал болды. Фаблионың ерекшелігі – оның Батыста тікелей әдеби алдын батысы жоқ сияқты, бірақ 12 ғасырда Шығыстан оралған крестоносшылар әкелген. Ең жақын әдеби жанр – Аэсоптың мысалы және оның шығыс тегі немесе параллельдері, бірақ ол мысалдан кем моральдық және аз нұсқаулық. Бұл сөз – «әңгіме» деген мағына беретін солтүстік француз тіліндегі кішіртеулі сөз. Ең ерте белгілі фаблио – анонимді Ришу (шамамен 1159–1175 жж.); фаблио жазушыларының бірі – Рутебуф, «ортағасырлық әдебиеттегі жоңғардың прототипі». Бұл жанр өте ықпалды болды: «Ле Роман де Ренар» сияқты ұзақ ортағасырлық өлеңдердің бөліктері, сондай-ақ Джованни Боккаччоның «Декамерон» және Джеффри Чосердің «Кентерберийлік әңгімелер» сияқты жинақтардағы әңгімелердің бастауы бір немесе бірнеше фаблиода жатыр. Сонымен қатар, ортағасырлық шіркеу де фаблио формасын пайдаланған. Оның танымалдылығын байқаған шіркеу, әдеттегі фаблионың моральдық ойларын «дөңгелектеуге» емес, «асыл ойларға» бағытталған өздерінің жеке түрін жасады. Фаблио 16 ғасырдың басында біртіндеп жойылған кезде, оның орнына оның алдыңғысының ықпалымен прозалық қысқа әңгіме келді. Мольер, Жан де Ла Фонтен және Вольтер сияқты француз жазушылары фаблио дәстүріне көп қарызды.

Кейіпкерлер құрамы, көрермендер

Әдеттегі фаблиауларда алуан түрлі кейіпкерлер кездеседі, олардың ішінде адал әйелінен айырылған күйеулер, зорлыққа ұмтылған дін қызметкерлері, ақымақ шаруалар, қаңғыбас, алаяқтар, ұрылар және әйелдер бар. Екі топ жиі сынға ұшырайды: дін қызметкерлері мен әйелдер. Шаруалардың мәртебесі, фаблиау қандай аудитория үшін жазылғанына байланысты өзгереді. Әдетте, ақсүйектерге арналып жазылған өлеңдерде шаруалар (француз тілінде – виляйн) еңбектің нәсібін таба алмайтын, ақымақ адамдар ретінде бейнеленеді, ал қара халыққа арналғандарында шаруалардың дін қызметкерлерінен басым түскені туралы айтылады. Фаблиаудың аудиториясын әртүрлі сыншылар әртүрлі бағалайды. Жозеф Бедье фаблиауда бейнеленген қалалық орта мен төменгі таптың өкілдерінде өздерін көретін буржуазиялық аудиторияны ұсынады. Ал Пер Никрог фаблиаулар ақсүйектерге арналғанын айтады және олар әдеби жаңарудың бастамасы болды деген қорытындыға келеді.

Мақсаты

Тақырыбы көбінесе жыныстық сипатта: фаблиаулар жоғары стильде жазған ақындар, мысалы, Овидийдің Ars Amatoria (II.704–5) еңбегінде Музаның ғашықтар төсекте жатқан бөлмеге кірмеуі керектігін айтқанындай, махаббаттың олар жазбаған аспектілерімен айналысады; сондай-ақ Критиен де Трой Ланселот пен Гвиневраның Le Chevalier de la Charrette (4676–4684) туындысында тапқан қуаныштың нақты мәні туралы үн қатпайды. Лейлер мен фаблиаулардың көп ортақ белгілері бар; екі жанрдың арасындағы шекараны жоққа шығаратын өлеңнің мысалы – "Lecheor". Фаблиаулар өз күшін көптеген жағдайда сөз тіркестері мен басқа да тілдік амалдардан алады; "фаблиаулар... сөз ойнауға құмар". Ерекше маңызға ие параномазия және катакрезис, бұл троптар қалыпты мағынаны бұзып, дыбыстық ұқсастық арқылы оны өзгертеді, мысалы, бір сөздің ішінде "con" және "conte" ("қызыққандық" және "әңгіме") болуы мүмкін, бұл фаблиауларда жиі кездесетін сөз тіркесі. Бекон – фаблиауларда ең көп кездесетін тағамдардың бірі және олардың тақырыбында жиі пайда болады.

Нысан

Фаблионың стандартты түрі ортағасырлық француз әдебиетіне тән, сегіз буынды рифмалы жұптардан тұрады. Бұл өлең түрі өлеңдердегі тарихтарда, романдарда (романстарда), лирикалық өлеңдерде (лейлерде) және әңгімелерде (диттерде) ең көп қолданылады. Фаблиолар көбінесе қысқа болады, бірнеше жүз жолдан тұрады. Дуэн де Л’Авеснидің "Труберті" 2984 жолымен ерекше ұзын туынды болып саналады.

