МиГ-3: Советский истребитель Второй мировой войны

Кіріспе

Микоян және Гуревич МиГ-3 – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қолданылған советтік жауынгер ұшағы. Ол МиГ-1 ұшағының негізінде, Мәскеудегі №1 зауыттың ОКО (опытно-конструкторлық бөлімі) жасаған, МиГ-1-дің әзірлеу және пайдалану кезіндегі кемшіліктерін жою мақсатында құрылған. МиГ-3, 1940 жылдың 20 желтоқсанында №1 зауытта МиГ-1-ді ауыстырды және 1941 жылы көптеп өндірілді. Кейін №1 зауыт "Ильюшин-2" ұшақтарын шығаруға көшті. 1941 жылдың 22 маусымында, "Барбаросса" операциясы басталғанда, 981 МиГ-3 Кеңес Әуе Күштерінде (ВВС), Кеңес Әуе қорғаныс күштерінде (ПВО) және Кеңес Әскери-теңіз авиациясында қызмет етті. МиГ-3 ұшағын бейбіт уақытта ұшқызу қиын болды, ал жауынгерлік жағдайда одан да қиын. Бастапқыда жоғары биіктіктегі ішкі кеңістікті қорғауға арналған, бірақ Шығыс майданындағы ұрыстар көбінесе төменгі биіктікте өтті, онда ол неміс Messerschmitt Bf 109-ға және көптеген советтік ұшақтарға қарағанда нашар болды. 1941 жылдың күзінде МиГ-3 жауынгер-бомбалаушы ретінде де қолданылды, бірақ ол бұл рөлге де сәйкес келмеді. Жауынгерлік қимылдардағы шығын өте жоғары болды, ВВС-тің барлық жауынгерлері арасында ең жоғары көрсеткіш – 1432 ұшақ атып түсірілді. Қалғандары ПВО-ға шоғырланды, онда оның кемшіліктері осылайша азайтылды және соғыс аяқталғанға дейін қызметтен алынды.

Басқа ұшақтармен салыстыру

МиГ-3-тің ең жоғары жылдамдығы 1941 жылдың басында қолданыста болған неміс Мессершмитт Bf 109F 2 және британдық Супермарйн Спитфайр V-тің жылдамдығынан жоғары болды. Төменгі биіктікте МиГ-тің жылдамдық артықшылығы жойылды, себебі теңіз деңгейіндегі ең жоғары жылдамдығы тек болды.

МиГ-тің жүктелген салмағы Bf 109F 2-ден көп болды және ол қанат жүктемесінің жоғары болуына байланысты көлденең жазықтықта Bf 109-дан нашар маневрлейтін. Бұл маневрлеу мүмкіндігінің жетіспеуі МиГ-3-тің нашар вертикальды жылдамдыққа ие болуымен, жоғары жылдамдықтардағы тұрақсыздығымен (бұл нысананың "қозғалуына" және ұшқыштың нысанада қалу үшін үнемі түзетулер жасауына себеп болып, әуеде атуды қиындатады) және жеткіліксіз қарулануымен күшейді.

