Кіріспе

16 ғасырдағы Германиядағы қаралағыш термин.

Криптокальвинизм – 1546 жылы Мартин Лютер қайтыс болғаннан кейін бірнеше онжылдық бойы Евхаристия доктринасы бойынша кальвинистерге жасырын түрде жатады деп айыпталған Германиядағы лютеран шіркеуінің мүшелерінің бір бөлігін сипаттайтын қаралағыш термин. Бұл термин лютеран шіркеуінің мүшелері тарапынан жасырын (крипто – грекше κρύπτω сөзінен – "жасыру, бүркемелеу") кальвинистік сенім, яғни Джон Кальвиннің ілімдері деп қаралатын нәрсені білдіреді. Лютерандық ілімде криптокальвинист терминінен бұрын Цвинглишіл және Сакраментариан терминдері қолданылған. Сонымен қатар, Рим католиктері Янсенизмді криптокальвинизмде айыптаған.

Өмірбаян

Мартин Лютер «сакраментарийлермен» дауласты, және ол оларға қарсы, мысалы, «Мәсіхтің денесі мен қанының құдайы» және «Мәсіхтің кешкі асы туралы жарияланым» еңбектерінде жариялады. 1529 жылы Гессеннің I Филиппі Марбургте жиын өткізді, бірақ Мәсіхтің нақты қатысуы туралы доктринада келісімге келе алмады. Кейіннен 1536 жылы Виттенберг келісіміне қол қойылды, бірақ мәселені шешуге жасалған бұл әрекет ақырында сәтсіз аяқталды. Шмалькалдық соғыс және аралық даулардан кейін лютерандық қозғалыс әлсіреген кезде, кальвинистік реформация Еуропаға тарады. Кальвинистер лютерандарға «папалықтың қалдықтарынан» бас тартуға көмектескісі келді. Осы кезде кальвинизм өзінің ықпалын Оңтүстік Германияға дейін кеңейтті (әсіресе Мартин Буцердің еңбегінің арқасында), бірақ Аугсбург бейбіт шарты (1555) Германияда діни бостандықты тек лютерандарға берді, ал кальвинистерге ол 1648 жылғы Вестфалия шартына дейін ресми түрде берілмеді. Цвинглидің ізбасары Буллингер 1549 жылы Кальвиннің Иеміздің кешкі асы туралы радикалды емес көзқарасын қабылдады (яғни, Евхаристия тек белгі емес, Мәсіх онда шын мәнінде бар және сеніммен қабылданады), кальвинистік теологтар лютерандық теология да нақты қатысу туралы көзқарасын өзгертті деп ойлады, себебі бұл мәселе енді талқыланбайды, ал филиппистік ілім осы тұжырымға қандай да бір негіз берді.

Крипто-филиппист терминінің қазіргі қолданылуы

XX ғасырдан бастап кейбір ғалымдар крипто-кальвинист сөзінің орнына крипто-филиппист терминін қолдана бастады. Дегенмен, терминнің мағынасы ешқандай өзгеріссіз қалды.

Тарих

1546 жылы Лютер қайтыс болғанда, оның жақын досы әрі одақтасы Филипп Меланктон протестанттық реформациядағы жетекші лютерандық теолог болды. Ол теологияны үйренген жоқ, қайта, классикалық әдебиеттерді зерттеген, ал оның теологиялық көзқарасы католиктік және кальвинистік көзқарастарға қарағанда аздап жағымсыз болды. Реформацияланған Евхаристия іліміне қатысты бұл көзқарас 1540 жылы Меланктон Аугсбургтің мойындауларының ("Variata") басқа нұсқасын жариялаған кезде, 1530 жылы айтылғаннан нақты болу туралы мақаласы ерекшеленді. 1530 жылы басылған басылымда: "Олар Иеміздің кешкі асы туралы былай деп үйретеді: Мәсіхтің денесі мен қаны шынымен бар және олар Иеміздің кешкі асынан жеушілерге таратылады (байланылады); және олар басқаша үйрететіндерді мақұлдамайды". 1540 жылы басылған "Вариата" басылымында: "Олар Иеміздің кешкі асына қатысты нан мен шарап арқылы Мәсіхтің денесі мен қаны, шын мәнінде, оның құрбандығына қатысқандарға ұсынылады деп үйретеді". Бұл басылым 1541 жылы Вормс пен Ратисбондағы, сондай-ақ 1546 және 1557 жылдардағы колоквийлерде рим католиктерімен келіссөздер жүргізудің негізі болды. Ол 1559 жылы Corpus Doctrinae Philippicum-де басылып шықты (Invariata атауымен және алғы сөзбен); оны 1561 жылы Наумбург конвенциясында лютеран князьдері, Меланхтон қайтыс болғаннан кейін, Монофилияның жақсартылған модификациясы және шынайы түсіндірмесі ретінде мақұлдады. Меланхтондықтар мен реформацияланғандар тіпті Конкорд кітабы (1580) қабылданғаннан кейін де ұстанып отырды. Джон Кальвин де оған қол қойды. Алайда Аугсбург бейбітшілігінің түпнұсқа нұсқасына берілген заңды мәртебесі болмаған.