"Гомберт және діни қызметкерлер"

"Гомберт және екі клерк" ("Gombert et les deus clers") атты туындыда кең танымал сюжет кездеседі. Екі саяхатшы клерк (студент) бір зұлым адаммен бірге тұрып, Гомберт, оның әдемі әйелі және олардың екі баласы – бір жасөспірім қыз және бір нәрестемен бірге жатын бөлмесін бөліседі. Бір клерк жасөспірім қызға төсекке жатып, оған сақинасын сыйлауға уәде береді, содан кейін оны зорлайды; екіншісі, Гомберт "ала писсиер" ("жалға кеткен", 85) кезде, нәрестені төсегімен бірге жылдырады, сол себепті Гомберт келгенде, клерктер жатқан төсекке жатады. Олардың бірі өз қызымен бірге төсекте, ал екіншісі қазір Гомберттің әйелімен жыныстық қатынаста болады, ол бұл Гомберт екенін және оны қуантуға келгенін ойлайды. Бірінші клерк досы әлі де сол төсекте деп ойлап қайтып келгенде, ол Гомбертке болған оқиғаның бәрін айтады: "je vien de fotre / mes que ce fu la fille a l'oste" ("Мен ғана ебедім, егер бұл үй иесінің қызы болмаса", 152–53). Гомберт бірінші клеркке шабуыл жасайды, бірақ оны екеуі де жеңіп алады. Осы оқиға Боккаччоның "Декамерон" және Джеффри Чосердің "Рив аңызы" шығармаларында дерлік өзгеріссіз кездеседі.

"Қар баласы"

"L'enfant de neige" ("Қар бала") қара комедиясында саудагер екі жылдық үзілістен кейін үйіне оралып, жаңа туған ұлы бар әйелін табады. Ол бір қарлы күні күйеуін ойлап, қар ұшқынын жұтып қойғанын, соның салдарынан жүкті болғанын айтады. Олар осы "ғажайапка" сенгендей болып, баласын 15 жасқа дейін өсіреді. Содан кейін саудагер онымен бірге Генуяға сапарға шығып, онда баланы құлдыққа сатады. Оралған соң, әйеліне Италияда күннің қатты және ыстық екенін түсіндіреді; бала қар ұшқынынан туғандықтан, ыстықтан еріп кеткен дейді.

"Bérangier au long cul" (Ұзын түкпіршіктің Bérangier)

"De Bérangier au lonc cul" - ортағасырлық француздық аңыз. Фабляйдың екі нұсқасы бар: бірі - Гереннің, екіншісі - анонимнің. Қысқаша айтқанда, әңгіме бай граф қызының "жас шаруаға" үйленіп, оны рыцарь деп санағанда басталады. Сол себепті ол ерлік қағидаларын тастап, некедегі алғашқы он жыл бойы бос жүріп, бос уақыт өткізеді. Оның басын кемітетін мінезі мен жалқау табиғатынан шаршаған әйелі отбасындағы ерлер ұлылығы туралы айтса, күйеуі өзін лайықты ер адам ретінде көрсетуге шешім қабылдайды. Ол қару киіп, ат үстінде орманға аттанады. Орманға жеткен соң, ол қалқанын ағаштың ең төменгі бұтағына іліп, оны ұлы шайқастан аман қалғандай етіп ұрып-соғады. Жоғарғы биліктегілер әйелінің алдына келіп, оның жарақаттанған қаруын көрсетеді. Орманға бірнеше рет барғаннан кейін, әйелдің өзі неге атты жарақаттанбайтынын, ал оның қару-жарағы қираған деп ойлана бастайды. Келесі күні әйел оған қызметшілерін ертіп алып кетуге кеңес береді. Ол бас тартқанда, әйел толық денелі қару киіп, орманға еріп кетеді. Ол өзінің қалқанын ұрып жатқанын көргенде, ол көзге түсіп, оны ерлікке деген құрметсіздігі үшін өлтіремін деп қорқытады. Жоғарғы би әйелінің дауысын танымайды. Ол "жақсылық" сұрап, жанжалдан құтылу үшін бәрін істеуге дайын. Оның әйелі мықты ерлік ретінде маскараланған, оған онымен күресуге мүмкіндік береді, ол міндетті түрде өледі немесе оның есегін сүйеді. Батылдықпен, ол қыздың артқы жағын сүйеді. Ол аттан түсіп, шымылдықтарын түсіреді. Жоғарғы би оның әйел жыныстық мүшелерін таныған болса да, оның ұзын түбі бар екенін айтады. Ол кетер алдында оған: "Мен ұзын түкпірдің Бераньесімін, жүректілер үшін ұятқа қалдыратынмын" дейді. Әйелі үйге оралып, батыл салт аттымен ұйықтайды. Күйеуі орманнан келгенде, оны сөгіп тастайды. Алайда бұл оның соңғы қорлау сөздері болды. Ол Беранжермен кездесіп, күйеуінің қорқыныштығын білгенін айтады. Өз атын қорғап қалу үшін, рыцарь әйеліне мойынсұнуға мәжбүр болады. Әйелдің ақылына сай, күйеуі оған күнә жасап, оны масқара етеді.