Өндіріс

Ұшақ өнеркәсібінің халық комиссариаты (NKAP) 1941 жылғы өндіріс жоспарын 1940 жылдың 9 желтоқсанында жариялады. Мәскеудегі Чодинкадағы №1 зауыты 1941 жылы барлығы 3500 ұшақ құрастыруға міндеттелді. Киевтегі №43 зауыты МиГ-3 құрылысын бастап, жыл соңына дейін жүз ұшақ аяқтауға тиіс болды, ал Горькийдегі №21 зауыты МиГ-3-тің жаңартылған нұсқасын салуды жоспарлай бастады, бірақ бұл бағдарлама көп ұзамай тоқтатылды. 1941 жылдың қаңтарында 140 ұшақ тапсырылды, ал №1 зауыты шілдеде 496, тамызда 562 және қыркүйекте 450 ұшақпен жоспарланған көлемінен асып түсуге мүмкіндік алды. Қазан айында неміс әскерлерінің Мәскеуге шабуылы №1 зауытын және оның ОКO-сын Куйбышевке эвакуациялауға мәжбүр етті, онда өндіріс қолайсыз жағдайларда қайта басталды. Бірақ, көп ұзамай Сталин Ильюшин Ил-2 және МиГ-3 ұшақтарын құрастыратын зауыттардың директорларына телеграмма жіберіп, Ил-2 өндірісін арттыруды талап етті, нәтижесінде МиГ-3 өндірісі тоқтатылып, Ил-2 ұшақтарына басымдық берілді. 1942 жылы қалдықтарынан отыз ұшақ салынды. МиГ-3 өндірісін тоқтатуға себеп болған тағы бір фактор – оның Микулин AM 35A қозғалтқышы Ил-2-нің AM 38 қозғалтқышымен тығыз байланысты болғандықтан, өндірісті бірінен екіншісіне жылдам ауыстыруға болатындығы еді. №1 зауытында МиГ-3 өндірісін 27 тамыздағы NKAP бұйрығы бойынша қысқарту жоспарланған, онда қыркүйекте 420 истребитель, ал желтоқсанда 100 ұшақ өндірілуі керек еді, ал Ил-2 өндірісі желтоқсанда 250 ұшаққа дейін ұлғайтылатын болды. Ходынка әуежайындағы бұрынғы ұшақ жөндеу зауыты NKAP-қа беріліп, №165 зауыты болып қайта аталды және МиГ-3 ұшақтарын шығаруға кірісуге тиіс болды. Бірақ неміс әскерлерінің шабуылы №165 зауытының жоспарларын бұзып, ол бірде-бір МиГ-3 ұшағын өндірмеді.

Пайдалану тарихы

МиГ-3 ұшақтары 1941 жылдың көктемінен бастап майдандық жауынгер полктеріне жеткізіле бастады. Олар Поликаровтың И-152 және И-153 екі қанатты ұшақтарына, сондай-ақ Поликаровтың И-16 бір қанатты ұшағына үйренген ұшқыштар үшін қиындық тудырды, себебі бұл ұшақтардың мүмкіндіктері төмен және басқаруға оңай болған. МиГ-1 ұшағына жасалған кеңейтілген жақсартуларға қарамастан, оны ұшу әлі де қиын және талапты болды. Көптеген жауынгер полктері МиГ-ты басқаруға ұшқыштарды даярлауда қалып қойды, ал жылдам жеткізілімдердің нәтижесінде неміс басқыншылығы кезінде көптеген бөлімшелерде оқытылған ұшқыштардан көп МиГ-3 болды. 1941 жылдың 1 маусымына дейін 1029 МиГ-3 ұшағы қаруда болды, бірақ олардың ішінде 494 ғана оқытылған ұшқыш болды. 31-ші жауынгер полкінің тәжірибесіз ұшқыштарына қарағанда, 4-ші жауынгер полкінің ұшқыштары 1941 жылдың маусымында соғыс басталғанға дейін үш неміс жоғары биіктіктегі барлау ұшағын атып түсіруге үлкерді. Алайда, мұндай жоғары биіктіктегі ұрыстар Шығыс майданында сирек кездесті, өйткені әуедегі ұрыстар көбінесе төмен биіктікте жүзеге асырылды. Бұл биіктікте МиГ-3 барлық көрсеткіштер бойынша Bf 109 ұшағынан, тіпті Яковлев Як-1 сияқты басқа жаңа совет жауынгерлерінен де нашар болды. 1941 жылы жердегі нысандарға шабуылдаушы ұшақтардың жетіспеушілігі оны осы рөлге де мәжбүрледі, бірақ ол үшін ол мүлдем қолайлы емес еді. Ұшқыш Александр Шварев еске алды: "МиГ 4000 метр және одан жоғары биіктікте өте жақсы жұмыс істеді. Бірақ төменгі биіктікте ол, олар айтқандай, 'сиыр' еді. Бұл бірінші кемшілік болды. Екіншісі - қару-жарақ: қару-жарақ ақаулары осы ұшақты мазалады. Үшінші кемшілігі - оның нысанасының дұрыс болмауы еді, сондықтан біз мүмкіндігінше жақын орналасып, тікелей нысанаға атып жібердік". 1941 жылдың 22 маусымында МиГ-3 және МиГ-1 ұшақтарының көпшілігі КСРО-ның шекаралық әскери округтерінде орналасқан еді. Ленинград әскери округінде 164, Балтық әскери округінде 135, Батыс арнайы әскери округінде 233, Киев әскери округінде 190 және Одесса әскери округінде 195 ұшақ болды, барлығы 917 ұшақ есепте, олардың ішінде тек 81-і ғана жұмыс істемейтін еді. Тағы 64 МиГ әскери-теңіз авиациясына берілді, олардың 38-і Балтық флотының Әуе күштеріне, ал 26-сы Қара теңіз флотының Әуе күштеріне қарасты болды. 4-ші және 55-ші жауынгер полктері Одесса әскери округіне тағайындалған МиГ-3 ұшақтарының көп бөлігіне ие болды және олардың соғыстың алғашқы күніндегі тәжірибесін типтік деп санауға болады. 4-ші полк, тәжірибелі бөлімше, румындық Бристоль Бленхейм барлау бомбалаушысын атып түсірді, бұл соғыстан кейінгі зерттеулермен расталды, сондай-ақ ұшып көтерілгенде кедергіге ұшыраған бір ұшақты жоғалтты. 55-ші полк МиГ-3 ұшақтарымен аз тәжірибелі болды және үш ұшақ атып түсірілді деп мәлімдеді, бірақ соңғы зерттеулер тек бір неміс Хеншель Hs 126 ұшағының 40% зақымдалғанын растайды, ал үш ұшқыш қаза тапты және тоғыз ұшақ жоғалды. Ең ерекше жағдай - 55-ші полкінен Плоиштиге барлау миссиясына жіберілген екі МиГ-3 ұшағы отын тұтынуды дұрыс есептей алмады және отын біткен кезде қонуға мәжбүр болды. Ішкі әскери округтерге тағайындалған МиГ-3 ұшақтарының көпшілігі PВО-ға берілді, онда олардың төмен биіктіктегі нашар жұмыс істеуі соншалықты маңызды емес еді. 10 шілдеде 299 ұшақ PВО-ға тағайындалды, олардың басым бөлігі Мәскеудегі 6-шы PВО корпусына қарасты болды, ал тек 293 ұшақ ғана Әуе күштерінде және PВО 309-да қалды. 1942 жылдың 1 мамырына қарай әскери-теңіз авиациясының құрамында 37 МиГ болды. Кейін ол былай деп еске алды: "Оның конструкторлары ұшақтың ұшу қасиеттерін оның атыс қуатымен сәйкес келтіруге сирек сәттілікке қол жеткізді. МиГ-3-тің операциялық артықшылығы оның белгілі бір кемшіліктерімен жасырылған сияқты көрінді. Алайда, бұл артықшылықтарды оларды анықтай алатын ұшқыш пайдалана алады".