Екінші сакраментариандық дау

Лютер үшін Шынайы қатысу кез келген күмәннен тыс еді: ізгілікке арналған нан Мәсіхтің денесі, ал Меланхтон үшін Иса құрған кезде айтқан сөздер оның денесі мен қаны қабылданғанын ғана уәделеді. Меланхтон барлық жерде болу туралы ілімді қабылдамады және Евхаристияда Мәсіхтің жеке қатысуы туралы айтты, бірақ одан әрі анықтама бермеді. Меланхтонның теологиясына лютерандар жалпы қарсы болды, ал оларды қарсыластары флакиандар деп атады. Кейін олар «Гнезио лютерандары» деп аталды. Матиас Флаций бұрынғы дауларда филиппизмге қарсы көшбасшы болды, бірақ тіпті Гнезио лютерандары да Иоахим Вестфаль 1552 жылы Шынайы қатысуды мойындамауға қарсы жаза бастағанға дейін Евхаристия іліміне көп көңіл бөлмеді. 1555 жылы Джон Кальвин оған жауап бергенде, еухаристия туралы протестанттар арасында ашық дау болды, онда реформаторлар жағында Ласко, Буллингер, Охино, Валерандус Полан, Беза және Библиандер, ал лютерандар жағында Тиманн, Хешусиус Пол фон Эйцен, Шнепф, Э. Альберус, Галл, Флаций, Юдекс, Бренц және Андреа қатысты. 1557 жылы Вормста өткен жиын лютерандардың бірлігіне қол жеткізуге талпыныс жасады, бірақ ол сәтсіз аяқталды. Осы даулар кезінде филиппизм басым болған Пфальц электоратының мемлекеттік шіркеуі Фридрих III (1560) тұсында лютерандық сенімнен реформаторлық сенімге ауысты. Сол жерде жазылған Гейдельберг катехизисі Германиядағы лютерандар мен реформаторлар арасында байланыс құруға да арналған еді – оның авторларының бірі, Захария Урсин, Меланхтонның шәкірті болды.

Құрмет етудің үлкен дау-дамасы

1568 және 1574 жылдары Любекте Салигер дауы, 1569 жылы Ростоктағы дау, 1554 жылы Бременде Меланхтонның досы Альберт Ризайус Харденбергке қатысты дау, және 1561–1562 жылдары Данцигтегі дау сияқты бірнеше жергілікті даулар болды. Мұндай оқиғалардың алғашқысы 1543 жылы Айслебендегі Сент-Андреас шіркеуінің пасторы Симон Вольфериннің тұсында болған, әлі Мартин Лютер тірі болған кезде. Дау евхаристиялық құрмет туралы болды, оны «Гнезио лютерандары» және Флакиандық партиядан тыс көптеген лютерандар, оның ішінде Иоганн Хахенбург, Андреас Мускул, Якоб Рунгиус және Лорантиус Петри қорғады. Бұл сенімді Николаус Селнекер, Мартин Хемниц және Тимотеус Кирхнер де бөлісті. Бір неміс княздығында шынайы лютерандықтың филиппизмге қарсы жеңісі тойланды, сонымен қатар ақталу туралы ілім мен Дәстүрге табыну ілімінің сақталуы үшін дұғалар оқылды. Пауль Эбер евхаристиялық құрметке қарсы болған филипписттердің бірі болды.

Саксонияда

Лютеран шіркеуі ішіндегі криптокальвинизм туралы дау екі кезеңге бөлінеді: 1552–1574 және 1586–1592 жылдар. Бұл Лютер қайтыс болғаннан кейінгі ең қатал дау болды. Криптокальвинистер Саксонияда сайлаушы Август билік еткен кезде шіркеу билігін иеленді, бірақ Жоахим Курейдің анық кальвинистік еңбегі, «Exegesis perspicua de sacra cœna» (1574) және Иоганн Штёссельдің сайлаушының қолына тиген құпия хаты оның көзін ашты. Филиппист партиясының басшылары тұтқындалып, қатал жазаланды, ал 1574 жылғы Торгау жариянамасы олардың құлдырауын аяқтады. Каспар Пьюцер, Меланхтонның күйеу баласы, криптокальвинизм үшін Кенигштейн бекінісінде 12 жылға қамалды. Олардың ісі Конкорд формуласын қабылдаған аймақтарда сәтсіз аяқталды, бірақ басқаларында, Нюрнбергте немесе Нассау, Гессен, Анхальт және Бремен сияқты жерлерде, өзгертілген лютерандық түрінде сақталды, онда ол кальвинизммен біртіндеп сәйкестендірілді. 1586 жылы Саксонияда Кристиан I таққа отырған кезде криптокальвинизм қайтадан көтерілді, бірақ бес жылдан кейін оның қайтысымен бұл жаңғыру қанды және кенеттен аяқталды, нәтижесінде Николаус Крелл осы танылмаған кальвинизмнің құрбаны болды.

Скандинавияда

Данияда крипто-кальвинизмді Нильс Хемингсен таныстырды. Швецияда архиепископ Олаус Мартини қарсы тұрған крипто-кальвинизмді католик патшасы III Сигизмунд Вазаның інісі герцог Карл қолдады. 1593 жылы Уппсала Синодында Түрку епискобы Эрикус Эричи Соролайнен және епископ Олаус Стефани Беллиннің бастамасымен кальвинизмге тыйым салынды.

Кейінгі тарихы мен бағасы

Пруссия одағы және Германиядағы басқа да евангелистік одақтардан кейін, Германиядағы бүгінгі евангелистік шіркеу – лютерандық, одақтық және реформаттық шіркеулердің бас ұйымы болып табылады. Лёвенберг конкорды (1962) лютерандық және кальвинистік доктриналар арасында ұқсас бейбітшілік шешімін жасады, бірақ конфессиялық лютерандық шіркеулер кальвинистік ілімді Құдайдың соңғы кешкі асы туралы түсінік ретінде лютерандық сенім мен ерекшелігіне қауіп деп санайды.