MiG 3s were delivered to frontline fighter regiments beginning in the spring of 1941 and were a handful for pilots accustomed to the lower performance and docile Polikarpov I 152 and I 153 biplanes and the Polikarpov I 16 monoplane. It remained tricky and demanding to fly even after the extensive improvements made over the MiG 1. Many fighter regiments had not kept pace in training pilots to handle the MiG and the rapid pace of deliveries resulted in many units having more MiGs than trained pilots during the German invasion. By 1 June 1941, 1,029 MIG 3s were on strength, but there were only 494 trained pilots. In contrast to the untrained pilots of the 31st Fighter Regiment, those of the 4th Fighter Regiment were able to claim three German high altitude reconnaissance aircraft shot down before war broke out in June 1941. However high altitude combat of this sort was to prove to be uncommon on the Eastern Front where most air to air engagements were at altitudes well below At these altitudes the MiG 3 was outclassed by the Bf 109 in all respects, and even by other new Soviet fighters such as the Yakovlev Yak 1. Furthermore, the shortage of ground attack aircraft in 1941 forced it into that role as well, for which it was totally unsuited. Pilot Alexander E. Shvarev recalled: "The Mig was perfect at altitudes of 4,000 m and above. But at lower altitudes it was, as they say, 'a cow'. That was the first weakness. The second was its armament: weapons failure dogged this aircraft. The third weakness was its gunsights, which were inaccurate: that's why we closed in as much as we could and fired point blank." On 22 June 1941, most MiG 3s and MiG 1s were in the border military districts of the Soviet Union. The Leningrad Military District had 164, 135 were in the Baltic Military District, 233 in the Western Special Military District, 190 in the Kiev Military District and 195 in the Odessa Military District for a total of 917 on hand, of which only 81 were non operational. An additional 64 MiGs were assigned to Naval Aviation, 38 in the Air Force of the Baltic Fleet and 26 in the Air Force of the Black Sea Fleet. The 4th and 55th Fighter Regiments had most of the MiG 3s assigned to the Odessa Military District and their experiences on the first day of the war may be taken as typical. The 4th, an experienced unit, shot down a Romanian Bristol Blenheim reconnaissance bomber, confirmed by postwar research, and lost one aircraft which crashed into an obstacle on takeoff. The 55th was much less experienced with the MiG 3 and claimed three aircraft shot down, although recent research confirms only one German Henschel Hs 126 was 40% damaged, and suffered three pilots killed and nine aircraft lost. The most unusual case was the pair of MiG 3s dispatched from the 55th on a reconnaissance mission to Ploieşti that failed to properly calculate their fuel consumption and both were forced to land when they ran out of fuel. Most of the MiG 3s assigned to the interior military districts were transferred to the PVO where their lack of performance at low altitudes was not so important. On 10 July 299 were assigned to the PVO, the bulk of them belonging to the 6th PVO Corps at Moscow, while only 293 remained with the VVS, and the PVO 309. By 1 May 1942, Naval Aviation had 37 MiGs on strength, He later recalled:
“Its designers rarely succeeded in matching both the fighter's flight characteristics with its firepower the operational advantage of the MiG 3 seemed to be obscured by its certain defects. However, these advantages could undoubtedly be exploited by a pilot able to discover them”.

Нұсқалар

Ұшақтың бастапқыда жобаланған Mikulin AM 37 қозғалтқышымен ауыстыруға бірнеше әрекет жасалды. Бұл МиГ-7 деп аталды, ал бір МиГ-3 1941 жылдың мамыр айында қозғалтқышты бағалау үшін қайта жабдықталды. Ұзындығы бойынша тұрақтылығы нашар екені анықталды, ал қозғалтқыш өзі де бірқатар мәселелерге тап болды. Келесі айда Германияның басып кіруі AM 37 дамуын тоқтатты, себебі Микулиннің ресурстары AM 35 және AM 38 қозғалтқыштарының өндірісіне қажет болды. МиГ-3 ұшағының төмен биіктіктегі көрсеткіштерін жақсарту үшін 1941 жылдың шілдесінде Ил-2 ұшағында қолданылатын AM 38 қозғалтқышымен бір ұшақ сынақтан өтті. Ол теңіз деңгейінде стандартты МиГ-3-тен жылдам және маневрлі екенін көрсетті. Қыркүйекте мемлекеттік қабылдау сынақтарын сәтті өткеннен кейін өндіріске ұсынылды, егер қозғалтқыштың қоршаған орта температурасы жоғары болғанда қызып кетуіне шешім табылар болса. Алайда, жалғыз прототип 5 қазан күні ұшу сынақтары кезінде атып түсірілді және AM 38 өндірісінің барлығы Il-2 ұшақтарына бағытталғандықтан, бұл идеяны іске асырудан бас тартты. Қызығы, соғыс аяғына таяу 80 МиГ-3 ұшағы AM 38 қозғалтқыштарымен қайта жабдықталды, осылайша оларды қайтадан ұшуға жарамды етті. Олардың көпшілігі екі 20 мм ШВАК зеңбірегімен қайта жабдықталды. 1941 жылдың 13 мамырында НКАП ОКO-ға МиГ-3 ұшағын Швецов АШ 82А радиалдық қозғалтқышымен жабдықтауды тапсырды. Нәтижесінде пайда болған ұшақтар I-210, МиГ-3 82, Самолет IХ немесе Изделие 65 сияқты әртүрлі атаулармен белгіленді. Бұл жоба сәтсіз аяқталды, бірақ I-211 ретінде бағдарламаны жалғастыруға мүмкіндік берді. МиГ-3 ұшақтарымен көптеген басқа да сынақтар мен жобалар жүргізілді. 1941 жылы алдыңғы жиекшедегі қанатшалар бағаланды, бірақ олар өндіріс ұшақтарына орнатылмады, бірақ I-210 ұшағында қолданылды. Бір ұшаққа алты қанатты винт орнатылды, бұл жоғары биіктіктегі жылдамдықты арттырып, истребительге Мәскеу үстінен өтіп бара жатқан Junkers Ju 86P ұшағын ұстап алуға мүмкіндік беруі керек еді. Жаңа винт ошағы жасалып, оған 6 стандартты VISh 61 қанаты орнатылды, бірақ жоба туралы басқа ештеңе белгісіз. Төрт ұшақ AFA I камераларын бағалау үшін қайта жабдықталды, ал бесінші ұшақ алғашқы төрттен алынған барлық жақсартуларды бағалау үшін қайта жабдықталды. НИИ ВВС-де сынақтан өткеннен кейін пайдалануға рұқсат берілді. Олардың ұшу биіктігін жақсарту үшін екі ұшақтың салмағы азайтылды, бірақ бір ұшақтың биіктігіге қатысты мәліметтерден басқа ешқандай қосымша мәлімет жоқ. 1941 жылы МиГ-3 ұшағын Petlyakov Pe 8 аналық кемесімен "Звено" комбинациясының бөлігі ретінде пайдалану туралы ұсыныс жасалды. Төрт қозғалтқышты бомбалаушы екі МиГ-3СПБ (Скоростной Пикеерующий Бомбардировщик) истребителін алып жүреді, олардың әрқайсысының қанатының астында FAB 250 бомбасы орнатылған, нысанаға жақын жерде оларды босатып, содан кейін шабуылды жүргізіп, ең жақын достық әуе базасына оралып ұшады. Неміс басқыншылығына дейін алдын ала жұмыстар жүргізілді, бірақ басқа жұмыстардың қысымына байланысты кейіннен тоқтатылды. Бұл комбинацияның ең жоғары жылдамдығы және қашықтығы шамамен болды.

There were several attempts to re engine the aircraft with the engine it was originally designed for, the Mikulin AM 37. This was designated the MiG 7, and one MiG 3 was converted to evaluate the engine in May 1941. It proved to have poor longitudinal stability and the powerplant itself still had a number of problems. The German invasion the following month caused the cancellation of the development of the AM 37 as Mikulin's resources were required for the AM 35 and AM 38 engines already in production. To improve the low level performance of the MiG 3, one aircraft was tested with the AM 38 engine used by the Il 2 in July 1941. It proved to be faster than the normal MiG 3 at sea level and was more maneuverable as well. It was recommended for production after passing its State acceptance trials in September, provided that a cure for the engine's tendency to overheat in ambient temperatures above was found. However the sole prototype was shot down on 5 October during flight tests and it was decided not to proceed with the idea as all AM 38 production was allocated to the Il 2. Ironically, later in the war, about 80 MiG 3s were reengined with AM 38s to make them airworthy again. Many of these were rearmed with two 20 mm ShVAK cannon as well. On 13 May 1941 the NKAP ordered the OKO to convert a MiG 3 to use the Shvetsov ASh 82A radial engine then entering production. The resulting aircraft had a variety of names, including I 210, MiG 3 82, Samolet IKh or Izdeliye 65. The design was a failure, but was promising enough to continue the program as the I 211. A variety of other tests and other projects were conducted using MiG 3s. Leading edge slats were evaluated in 1941 although they were not fitted on production aircraft, but were used by the I 210. A six bladed propeller was fitted on one aircraft to increase thrust at high altitude to enable the fighter to catch the high flying Junkers Ju 86P aircraft then overflying Moscow. A new propeller hub was made that mounted six standard VISh 61 blades, but nothing more is known of the project. Four aircraft were converted to carry AFA I cameras for evaluation and a fifth was then converted to evaluate all the improvements learned from the first four. It was approved for use after trials at the NII VVS. To improve their service ceiling two aircraft were lightened down to a weight of , but no further details are known other than one reached a height of
There was also a proposal in 1941 to use the MiG 3 as part of a Zveno combination with a Petlyakov Pe 8 mother ship. The four engined bomber would carry two MiG 3SPB (Skorostnoy Pikeeruyushchiy Bombardirovshchik—Fast Dive Bomber) fighters, modified to carry a FAB 250 bomb under each wing, close to the target and would then release them to conduct the attack after which they would fly back to the nearest friendly airbase. Some preliminary work was done before the Germans invaded, but it was abandoned afterwards due to the pressure of other work. The combination was estimated to have a maximum speed of and a range of .